O Lech i Lwyn -Cynefin i'w warchod

Yn rhifyn Mehefin 1998, Gruff Ellis, Ysbyty Ifan oedd y colofnydd Natur gwadd.  
Bu’n ysgrifennu colofn rheolaidd yn yr Odyn am flynyddoedd, dan yr enw Gwerinwr, a chyhoeddi llyfr ‘YMA MAE ‘NGHALON’ am fywyd gwyllt ei filltir sgwar (sy’n cynnwys y Migneint).  Bu farw Gruff eleni.

          CYNEFIN

Rhoddwyd i bawb ei wreiddyn – yn hen bridd
    Maethlon bro ei gychwyn,
Cael iaith a chof maith, mae hyn
Yn wyrth ein bod a’n perthyn.

Ia, Norman Closs Parry biau’r englyn; naturiaethwr o reddf yw Closs, ac fel finnau yn ymbleseru ym mywyd gwyllt ei ardal.

‘Rwyf yn cofio pan briodais, fel pob glaslanc ffôl, inni dreulio y bedair i bum mlynedd gyntaf ym Mhantllwyd, a gweithio yn y Blaenau i adeiladydd am fwy na hynny o amser.  Yn ôl i’m cynefin i ‘Sbyty aethom wrth gwrs, a chael gwaith yno; ond ymhen ychydig flynyddoedd dod yn ôl i weithio i Bwerdai Maentwrog a Ffestiniog.  Felly mae ‘Stiniog a’i phobol yn agos iawn at fy nghalon byth ers hynny.

Gweithio llawer a’r lethrau’r Moelwyn, a dianc am oriau weithiau i chwilio am y peth yma ac arall.  Canfod nyth mwyalchen y mynydd, sydd yn un o’n mewnfudwyr yn y gwanwyn.  Clywed clochdar unigryw y frân goesgoch o gwmpas unigedd Cwm Orthin, oedd yn aderyn gweddol ddiarth i mi yn Ysbyty Ifan wrth gwrs.  Canfod sypiau o deim gwyllt yng nghilfachau’r creigiau ar y Moelwyn; mae gen i lun sleid o deim wedi ei dynnu o flaen y brif fynedfa i Bwerdy Tanygrisiau.  Rhyfedd fel mae rhywun yn gallu hel atgofion yn tydi?

Gweithio (i fod!) uwchben Talsarnau yng nghyffiniau Nant Pasgian, a dianc eto i fyny am lynnoedd yr Eiddew a dod ar draws corn y carw (y ‘stag’s horn club moss’).  Rhyw stwnan o gwmpas hen borfeydd oedd heb deimlo’r aradr yn rhwygo’u croen erioed, a dotio at foiled y mynydd (Viola lutea) felen hardd, sydd i’w chael hefyd ar gyrion y Migneint hyd ochr y Serw.

Migwyn -mwsoglau'r gors. Llun: Paul W

Mae’r Migneint yn un o’m hoff barthau, a byddaf yn treulio cryn dipyn o amser y gaeaf a’r haf yn crwydro yma ac acw. 
Y gors rugog enfawr, sydd yn gwahanu fy nau fyd os leciwch chi.  Bydd rhywun yn cael llonyddwch i’r enaid mewn mannau diarffordd fel hyn, a natur o’m cwmpas o hyd yn datgelu ei drysorau.

Patrymau a rhithmau’r rhod, - a ninnau
       Yng nghanol rhyfeddod,
Dryswch byw, eiddilwch bod
Hen arfaeth dan hen orfod.

Mae prysurdeb y gwanwyn o’n cwmpas ymhobman, a thymor y magu yn ei anterth, yr adar i gyd yn “cario cig i’r côr cegau”.  Rhai yn goroesi ac eraill yn colli’r dydd ynte.  Mae pawb am wn i wedi cyrraedd bellach; y wenoliaid a’r gwcw, a’r wennol ddu yn olaf fel arfer, a'r gyntaf i adael.  Heb glywed y troellwr mawr eto, ond dal mewn gobaith.  Pibydd y dorlan, (neu Wil y dŵr gan hogia ‘Stiniog) yn wislo rownd Llyn Conwy, a braf i’w weld yn ôl pob gwanwyn.

