Sgotwrs Stiniog- Rhwyfwr Bach Guto Glan

Rhan o  erthygl o rifyn Gorffennaf 2005, yng nghyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Yn ddiweddar, wrth ‘gael rhyw sbec bach’, fel yr arferwn a’i ddweud, ar nodiadau yr oeddwn wedi eu gwneud o ddyddiadur pysgota Robert Thomas Jones, sylwais ar enw y rhwyfwr sydd uwchben y nodyn yma – sef ‘Rhwyfwr Bach Guto Glan’.

Bu Bob Tom, fel yr arferem a’i alw, yn cadw dyddiadur pysgota rhwng y blynyddoedd 1951 ac 1965.  Y ddau Lyn Gamallt oedd ei brif lynnoedd pysgota, ac o dan y dyddiad y 30ain o Orffennaf 1954 a’r 3ydd o Awst 1955, mae Bob Tom yn nodi iddo ddal rhai pysgod yn y Gamallt hefo Rhwyfwr Bach Guto Glan.

Fedrai ddim cofio a ydw’i wedi son amdano o’r blaen, ond rhywfwr ydi’o sydd ddim ymhlith plu mwyaf adnabyddus yr ardal.  Go ychydig o bysgotwyr y fro sy’n gwybod amdano, mae’n debyg, - a llai na hynny yn gwybod rhywfaint o fanylion amdano.  Ond, yn ddiddorol, mae iddo ei le yng ‘Nghyfres y Rhwyfwyr’.

Yr enw bob dydd yn y chwarel, ar y stryd, ac ar lan llyn, ar gymeriad arbennig yw y ‘Guto Glan’ sy’n rhan o enw y rhwyfwr.  Ei enw llawn oedd Gryffudd Morris Williams, ac yr oedd yn un o ‘Hen Griw y Gamallt, - fel y gelwid y rhai a gerddai Sadwrn ar ôl Sadwrn drwy y tymhorau i bysgota y ddau lyn sydd wrth droed y Graig Goch.

Cafodd y ‘Glan’ yn ei enw oherwydd i’r teulu fyw mewn lle o’r enw Glan Aber yn y Manod am gyfnod.  Ond er iddo fyw y rhan fwyaf o’i fywyd ym Mryn Teg, Cae Clyd, glynodd y Glan wrth ei enw bob-dydd ar hyd y blynyddoedd, yn ogystal ag aelodau eraill o’r teulu.

Yr oedd Guto Glan yn bysgotwr dygn a brwdfrydig, a phluen a bysgotai bob amser - yn yr afon yn ogystal a’r llyn.  Fe’i ystyrrid yn bysgotwr afon da iawn.

Er fod y bluen yma wedi’i galw ar ei ôl, nid ef a’i lluniodd ac a’i cawiodd hi gyntaf.  Roedd gan Guto Glan ddiddordeb mawr mewn plu pysgota, ac yr oedd yn un arbennig o dda am gofio patrymau plu a’r manylion amdanynt.  Cefais i sawl patrwm pluen ganddo o dro i dro, plu a fyddai wedi mynd i’w colli onibai ei fod ef yn eu cofio.  Ond er y diddordeb ni fu iddo gymryd at gawio plu o gwbl.

Rhwyfwr Bach Guto Glan. (Sgan o lun gwreiddiol Gareth T Jones, yn llyfr Emrys, Plu Stiniog, 2009)

Daeth y rhwyfwr yma i sylw pan gafodd Guto Glan afael ar waled blu hen bysgotwr.  Ymhlith y plu ynddo yr oedd y rhwyfwr yma, ac fe’i ffansiwyd ganddo.  Rhoddodd ef ar ei flaen-llinyn nos i bysgota y ddau Lyn Gamallt.  Daliodd rhai pysgod hefo’r rhwyfwr, a chawiwyd rhai ar gyfer eraill o’r ‘Criw’.  Daliwyd gydag ef, ac o fewn dim amser daeth i gael ei alw yn ‘Rhwyfwr Bach Guto Glan’.  Mae y gair ‘Bach’ yn rhan o’i enw oherwydd mai ar fachyn maint 10 y cafodd ei gawio.

Dyma batrwm y rhwyfwr:

Bach    maint 10
Corff    Blaen y corff o sidan gwyrdd lliw afal.  Gweddill y corff o flewyn lliw olif gweddol dywyll.  Rhoi cylchau o eda neu o weiar aur am y corff.
Traed    Petris Brown.
Adain    Tylluan Frech
Ar y blaen-llinyn nos fe’i rhoir, un a’i yn bluen agosaf-at-law neu yn bluen ganol.

A chorff y rhywfwr a dau fath o wyrdd ynddo, eis i edrych llyfrau John Goddard, lle mae ganddo ddisgrifiadau o’r pryfaid yr ydym yn sylfaenu ein rhwyfwyr arnynt.

Yn y disgrifiadau sydd ganddo mae y lliw gwyrdd, - yn gryf neu yn wan, neu ond rhyw arlliw ohono, yn y rhan fwyaf o’r mathau o bryfaid y mae’n gwneud sylw ohonynt yn ei lyfrau. Tybed a ddylem ni roi mwy o sylw i’r lliw gwyrdd yng nghyrff ein rhwyfwyr, a rhoi rhywfaint yn llai o bwyslais ar ‘y cochddu’?
- - - - - - -

Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Sgotwrs Stiniog' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

(Angen dewis 'web view' os ydych yn darllen ar eich ffôn)

Mwy am Y Rhwyfwyr

Sgotwrs Stiniog -Ceffyl Gwyn, Plu Llwyd

Pennod o gyfres Emrys Evans o'r archif:

Mi fum am dro o gwmpas y ddau Lyn Gamallt, ac yna ei chodi hi i fyny at Lyn Ceffyl Gwyn.  Dyna’i enw ar lafar, ond Llyn Bryn Du ydi’o ar y map.  Gofynnais innau pam, tybed, yr oedd o’n cael ei alw’n Llyn Ceffyl Gwyn?

Trawodd Tecwyn Fron Dirion, arnaf ychydig yn ôl a dweud iddo glywed mai y rheswm am hynny ydoedd i ryw bregethwr fod ar daith rhwng Ysbyty Ifan a Llan Ffestiniog ac yn marchogaeth ar geffyl gwyn ac iddo drwy ryw anffawd, beth bynnag a achosodd hynny, fynd i drafferthion wrth y llyn ac i’r ceffyl foddi ynddo.  Ers hynny cyfeiriwyd at y llyn ar lafar fel ‘Llyn Ceffyl Gwyn’.

Llawer o ddiolch Tecwyn.  Oes yna rywun arall a fedr roi rhywfaint mwy o fanylion ynglyn â’r digwyddiad tybed?