Y boda dinwen yma hefyd a’r gwalch bach i’w weld o bryd i’w gilydd.  Gwydd dalcen wen yn nythu yn y Gamallt, ac un ar Lyn Conwy, ‘rwyf  bron yn sicr.  Mae’r corn carw i’w ganfod yma hefyd, ond yn haws ei ganfod ar y Gylchedd, sydd i gyfeiriad yr Arenig fach.  Mae’r tri math i’w gael yno.

Caineirian bach. Llun: Paul W

Ambell blanhigyn prin ac anodd ei weld er chwilio’n ddyfal yn y migwyn a’r grug fel y gaineirian fechan (lesser twayblade).

Dyna ystyr y Migneint wrth gwrs, o’r gair migwyn – mwsog Sphagnum y tardd.  Hwn wrth gwrs yn “antiseptic” yn cael ei ddefnyddio ar achollion yn y rhyfel byd cyntaf.  Heddiw, mewn basgedi crog i gadw’r lleithder yng ngwraidd y blodau.

Mae’r gwanwyn ychydig yn hwyrach yma nac i lawer gwlad, ac heb weld “Gogoniant Duw mewn rhosyn gwyllt” eto; y friallen wedi darfod, clychau’r gog yn eu gogoniant, a llawer o flodau’r haf eto i ddod.  Doedd dim rhyfedd i Eifion Wyn gael ei ddal yn “nrysni’r blodau”.  Mae’r un wefr i’w chael o wanwyn i wanwyn, a'r un prydferthwch yn ein cymoedd, a hir y pery hi felly, fel y caiff ein hwyrion a’n hwyresau brofi o’r un wefr a brofo’ ni.


Oes, mae gennym etifeddiaeth fendigedig, a chynefin i’w warchod i’n plant a phlant ein plant.

Cariad, ymluniad wrth le, hen brethyn
I hen barthau, rhywle
A’n deil o waun i dyle
Yn rhwym yn llinynnau’r we.

Gwerinwr
------------------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn- adar y Migneint

Pennod arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a'r awyr agored ym Mro Ffestiniog.
Erthygl gan y diweddar Emrys Evans o rifyn Hydref 1998.

Hanner milltir, fwy neu lai, yw hyd y ffordd oddi wrth y Tŷ Ciper (a welir ar ochr y ffordd fawr rhwng Llan Ffestiniog ac Ysbyty Ifan) hyd at lan Llyn Conwy. Ar bob llaw mae’r Migneint maith a’r rhan yma ohono yn rugog iawn. Torrir ar yr undonnedd yma gan ambell i bant corsiog a chlwt gweiriog, tra gwthia ambell i faen a chreigan lwydaidd i olau dydd drwy’r mawn. Pantiog a thyllog a digon garw yw’r fordd yma at y llyn, ac nid doeth, os oes gan rhywun rywfaint o feddwl o’i gar, yw mynd yn rhy wyllt ar hyd-ddi. Felly, pwyll piau hi. Ac, mae gan hynny ei fanteision. O fynd yn araf y mae rhywun yn sylwi mwy ar yr hyn sydd o’i gwmpas. Er yn undonog ac er yn unlliw iawn ar bob llaw i’r olwg, eto ...

Un diwrnod ychydig flynyddoedd yn ôl, wrth araf ddilyn y ffordd a cheisio osgoi y tyllau mwyaf, a rhyw daflu golwg o gwmpas yr un pryd; o ganol y grug ar ychydig o godiad tir ac o fewn rhyw bumllath i’r ffordd, cododd aderyn mawr brown-dywyll ei liw. Aderyn ysglyfaethus, heb amheuaeth. Golwg cwta, brysiog, yn unig a gafwyd arno, nad oedd wedi diflannu dros gefnen o’r tir. Roedd yn fwy na’r un aderyn ysglyfaethus a welais i o’r blaen. Eryr euraidd? Rwy’n credu mai dyna ydoedd, wedi crwydro o’i gynefin yn y gogledd. Gwelwyd, hefyd, gan gyfaill, yn ystod yr un dyddiau, a’i ddisgrifiad ohono yn cydfynd â’r hyn a welais innau.