*********

Dro yn ôl bum yn holi am batrwm pluen, sef ‘Llwyd Corff Main’.  Gweld cyfeiriad ati hi a wneuthum
yn llyfr y diweddar Barch Griffith Parry. Ymhen ychydig derbyniais lythyr oddi wrth Eurwyn Roberts, y cawiwr plu o Ddolwyddelan, yn rhoi imi y patrwm, ac ar ben hynny yn amgau y bluen ei hun.

Dyma y mae Eurwyn yn ei ddweud yn ei lythyr am y bluen ‘Llwyd Corff Main’:

“Yr wyf wedi bod yn gwneud llawer o’r patrwm yma i gyfaill a fydd yn pysgota Llynau Mymbyr yng Nghapel Curig.  Yr wyf yn credu ei fod yn pysgota’r Afon Llugwy efo’r bluen yma hefyd.  Nid wyf yn siwr o lle daeth y patrwm, ond mae patrwm yr un fath yn y llyfrau Saesneg – ‘Blue Upright’.  Efallai fod y patrwm yma’n cael ei defnyddio ym Methesda ..”

Mi fydd hi’n rhaid imi holi rhai o ‘Hogia Bethesda’ pan ddaw cyfle gan y bu’r Parch Griffith Parry yn Weinidog yno am gyfnod yn y pumdegau. Rwy’n ddiolchgar iawn ichi am anfon ataf Eurwyn, ac hefyd yn falch o gael enghraifft o’ch gwaith yn cawio.

Dyma batrwm y bluen ‘Llwyd Corff Main’:

Bach         12
Cynffon    Fel y traed
Corff         Cwil o gynffon paun.  Dim cylchau
Traed        Llwyd-las, neu liw mwg fel y mae ambell i un yn ei ddweud am y lliw yma.

Cawio’r corff yn fain iawn, a gwneud y bluen i gyd yn ysgafn.

Crybwyllodd y Parch Griffith Parry bluen arall yn ei lyfr, sef ‘Llwyd Mawrth’.  A oes rhywun yn gwybod beth ydi patrwm honno?
--------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 1988

DŴR: Sgotwrs Stiniog

Rhai sy’n manteisio ar ddyfroedd glân ein bro ydi’r pysgotwyr. Yma mae Gareth a Gwennan Jones yn edrych yn ôl ar un o gyfresi hiraf y papur hwn, a sut aed ati i gyhoeddi llyfr am blu enwog Stiniog.
--------------

Braf yw gweld Sgotwrs ’Stiniog yn Llafar Bro unwaith eto; bu Emrys Evans yn ysgrifennu dan y pennawd hwn am dros ddeng mlynedd ar hugain. Dros y cyfnod hwnnw byddai yn adrodd hanesion difyr am ei helyntion wrth bysgota llynnoedd y Cambrian ac yn aml iawn, yn cynnwys patrwm am sut i greu y gwahanol blu a brofodd yn llwyddiannus iddo ef ac i eraill.

Yr oedd Emrys yn un o selogion yr Archifdy yn Nolgellau a daeth yn ffrind i’r Archifydd, Einion Thomas, oedd hefyd yn dipyn o bysgotwr. Cymerai Einion ddiddordeb yn y patrymau yr oedd Emrys yn sôn wrtho amdanynt a gwyddai am ei golofn yn Llafar Bro. Dywedodd Einion wrth Emrys y dylid cael casgliad o’r plu, oedd yn arbennig i Stiniog, yn yr Archifdy ac fe’i perswadiodd ef i wneud copi o bob pluen ynghyd â thipyn o hanes pob un.

Aeth Emrys ati yn ofalus wedyn i baratoi 133 o blu gwahanol ’Stiniog ar gyfer yr archifdy. Gweithiodd yn ofalus ar bob pluen, gan ail a thrydydd wneud rhai ohonynt nes eu bod yn plesio ac yn y diwedd, cyflwynwyd ffeil o’r plu a’r disgrifiadau i’r Archifdy.

Cafodd Emrys gopi o’r ffeil ac aed ati i dynnu lluniau manwl o bob pluen. Yr oedd Emrys yn falch iawn o’r casgliad gorffenedig a chawsai bleser o’i ddangos i’w gyd-bysgotwyr. Awgrymwyd y dylid cyhoeddi’r casgliad mewn llyfr ac aeth yntau ati i holi’r gweisg a oedd wedi argraffu’r llyfrau eraill yr oedd wedi eu hysgrifennu.

Ond, er tristwch garw iddo, cafwyd yr ateb mai rhy blwyfol ei naws fyddai llyfr o’r fath ac nad oedd marchnad eang ar ei gyfer ac felly, “Diolch, ond Dim Diolch” oedd yr ymateb.

Un o’r rhai y dangosodd Emrys y ffeil iddo oedd y pysgotwr a’r llenor Geraint Vaughan Jones. Gwerthfawrogodd ef yn syth pa mor werthfawr ydoedd casgliad o’r fath a theimlai yn bendant y dylid ymholi ymhellach ynglŷn a’r posibilrwydd o’i gyhoeddi. Gyda chefnogaeth pwyllgorau Llafar Bro a Chymdeithas Enweiriawl y Cambrian gwnaeth gais (a fu’n llwyddiannus) am grant gan gronfa Cymunedau’n Gyntaf i gael cyhoeddi’r gyfrol. Manteisiodd ar ei gysylltiadau gyda’r gweisg a chafodd y byddai Gwasg Gomer yn barod i fentro efo llyfr o’r fath.

Yr oedd Emrys wedi dotio yn lân pan glywodd am hyn ac edrychai ymlaen yn arw iawn i weithio gyda Geraint ar ddatblygu’r ffeil i fod yn llyfr. Ond ’doedd hynny ddim i fod... Wythnos yn ddiweddarach, bu farw Emrys.

Union flwyddyn ar ôl hynny, cafwyd noson gofiadwy iawn i lansio Plu ’Stiniog. Ei phris oedd £10 a bu’r fenter yn llwyddiant buan iawn.

Cafwyd cryn hysbysrwydd i’r gyfrol gan y cyfryngau, ac fe ddaeth i sylw cwmni cyhoeddi o Fachynlleth sy’n arbenigo mewn llyfrau am bysgota a hela, sef Coch y Bonddu. Roedd y cwmni hwnnw wedi sylweddoli’n syth y byddai diddordeb yn y gyfrol yn llawer ehangach na chylch ’Stiniog yn unig -na Chymru chwaith o ran hynny- a gofynnwyd am yr hawl i’w chyfieithu dan yr enw ‘Plu Stiniog: Trout Flies for North Wales’. Profodd hon hefyd yn boblogaidd iawn ac wedyn aed ati i’w chyhoeddi mewn rhwymiad lledr arbennig yn rhan o’r Flyfisher's Classic Library, a’i phris yn £100.

Bydd teulu Emrys yn ddyledus am byth i Geraint am sicrhau gwireddu breuddwyd Emrys; byddai wedi bod wrth ei fodd.
--------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhan o gyfres arbennig o erthyglau yn rhifyn Medi 2018, ar y thema dŵr.

Celf: Lleucu Gwenllian

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar ffôn)

Sgotwrs Stiniog -tymor y cogyn

Erthygl o'r archif, gan y diweddar Emrys Evans.

A ninnau yn nhymor y 'cogyn' unwaith eto, hwyrach y byddai rhyw sylw neu ddau arno o ddiddordeb.

Mewn pwt o sgwrs a gefais â chyfaill yn nyddiau olaf mis Ebrill*, dywedodd wrthyf ei fod wedi bod yn pysgota yn Llyn y Morwynion yn gynharach yn y mis, a'i fod yn credu iddo weld un neu ddau o'r cogyn ar y dŵr.

Gan na fedrodd gael yr un i'w law er mwyn bod yn sicr mai dyna a welodd, ei gwestiwn ydoedd, Ydi'r cogyn i'w weld mor gynnar â chanol mis Ebrill? Yr ateb yn syml yw, ydi.

Mae dau fath gwahanol o gogyn i'w gweld ar ein llynnoedd ni yn ystod misoedd Ebrill a Mai, neu ar rai ohonynt, beth bynnag, a'r rheini yw y cogyn coch a'r cogyn brown (fe'i gelwir hefyd yn gogyn gwineu). Y cogyn coch yw y mwyaf niferus a chyffredin o'r ddau, ac mae hi'n mynd yn fis Mai arno ef yn dod i'r golwg.

Pryfaid cogyn wedi deor o Lyn Gamallt -llun gan Pierino Algieri, o dudalen Facebook Cymuned Llên Natur.

Tydi'r cogyn brown ddim mor niferus, a gellir ei weld ef yn eithaf cynnar ym mis Ebrill.Gwn ei fod i'w weld yn Llyn y Morwynion, ac hefyd yn Llyn Conwy a Llyn y Manod. Fe'i gwelais yn Llyn y Manod mor gynnar a'r 6ed o Ebrill yn y flwyddyn 1946.Mae y ddau fath yma o gogyn yn bur debyg i'w gilydd o ran maint a lliw, y cogyn brown ryw ychydig yn fwy.

Y ffordd orau i wahaniaethu rhwng y ddau yw edrych ar y ddwy adain fach sydd ym môn y ddwy adain fawr. Mae adain fach y cogyn coch yn olau eu lliw ac i'w gweld yn o eglur yn erbyn y ddwy adain fawr, sy'n dywyllach eu lliw, tra bo adain fach y cogyn brown yr un lliw â'i adain fawr, ac felly nid yw'n hawdd eu gweld.

Yn ôl fel rwy'n deall dim ond yn gymharol ddiweddar y mae'r cogyn brown wedi cael enw cyffredin**, sef yn niwedd y 1960au pan ddaeth llyfr John Goddard, 'Trout Flies of Still Waters' o'r wasg. Cyn hynny wrth ei enw gwyddonol yn unig yr oedd yn cael ei adnabod. Mae hwnnw yn un a thipyn o waith cael y tafod o'i gwmpas, ac o waith cofio arno - 'Leptophlebia marginata'.

I wneud corff y cogyn brown neu gorff ei nimff, fe dybiwn i y byddai blewyn cochddu cystal, os nad gwell, na'r un arall. Dyma batrwm pluen pan ddaw'r cogyn brown ar y dŵr:

Bach - Maint 12.
Cynffon - 3-4 corn oddi ar war-coch-ceiliog tywyll.
Corff - Gwlan cochddu, a chylchau o weiar aur fain amdano. Peidio a gwneud y corff yn drwchus.
Traed - Gwar-coch-ceiliog tywyll.
Adain - Ceiliog Hwyad.

Beth am rai o lynnoedd eraill yr ardal - Barlwyd, Bowydd, Dubach a Chwmorthin, er enghraifft? Pa mor gynnar yn y tymor pysgota y gwelwyd y cogyn arnynt hwy neu o gwmpas eu glannau?

--------------------------


*Ymddangosodd yn wreiddiol fel rhan o erthygl hirach yn rhifyn Mehefin 2003.

** sepia dun ydi'r enw cyffredin Saesneg.

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde 
(defnyddiwch web view ar ffôn)

Sgotwrs Stiniog -Prinder Pryfed

Ydych chi wedi sylwi bod llai o bryfaid ar ffenest flaen eich car i gymharu â blynyddoedd yn ôl? Roedd llawer o sylw yn 2017 gan y byd gwyddonol i'r gostyngiad ym mhryfetach y byd, ond roedd awdur Sgotwrs Stiniog, y diweddar Emrys Evans wedi datgan pryder dros ddegawd yn gynharach...

Rwyf wedi mynegi rhywfaint o bryder fod rhai o lynnoedd yr ardal wedi mynd yn brin iawn o’r pryfed yr ydym ni fel pysgotwyr pluen yn arfer eu gweld bob blwyddyn yn eu hamser yn ystod y tymor, rhai fel y cogyn, y gwahanol rwyfwyr, a rhai pryfed cerrig. Rhyw bythefnos cyn y Nadolig cefais lythyr gan un sy’n byw yn Ossett yn Lloegr. Un o’r Blaenau ydyw ac yn dod drosodd i’r hen ardal yn weddol aml, ac yr ydym yn falch o’i groesawu’n ôl bob amser. Mae’n hoff iawn o bysgota.

Llun -Paul W

Prociodd ‘pwnc y prinder pryfed’ iddo ymateb, a dyma ran o’i lythyr imi, yn rhoi ‘gair o brofiad’ fel y buasid yn ei ddweud yn y seiat ers talwm:

‘Gwelais yn eich erthygl yn Llafar Bro, eich bod wedi sylwi ar ddiffyg pryfed eleni. Ni allaf roi barn bersonol ar bryfetach dydd na nos eleni gan na chefais ond rhyw dridiau di-bysgod yng ngogledd yr Alban ddechrau Mehefin, pan y dylai popeth fod ar ei orau yno. Ar wyneb y dŵr oedd fy mhlu i, ond yn isel gyda ‘Black Montana’ y cafodd fy ffrind bysgod ar haul, gwynt, a glaw. A ddywed hyn rywbeth am ddiffyg pryfed?’

Gyda’i lythyr anfonodd dudalen o’r papur newydd y ‘Daily Telegraph’, rhifyn yr 20fed o Dachwedd diwethaf.