Tair blynedd yn ôl crwydrodd rhai  o farcutiaid coch canolbarth Cymru, wedi rhywfaint o lwyddiant ar fagu eu cywion, yn fwy i’r gogledd. Gwefr oedd gweld rhai ohonynt o gwmpas Llynnoedd y Morwynion a’r Gamallt, ond eu gweld o bell, yn unig, wrth iddynt hedfan. Yna, un diwrnod, wrth fynd ar hyd y ffordd am Lyn Conwy a dod i olwg hen faen llwyd-ddu rhyw gan-llath o’r ffordd, canfod barcud yn gorffwys arno.

Stopio’r car heb ei ddychryn na’i anesmwytho, a chyda’r gwydrau ei wylio’n hir ac yn hamddenol. Cael cyfle i nodi patrymwaith ei liwiau a’i blu; gwledda’r llygaid ar yr aderyn hardd a phrin yma, aderyn dieithr i’n hardal. Yna, fel pe wedi rhoi digon o gyfle imi gael golwg iawn arno, heb unrhyw ffwdan na brys lledodd ei adain a chodi i ehedeg. Yn osgeiddig, yn feistr perffaith ar ei gyfrwng, difalannodd i gyfeiriad y llyn. Gwefr ar wefr yn wir.

Mis Awst diwethaf, wrth falwena ar hyd y ffordd, y tro yma oddi wrth y llyn a thuag at y Tŷ Ciper, cododd adernyn o ochr y ffordd. O’r cip arno a gefais gwelais mai aderyn ysglyfaethus ydoedd, ond un bychan, maint brych y coed, sef un o’r bronfreithod. Symudai’r car mor araf fel yr arhosodd yn ei unfan bron ohono’i hun.

Disgynnodd yr aderyn ar garreg rhyw ddecllath tu draw, gan ymroi i fwyta rhywbeth yr oedd wedi’i ddal. Fedrwn i ddim gweld beth oedd ganddo, ond roedd yr aderyn ei hun yn berffaith eglur drwy’r gwydrau. Y cefn yn llwyd-las gweddol dywyll; y frest yn felynaidd gyda stribedi tywyll ar hyd-ddi, a’r gynffon yn las-lwyd a bariau tywyll arni. Iar y cudyll bach heb unrhyw amheuaeth. Y lleiaf o’r holl hebogiaid. Aderyn prin iawn. Bu yno, fel petai hi ddim yn ymwybodol o gwbl fy mod i’n ei gwylio, am rai munudau, gan roi cyfle heb ei ail i’w gweld y glir a medru nodi ei lliwiau, ei maint a phopeth ynglŷn â hi. Munudau o hyfrydwch pur, a’r rheini’n rhai gwefreiddiol.

Os mai ond bob yn hyn a hyn y mae ‘sêr’ fel y rhain i’w gweld, y mae rhai mwy cyffredin i'w gweld yn aml, aml. Hyd yn oed ym mhwll y gaeaf, pan mae y rhan fwyaf o adar yr ucheldir wedi cilio dros dro i lawr gwlad neu dros y môr, y mae y cigfrain i’w gweld fel rhyw garpiau duon uwchben y grug. Nid yw noethwynt y gaeaf na brathiad y rhew yn ei gyrru hwy ym mhell o’u cynefin. Ond, fel mae’r gaeaf yn gorfod rhoi lle i’r gwanwyn, mae yna ailboblogi ar y rhannau ‘diffaith’ yma o’r Migneint.

Yn ei ôl y daw gwas y gog, o dir is, ac yna tinwen y garn o dros y môr; yn ei amser daw pibydd y dorlan, neu Wil dŵr i rai ohohom, wedi treulio’r gaeaf yn aber rhyw afon neu o dramor. Wrth eu cwt, ‘Daw gwennol lwyd a gwanwyn’ i nythu ac i fagu yn y Tŷ Ciper.

Rhyw hanner milltir o ffordd bantiog a thyllog y mae’n anoeth gyrru’n rhy wyllt arni....