Ar y dudalen mae erthygl gan ŵr o’r enw Jon Beer, ac ynddi mae’n sôn am yr union bwnc, sef prinder pryfed, a hynny o safbwynt prysgotwyr pluen. Dyma ambell i sylw o’r erthygl yma. Gall Prydain fod yn wynebu gostyngiad difrifol ym mhoblogaeth pryfed, nid yn anffodus, y math o bryfed sy’n mynd i’r bowlen siwgr ac ar ein bwyd. Y creaduriaid dan sylw yw pryfed y dŵr, sef rhai fel y cogyn, y rhwyfwr a’r pry cerrig, fel sydd gennym ni yn Stiniog.

Meddai Jon Beer: “Mae’r pysgotwyr yn eu hoffi oherwydd fod y pysgod yn eu hoffi.”

Llun -Gareth T Jones

Ers 1970 mae Asiantaeth yr Amgylchedd (a’r awdurdodau a fu o’i blaen) wedi bod yn cymryd samplau o’r pryfed dŵr yma a mathau eraill o fywyd sydd i’w gael yn y dŵr, ac mae y ‘National Riverside Survey’ yn datgelu gostyngiad sylweddol ym mhoblogaethau y rhan fwyaf o bryfêd y dŵr. Gelwir am gynorthwy pysgotwyr yn yr astudiaeth yma, oherwydd (medd yr erthygl), fod gan y pysgotwyr ddiddordeb dwfn yn ansawdd y bywyd sydd yn nŵr ein hafonydd a’n llynnoedd.

Llawer o ddiolch am y llythyr, am yr erthygl o’r ‘Telegraph’, ac am ei ddiddordeb. Brysia drosodd i’r hen ardal ar sgiawt eto.
--------------------------------------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2005.
Dilynwch erthyglau Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Dolenni ddim ar gael ar y fersiwn ffôn -cliciwch 'View web version')

Sgotwrs Stiniog -Y Cogyn

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn yn edrych ymlaen at fis Mai.

‘Mawrth oerllyd a gwyntog
Ac Ebrill cawodog,
Ill dau a wnant rhyngddynt
Fai teg a godidog’.

Dyna, yn ôl darogan yr hen bennill yma, sut mae hi i fod ym mis Mai, - sef, ‘teg a godidog’.  Gobeithio ei fod yn dweud y gwir, neu ei fod yn o agos ati.   Cawn weld faint o goel a fedrwn ni ei roi ar hen bennill o’r math yma.


Y COGYN

'Mae ymddangosiad y cogyn ar wyneb ein llynnoedd yn fwy na rhyw ddigwyddiad ym mlwyddyn y pysgotwr.  Mae yn achlysur arbennig ym Myd Natur, ac yng nghalendr y genweiriwr.’

Fel yna, gan ychwanegu ryw ychydig ato, - ond fod J.W. Hills yn ei ddweud yn yr iaith fain - y mynegodd yr hyn a deimlai ynglŷn â’r cogyn. Yr afonydd calch yn ne Lloegr oedd mewn golwg ganddo ef,  a’r mwyaf o’r cogynnod, sef, cogyn Mai - nad ydym ni yn ei weld yn yr ardal yma.  Ond mae yr hyn a ddywedir gan J.W. Hills, rwy’n credu, yr un mor wir am ein llynnoedd mynyddig ni yn ardal ‘Stiniog, ag yw am yr afonydd araf eu rhediad sydd ar lawr gwlad yn Ne Lloegr.  Fel y mae’r cogyn Mai yn bwysig i’r genweirwyr yno, felly mae’r cogyn coch yr un mor bwysig i ninnau yma. 

Y cogyn coch yw’r un sydd i’w weld amlaf, ac sydd yn fwyaf niferus ar ein dyfroedd ni, ac mae hi’n mynd yn fis Mai arno’n dod i’r golwg.  Mae yna gogyn arall i’w weld ar ein dyfroedd, sef y cogyn brown, y gellir yn hawdd ei gamgymryd am y cogyn coch.  Nid yw mor gyffredin â’r un coch, na chwaith mor niferus, ac mae’n dod i’r golwg fel arfer ychydig o flaen y coch, sef yn rhan olaf mis Ebrill.  Fe’i gwelir yn aml ar Lyn y Morwynion.

Y ffordd i wahaniaethu rhwng y ddau fath yw edrych ar y ddwy adain fach sydd yng nghesail y ddwy adain fawr.  Prin y gellir gweld yr adain fach yn erbyn yr adain fawr yn y cogyn brown.  Ond mae dwy adain fach y cogyn coch yn oleuach eu lliw ac i’w gweld yn eithaf amlwg yn erbyn ei adain fawr.  Onid yw ymddangosiad y cogyn ‘yn achlysur arbennig .. yng nghalendr y genweiriwr?’

Hyd at fis Mai, a siarad yn gyffredinol, ychydig o bryfaid a welir o gwmpas ac ar ein llynnoedd.  Ambell i bry cerrig, dyweder, y pry bach du, Wil piser hir, - fel mae pobl Penrhyn Llŷn yn galw yr ‘Hawthorn Fly’,’ a brych y gro (efallai).  Tydi hi fawr ryfedd, felly, fod yna edrych ymlaen gan y genweirwyr at weld y cogyn yn dod i’r golwg ar wyneb y dŵr, gan ei fordwyo’n hyderus.

Ac onid yw gweld y cogyn, neu glywed gan gyd-enweiriwr fod y ‘cogyn’ allan, yn codi hyder, yn rhoi mwy o awch ar y pysgota, yn peri fod rhywun yn pysgota’n fanylach a chyda mwy o obaith?
Dim ond  y cogyn, boed yn goch neu yn frown, sy’n medru creu y teimlad yma mewn pysgotwr.

Wedi’r disgwyl hir am ddechrau’r tymor pysgota; wedi gweld mis Mawrth, ac efallai ran dda os nad y cyfan o fis Ebrill, heb fedru mynd allan hefo’r enwair, yn llithro o’i afael heb fawr ddim i ddangos andanynt.  Yna, mis Mai yn dod, a’r cogyn yn ymddangos!!  A chyda’r ‘achlysur arbennig’ yma, daw y teimlad cynyddol fod y tymor pysgota bellach wedi dechrau o ddifrif.

Blwyddyn neu ddwy yn ôl rhoddais batrwm ‘Cogyn Dafydd Dafis Penffridd’ yn y golofn sgotwrs, a’r tymor diwethaf cawiais ef o’r newydd a’i roi ar fy mlaen-llinyn.

Wn i ddim pryd y cafodd ei bysgota ddiwethaf.  Yn sicr mae hynny flynyddoedd yn ôl erbyn hyn.  Gwnaeth ychydig o bnawniau gweddol braf ym mis Mai a gwelwyd rywfaint o’r cogyn coch ar y dŵr, a daeth ‘Cogyn Penffridd’ (fel y’i gelwid y rhan amlaf), a sawl ‘sgodyn i’r gawell.

Rhoddodd gweld un o hen ‘Blu Stiniog’ - yn arbennig felly un o batrymau plu Dafydd Dafis - yn gweithio unwaith eto wedi’r holl flynyddoedd - rhyw bleser a gwefr neilltuol i mi.

NIMFF Y COGYN COCH

Pan eis i i’m dyddiadur pysgota i edrych pa blu a oedd wedi bod yn eu dal yn ystod mis Mai dros rai o’r blynyddoedd diwethaf er mwyn cael pluen i’w chynnig yn y golofn, yr oedd un bluen yn cael ei henwi yn weddol gyson.  A honno oedd ‘Nimff y Cogyn Coch’.  Er mai y ‘Nimff Coch-Frown’ y byddaf yn galw’r bluen y rhan amlaf.  Ond wedi ei llunio a’i chawio, y mae y bluen i geisio dynwared nimff y cogyn coch, fel mae hwnnw cyn iddo godi i wyneb y dŵr a throi yn gogyn. 

Nymff coch-frown.*

 Byddaf yn eithaf hoff o chwilio hyd lannau’r llynnoedd i weld beth sydd yno; codi carreg ar ôl carreg i weld a oes rhyw nimff neu’i gilydd yn llechu oddi tanynt yn y mân gilfachau.

Wrth wneud hyn dros amser, ac ymgynghori â rhai llyfrau sydd gennyf, dois i fedru gwahaniaethu rhwng rhai ohonynt.  Er enghraifft, medru gwahaniaethu rhwng nimff pry cerrig a nimffiau y cogyn coch a brown.  Wedi penderfynu pa rai oedd y nimffiau coch a brown, mynd ati wedyn i geisio cawio pluen a fuasai,
gobeithio, yn twyllo’r pysgodyn i dybio mai nimff go iawn ydoedd, a mynd amdano.

Wedi rhywfaint o arbrofi, dyma’r patrwm a luniais yn y diwedd:

Bach –     Maint 12.  Y math a elwir yn sproat
Eda Gawio –   Coch
Cynffon –     4 neu 5 oddi ar heislen gwar-coch ceiliog
Corff –     Ychydig mwy na hanner ôl y corff wedi’i wneud o heislen gwar-coch-ceiliog, - o liw canolig.  Dwy ochr yr heislen wedi eu torri o fewn rhyw chwarter modfedd i goes yr heislen.  Gweddill y corff o wlân cochddu. Rhoi cylchau o weiar gopr am y corff.  Gellir rhoi to dros y rhan gochddu o’r corff o ran o bluen cynffon ceiliog ffesant
Traed -     Rhyw ddau dro o heislen gwar-coch-ceiliog o liw canolig

Yn gynnar ym mis Mai, pan yw’r cogyn coch yn dechrau dod i’r golwg ar y dŵr, rhoir y Nimff Coch-frown ar y blaen-llinyn, - un ai yn bluen flaen neu yn bluen ganol.

Ers blwyddyn neu ddwy erbyn hyn mae y nimff yma wedi denu aml i bysgodyn i’r gawell, ac mae bellach yn un o’m dewis blu i ym mis Mai.  Tydi hi ddim yn llawer i edrych arni fel pluen, ond mae yn gwneud yr hyn y bwriadwyd iddi’i wneud!!
-----------------------------------------



*Llun (Gareth Jones) wedi'i sganio o lyfr 'Plu Stiniog' Emrys Evans.
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2006. Gallwch ddilyn cyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog- Pysgota’r Sewin

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y gyfres a barodd hiraf yn hanes Llafar Bro.

A ninnau fel sgotwrs wedi cyrraedd mis Medi, sef mis olaf ‘Tymor y Brithyll’ mae’r diddordeb a’r pwyslais yn awr yn symud oddi wrth y llynnoedd a’r brithyll cyffredin, ac ar y sewin, - y brithyll ymfudol, - ac i’r afonydd.  Mae rhai wedi cefnu ar y llynnoedd a throi at yr afon ers rhai wythnosau.

Wrth gwrs nid pob sgotwr sydd â diddordeb mewn mynd i chwilio am sewin - neu gwyniedin fel mae eraill yn ei adnabod, - yn rhai o’r afonydd sydd o fewn cyrraedd.  Ond gall wneud hynny fod yn brofiad newydd a gwahanol, ac hefyd yn brofiad diddorol.

‘Onid her yw galwad hon? 
Rhyfedd yw tynfa’r afon’ 

- meddai D. Gwyn Evans mewn cywydd, - ac mae mynd ar ôl y sewin yn dipyn o ‘her’.

Afon Dwyryd o Bont Maentwrog. Cynefin y sgotwr sewin. Llun Paul W

Yn ddiweddar bum yn pori rywfaint yn llyfr Gaeam Harris a Moc Morgan ar bysgota y pysgodyn enigmatig yma, - sef, ‘Successful Sea Trout Fishing’.  Mae yn llyfr sy’n llawn o awgrymiadau ac o gyfarwyddyd ar sut i fynd ati i ddenu y sewin i’r gawell.  Mae’n ddarllen diddorol.

Pennod y bum i’n aros uwch ei phen am beth amser yw’r un am y plu sy’n cael eu defnyddio, ac am ei hamrywiol batrymau.  Mae dewis pur eang ohonynt.

Un peth y mae’r awduron yn ei bwysleisio yw pwysigrwydd y lliw du sydd ym mhatrymau amryw o’r plu.  (Er mae Kingsmill Moore, awdur y clasur o lyfr ar bysgota’r sewin yn Iwerddon, sef ‘A Man May Fish’, yn dweud mai nid lliw ydi ‘du’ ond absenoldeb lliw).  Pa’r un bynnag am hynny, mae ‘du’ yn amlwg yng nghawiad sawl pluen sydd yn llyfr Harris a Morgan, - un ai yn y corff, y traed, neu yn yr adain.  A chyda’r du mae arian neu wyn yn mynd law-yn-llaw, fel petae.

Ymhlith y plu a ddisgrifir gan y ddau awdur y mae dwy bluen, sydd yn engreifftiau da o hyn, sef y rhai a elwir yn ‘Moc’s Cert’, a ‘Blackie’.  Mae y ddwy yma’n ddu drostynt gydag arian yn gylchau am y corff, a dwy bluen wen oddi ar war ceiliog y gwyllt wedi eu rhoi wrth lygad y bach.  Yn wahanol i sawl pluen sewin arall does dim cynffon gan y naill na’r llall o’r ddwy bluen.