----------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llun- cudull bach,  Comin Wikimedia. 
Cydnabyddiaeth:  Ómar Runólfsson (Merlin - Falco columbarius - Smyrill) [CC BY 2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.0)], via Wikimedia Commons

Sgotwrs Stiniog -llyncu llyg

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Faint o sgwtwrs yr ardal sy'n edrych ac yn archwilio stumogau y pysgod y maent yn eu dal er mwyn gweld beth y maent wedi bod yn ei fwyta?

Un sy'n gwneud hynny yn o reolaidd yw yr hen gyfaill o Blas Isa, y Blaenau - Eric Thomas. Yn ôl ym mis Gorffennaf, wrth bysgota'r nos yn Llyn Conwy, daliodd bysgodyn tri-chwarter pwys. Sylwodd fod y pysgodyn yma yn bur foliog.

Wedi mynd adref glanhaodd y pysgodyn ac edrych cynnwys ei stumog er mwyn gweld beth oedd ynddi. Yn ei llenwi yr oedd gweddillion rhyw anifail. Roedd y pysgodyn wedi'i lyncu ben-yng-nghyntaf, ac roedd hanner blaen yr anifail wedi ei rannol dreulio fel nad oedd hi'n bosib dweud pa anifail ydoedd. Ond roedd ei hanner ôl yn weddol gyflawn - y blewiach llwyd-ddu, y coesau ôl a'r gynffon. Maint llygoden ydoedd. Bu Eric Thomas a finnau uwchben y gweddillion yma yn eu hedrych yn fanwl er mwyn ceisio gwybod pa anifail a oedd yn stumog y pysgodyn yma o Lyn Conwy.

Penderfynwyd yn y diwedd mai llyg ydoedd.

Roeddwn i'n arfer a meddwl fod y llyg a'r llygoden yn perthyn yn agos i'w gilydd, ond yn ôl un llyfr a edrychais nid felly y mae hi. Perthynant i ddau ddosbarth gwahanol o anifeiliaid. Yn ei lyfr diddorol 'Keeper of the Stream', mae gan y cyn-giper afon Frank Sawyer ddarn o bennod am y llyg, ac am y difrod a wna i wyau a mag y brithyll os y caiff y cyfle. Pan oedd Frank Sawyer yn magu pysgod mewn deorfa roedd yn cael colledion trwm nes iddo sylweddoli mai y llyg oedd yn gyfrifol amdanynt. Mae y llyg mor gartrefol yn y dŵr ag yw allan ohono yn ôl a ddywedir.

Fel arall y bu hi pa'r un bynnag pan drawodd y pysgodyn a ddaliodd Eric Thomas a'r llyg ar ei gilydd yn rhywle yn Llyn Conwy, ac fe'i llyncwyd yn ei grynswth ben-yng-nghyntaf.

Oes rhywun arall, wrth edrych cynnwys stumog rhyw bysgodyn neu'i gilydd, wedi canfod rhywbeth allan o'r cyffredin sydd o ddiddordeb? Gadewch inni wybod.

Mis Medi, a dyma arwyddion o'r Hydref yn dod yn fwy-fwy amlwg, a dyma hefyd dymor y brithyll yn tynnu tua'i derfyn. Mae yna ryw fis eto o dymor yr eog a'r sewin ar ôl, sydd yn ymestyn rywfaint ar hyd y tymor pysgota.

I'r rhai sydd a diddordeb mewn mynd ar ôl y sewin, cefais bluen sydd yn newdd i mi gan Eurwyn Roberts, DoIwyddelan. Mae wedi dal yn Afon Lledr, ac fe ddylai wneud hvnny hefyd yn yr afon Dwyryd fuaswn i’n tybio. Dyma’i phatrwm:

Bach –maint 6 neu 8
Cynffon –pluen felen oddi ar war ffesant euraid
Corff –arian, a rhoi cylchau o weiar arian am y corff
Traed –lliw hufen. Amrywir y patrwm trwy roi traed wedi eu llifo’n las I’r bluen
Adain –blew oddi ar bry llwyd

Diolch i Eurwyn am y patrwm, ac am ei barodrwydd imi ei gynnwys yn y golofn.
Byddai yn ddiddorol iawn cael gwybod gan rywun eu rywrai a wnaiff roi cynnig ar y bluen yma beth fu’r canlyniad.

---------------------------------------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2003. Gallwch ddarllen erthyglau eraill Sgotwrs Stiniog gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.