Dyma batrwm y bluen ‘Moc’s Cert’ yn llawn, rhag ofn y bydd o ddiddordeb i rai sy’n mynd ar ôl y sewin ac am roi cynnig arni.

Bach            Maint 4 i 10
Corff            Hanner ôl o arian; hanner flaen o arian llydan amdano
Traed           Ceiliog du
Adain           Blewyn wiwer du, gyda phlu cynffon paun gwyrdd (‘sword’) dros y blewyn wiwer
Bochau        Ceiliog y gwyllt - pluen fechan wen

Mewn colofn papur newydd yr oedd Moc Morgan yn ei chynnal yn ôl yn Chwefror 1987, mae yn disgrifio sut y daeth y bluen arbennig yma i gael ei chreu a’i chawio.  Bu iddo ef a thri neu bedwar o bysgotwyr sewin eiddgar ddod at ei gilydd, ac, wedi cryn dipyn o ddadlau ac ymresymu, o bwyso ac o fesur, o dipyn i beth cytunwyd ar y patrwm uchod.
---------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol, fel rhan o erthygl hirach, yn rhifyn Medi 2005.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -egarych werdd

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Dyma hi’n fis Gorffennaf arnom unwaith eto fel sgotwrs y fro. “A’r hirddydd ar ei harddaf” fel y dywed un bardd.

Gobeithio y cawn ni fis Gorffennaf go iawn eleni. Dyma brif fis y sgota nos am frithyll; mis y rhwyfwr a’r egarychod; mis y mae iddo’i awyrgylch a’i hyd a’i ledrith unigryw ei hun.

Egarych werdd Pen-ffridd. Llun Gareth T. Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2009.

Tydw i ddim yn cofio a fu imi roi yr englyn a ganlyn gan J. Glyn Davies yn y golofn o’r blaen. Efallai imi ei chynnwys ryw dro yn y gorffennol. Ta waeth, dyma hi, pa’r un bynnag, yn gameo bach mewn cynghannedd, wedi’i gloi mewn pedair llinell, i’r ‘Genweiriwr’

Ac yn awr y genweiriwr, - a’i gi draw
Gyda’r hwyr wrth grychddwr;
Rhyw rith llwyd o freuddwydiwr,
Ara deg wrth odre dŵr.

Yr hanes diweddaraf a daeth i Swyddfa Sgotwrs Stiniog ydi am sgotwr o’r Manod, sy’n byw mewn rhan go ‘glyd’ o’r ardal, yn aelod ar un adeg o dîm Cymru ac yn dal un o’r ‘Padelli Rhosyn’.

Yn ystod un o nosweithiau olaf mis Mehefin aeth i Lyn Conwy am y naid nos gan feddwl cael noson ddedwydd o bysgota. Ond cyn iddo gymaint a rhoi pluen yn y dŵr, mewn rhan arbennig a elwir y ‘Badell Fawr’, sangodd ar un o gerrig lithrig y lle, ac aeth dros ei ben a’i glustiau i mewn i’r llyn. Roedd cyn wlyped ag y gwnai dŵr ef, ac yn ôl un tyst diogel iawn ei dystiolaeth a’i gwelodd – yn debyg iawn i hen jacdo wedi gwlychu a’i blu ar chwâl. Ac felly, adref fu ei hanes, heb naid nos, heb bysgodyn, ac fel y dywed Dic Jos mewn englyn: “A’i din yn wlyb odano.” 

Fel yr ydw’i wedi grybwyll o’r blaen yn y golofn hon, ychydig iawn o sgotwrs fyddai’n ei glywed erbyn heddiw yn son ac yn crybwyll ‘egarychod’.

Roedd y plu yma’n bwysig iawn gan yr hen sgotwrs, yn arbennig felly ym mis Gorffennaf, pan yn pysgota yn y nos ac yn ystod y dydd.

Rwyf wedi cynnwys ambell i batrwm o blith yr egarychod yn y golofn o dro i dro, fel, er engraifft, egarych gochddu, egarych dyfrgi, egarych melyn budr, ac un neu ddwy arall.

Flynyddoedd yn ôl, bellach, pan yn sgwrsio am bysgota hefo Dafydd Dafis Penffridd, y cawiwr o’r Manod, cefais ganddo nifer o batrymau plu.

Yn eu plith mae yna batrymau rhai o’r egarychod y byddai ef yn eu cawio ac yn eu pysgota yn llynnoedd yr ardal, ond yn y ddau Lyn Gamallt yn bennaf.

Dyma un o’r patrymau hynny (llun uchod):

Bach. Maint 12. Bach y math ‘sproat’ a ddefnyddai.
Corff. Blewyn morlo wedi’i lifo’n wyrdd golau, ac hwnnw wedi’i amgylchu a chwíl (cynffon paun). Gwneud y corff yn fain ac yn weddol fyr.
Traed. Bôn-du-blaen-melyn. Dyna fel y byddai ef yn disgrifio y rhai fyddwn ni heddiw yn eu galw yn ‘bajar’.
Adain. Rhegen-yr-yd yn wreiddiol. Gwneud yr adain o bluen iar o liw melynaidd gwan.

Fel arfer byddid yn rhoi yr egarychod ar y blaen-llinyn un ai yn agosaf at law neu yn bluen ganol.
Fe fyddwn i’n falch iawn pe byddai rhai o sgotwrs yr ardal yn mynd ati hi i gawio y patrwm uchod ac yna dal gyda o. Mi fyddwn i’n falchach fyth o gael gwybod am hynny. Anfonwch air.
-------------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -Dechrau'r haf

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

‘Wedi Ebrill daw wybren – hyfryd Fai
Ar dwf ir daearen;
Y dydd byr redodd i ben -
Ymwroli mae’r heulwen.’

Englyn i gychwyn y golofn y mis yma, ac hwnnw o awdl gynnar gan R. Williams Parry i ‘Dechrau Haf’, gan obeithio y bydd yr heulwen wedi ymwroli (chwedl y bardd) yn ‘hyfryd Fai’ arnom.  Hynny ydi yn dywydd pysgota ac yn dywydd i’r ‘cogyn’ ddod allan yn ei niferoedd.

Diolch i Mrs Rhiannon Jones, Tanygrisiau am ei llythyr ynglyn ag ‘Ann Swch’.

Roedd yn cryn dipyn o gymeriad mae’n amlwg, fel y’i disgrifir gan Mrs Jones – yn gwisgo het dyn, esgidiau hoelion trymion am ei thraed, (esgidiau gwaith fel yr oeddent yn cael eu galw), ac yn gwaeddi siarad. Darlun geiriol cofiadwy ohoni, ac yn fwy o ddyn nac o ddynes mae’n ymddangos.

Wedi cael cymaint a hyn’na o wybodaeth amdani, tybed a oes rhywun yn rhywle a fedr ateb y cwestiwn, - be ydi patrwm ‘Pluen Ann Swch?’

A hithau’n byw yn y Swch, Rhyd Sarn, mae’n bosibl mai pluen ar gyfer eog neu sewin ydoedd, ond tydw’i ddim yn sicr o hynny.

Yn ben-dant roedd yna bluen yn cael ei hadnabod fel ‘Pluen Ann Swch’.

A oedd hi’n pysgota ei hyn?  A hithau’r cymeriad a ydoedd a oedd hi’n mynd i’r afon ar ôl yr eog -yn potsio, felly?  Byddwn yn falch o unrhyw wybodaeth ychwanegol amdani.

Nodyn bach ar gyfer y rhai sy’n cawio plu, gan obeithio, efallai y bydd o ddiddordeb iddynt.

Yn ystod y dyddiau diwethaf bum yn darllen llyfr gan ŵr o’r enw G.E.M. Sques.  Ei deitl yw ‘Minor Tactics of the Chalk Stream’.  Nid llyfr diweddar mohono, gan iddo gael ei gyhoeddi gyntaf yn ôl yn 1910.  Ond fe’i ail argraffwyd o ganol y nawdegau.

Son am afonydd calch de Lloegr – fel yr awgrymir yn y teitl – y mae'r llyfr, a’r dactegaeth a oedd yn ei ddafnyddio pan oedd yn eu pysgota.

Mae yn rhoi cryn sylw i bysgota nimffiau, ac yn un o’r penodau mae yn pwysleisio pa mor bwysig ydi fod lliw yr eda gawio, un ai yr un lliw, neu yn agor yr un lliw, neu yn gweddu i liw y blewyn a ddefnyddir yn gorff y nimff.

Unwaith y mae’r nimff yn cael ei wlychu, meddai Sques, y mae’r eda gawio yn dangos trwy’r blewyn sydd yn y corff.  Tydi hyn ddim yn digwydd pan mae’r corff wedi’i wneud o sidan, dim ond pan mae’r corff o ryw fath o flewyn neu wlan.

Mae yn rhoi engreifftiau o nimffiau yr oedd wedi eu cawio gan ddefnyddio eda gawio oedd ddim yn gweddu, neu’n addas i’r blewyn yn eu cyrff, a’r rheini’n cael eu gwrthod gan y pysgod.

Tybed a oes yna rywbeth i ni sy’n cawio i gymryd sylw ohono gan Sques, er mai llynnoedd, yn bennaf, yr ydym ni yn eu pysgota?  Ar hynny yr ydym yn defnyddio llawer o blu gwlyb a’u cyrff o ryw flewyn neu’i gilydd yn ystod tymor pysgota.  Mae’n rhywbeth i roi ystyriaeth iddo, rwy’n credu.

Llyn Morwynion. Llun- Paul W.

Y math o ‘gogyn’ sy’n gyffredin ar lynnoedd ein hardal yw y ‘Cogyn Coch’.  Mae yna fath arall hefyd, sydd heb fod yn annhebyg i’r un coch, ond heb fod mor gyffredin ag ef: ‘Y Cogyn Brown’ yw hwnnw.

Yn ddiweddar, wrth chwilio am batrymau plu ar gyfer mis Mai, tarewais ar un o’r Cogyn Brown gan Taff Price.  A dyna yw y patrwm sydd gennyf i’w gynnig y mis yma.

Patrwm pluen sych ydyw, ac mae fel a ganlyn:

Bach: Maint 12  -mae Price yn defnyddio bach a’r llygad i fyny.
Cynffon: Tri blewyn o geiliog hwyaden brown.
Corff: Blewyn morlo wedi’i lifo’n frown tywyll.  Rhoi cylchau o eda o liw oran-frown amdano.
Adain: Dwy o betris tywyll wedi eu rhoi yn syth i fyny.
Traed: Gwar coch ceiliog.

Argymhellir defnyddio eda gawio o liw brown tywyll i gawio’r bluen.

Mae yna sawl patrwm o’r ‘cogyn’ ar gael gennym ni yn lleol, ond bydd yn ddiddorol rhoi cynnig ar batrwm Taff Price i weld a wnaiff o weithio’n well na’n rhai ni.

Sawl un o’r rhai sy’n cawio plu fydd yn barod i wneud y patrwm yma, ei bysgota, ac yna gadael inni wybod sut hwyl a gafwyd hefo fo?  Dyna her ichi i arbrofi, ac her i ymateb.

-------------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -pytiau dechrau'r tymor

Newyddion o Gyfarfod Blynyddol Cymdeithas Enweiriol y Cambrian eleni, ac erthygl arall o'r archif. 

Cynhaliwyd y cyfarfod yn neuadd y W.I. gydag wyth ar hugain o’r aelodau yn bresennol. Rhoddodd yr Ysgrifennydd amlinelliad o benderfyniadau’r Pwyllgor Gwaith am y flwyddyn a aeth heibio, gan nodi’r ffaith bod tiroedd y Gymdeithas o gwmpas llynnoedd Cwmorthin a’r Gamallt wedi cael eu cofrestru efo’r  Gofrestrfa Dir erbyn hyn. 

Caed clywed hefyd bod Cyfansoddiad y Gymdeithas wedi cael ei ddiweddaru a’i fod ar gael yn ddwyieithog. Talodd deyrnged arbennig i ymroddiad y Cadeirydd a’i barodrwydd ef ac eraill o aelodau’r Pwyllgor i weithio’n ddiflino ar ran y Gymdeithas.

Llyn Cwmorthin. Llun-Paul W

Yn ei adroddiad ef, cyfeiriodd y Cadeirydd at y gwaith a fu’n mynd ymlaen yng Nghwmorthin yn bennaf. Cyfeiriodd at y cwt cwch a godwyd yno ac eglurodd yr angen am gael gwell trefn ar y defnydd o’r cwch o hyn allan. Aeth ymlaen wedyn i roi adroddiad ar gystadlaethau tymor 2015.
 
Cyflwynodd y Trysorydd ei fantolen am y flwyddyn a chaed gweld bod y sefyllfa ariannol yn parhau yn eithaf iach a bod yr aelodaeth ac elw’r flwyddyn yn dangos cynnydd, a hynny er gwaethaf tymor eithaf diflas o ran y tywydd.

Yn unol ag argymhellion y Pwyllgor Gwaith, ail-etholwyd y swyddogion fel a ganlyn – 
Cadeirydd- David Williams
Is-gadeirydd-Bleddyn Williams
Trysorydd-Cecil Daniels
Ysgrifennydd-Geraint V. Jones
Is-ysgrifennydd- Geraint W Williams
Swyddog Marchnata-Mark Evans
Swyddog y Wasg-Meirion Ellis.

Pleidleisiwyd yn unfrydol hefyd dros gadw’r ffioedd aelodaeth yn ddigyfnewid am flwyddyn arall, sef
Aelodaeth leol:        Oedolion   £35:     Consesiwn       £25:         Ieuenctid  £13
Ymwelwyr (oedolion):   Tymor       £60:     Wythnos     £34:     Dydd         £12  
Ymwelwyr (ieuenctid):  Tymor       £30:     Wythnos     £18:     Dydd         £7

Yna, yn dilyn pleidlais gudd, etholwyd y canlynol yn aelodau o’r Pwyllgor Gwaith am y flwyddyn i ddod - Mel Goch ap Meirion; Glyn Daniels, Wyn Davies; J. Elwyn Ellis; William Ellis; Aldrin Evans; Meical Evans; Alwyn Ll. Hughes; Steven Hughes; Adrian Jones; Alfyn Jones; Alwyn Jones; Elgan Jones; Meurig Roberts; Eurwel Thomas; Darren Williams; Edgar Williams; Vincent Williams.
Diolchodd y Cadeirydd i Enid Edwards a James Friedhof o Gymdeithas Glaslyn am arolygu’r bleidlais a chyhoeddi’r canlyniad.


“Chwefror, Mawrth ac Ebrill
I ddal y brithyll brych.”
O gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Tarewais ar yr hen ymadrodd yma wrth chwilio am rywbeth arall.  Fe fu tymor y brithyll yn dechrau ar un adeg ym mis Chwefror, ond newidiwyd i fis Mawrth ers llawer blwyddyn bellach.

Yn ôl y cof sydd gin i, beth fyddai’n digwydd yn nechrau un y tymor, ym mis Mawrth, yn hytrach na mynd i fyny i’r llynnoedd, oedd mynd i lawr i’r afonydd, fel, er enghraifft, y Goedol, rhan isa’r Teigl, a’r Cynfal, i chwilio am sgodyn, gan bysgota’r gwahanol byllau ynddynt hefo pryf genwair.

Mewn casgliad o farddoniaeth, ‘Cerddi Edern’, mae J. Glyn Davies yn darlunio ac yn disgrifio ei hun gyda chyfaill yn pysgota afon, a’r wefr pan mae pysgodyn yn cymryd yr abwyd:

‘Lliw’r lli’n awgrymu pnawn o hwyl,
A’r dŵr mewn cynwair,
Yn gyfiawnhad am gael gŵyl,
A nôl yr enwair.

Ac ar ddŵr crych yn troi i’r llyn,
Rhoi’r pry wrth amcan,
A gweld y lein yn sythu’n dyn
O dan y dorlan.

A blaen yr enwair gyda hyn
Yn gwingo’n sydyn
Un wib, a brithyll brych a gwyn
Ar welltglas wedyn.

****

Wrth lunio ysgrif fach ar bysgota ychydig yn ôl, ac angen rhoi patrwm pluen yn rhan ohoni, cododd cwestiwn i fy meddwl.

Heislen yw’r enw ar y bluen oddi ar war ceiliog neu iar (beth bynnag fo’i lliw) a ddefnyddir i roi traed i bluen bysgota.  Ond beth yw’r enw ar y rhan o’r heislen sydd yn gwneud traed y bluen, ac a ddefnyddir i wneud cynffon i bluen ar dro?

Yn Saesneg defnyddir y gair ‘flue’ amdanynt.  Ond, beth tybed, yw’r gair Cymraeg amdanynt?  Does gin i ddim cof o gwbl imi glywed yr hen sgotwrs oedd yn cawio, ac y cefais i’r fraint o’u hadnabod, yn rhoi enw ar y rhan yma o heislen.  Tybed a oes rhywun sy’n digwydd darllen y golofn yma yn gwybod a oes yna air amdanynt, a beth ydyw?  Buaswn yn falch iawn o’i gael.

Holwyd fi yn ddiweddar pryd y gwnaed Llyn Newydd Dubach?
Mae Hen Lyn Dubach yn llyn naturiol, ond iddo gael ei ehangu rywfaint yn yr 1860-1870au pan waned Ponc Dŵr Oer, cododd Chwarel y Graig Ddu.  Mae yr argae a godwyd yr adeg hynny i’w gweld rhwng y ddau lyn.

Yna, er mwyn ceisio sicrhau mwy o ddŵr i weithio Ponc Dŵr Oer, cododd Chwarel y Graig Ddu argae arall yn is i lawr na’r hen argae, a ffurfio Llyn Newydd Dubach.  Yn 1915 y bu hyn, yn ôl y lechen a roddwyd ar wyneb yr argae.

Rhai o’r pryfaid a ddaw i’r golwg gynharaf ar ein llynnoedd ni yw rhai duon bychain, ac mae eu hadain yn amrywio o fod bron yn ddu, a thrwy raddau o lwyd hyd fod yn olau iawn eu lliw. O’r dŵr y mae rhan fwyaf o’r rhain yn deor, ac yn ddiweddar gwelais mewn cylchgrawn ar blu pysgota, batrwm pluen i geisio eu dynwared pan maent yng nghroen y dŵr yn troi yn bryf adeiniog.

Mae’r patrwm yma wedi apelio ataf, ac rwyf am roi cynnig arno pan af at ryw lyn neu’i gilydd yn y dyfodol agos, a hynny’n fuan, gobeithio. Dyma’r patrwm, rhag ofn y bydd rhywun arall awydd a rhoi cynnig ar ei gawio a’i roi ar ei flaen-llinyn:

Bach    Maint 14
Corff    Blewyn du – gwlan neu flewyn morlo. Rhoi cylchau amdano hefo ‘Lureflash’ glas. Wrth wneud y corff bod yn gynnil hefo’r blewyn du fel nad yw’r corff yn dew.  Hefyd, mynd a’r corff yn ôl am ran dda o dro y bach.  Yna, ym mhen y corff, fel ei fod ym môn y traed, rhoi twns bychan o flewyn lliw oren.
Traed    Iar ddu, a rhoi ond dau neu dri thro ohonynt.  Yna, wrth lygad y bach, yn gorwedd ar ran ucha’r traed, rhoi dwy bluen wen fechan oddi ar war ceiliog y gwyllt.

Awgrymir ei physgota yn agosaf-at-law neu yn bluen ganol.  Os bydd i rywun roi cynnig arni mi fyddai hi’n ddiddorol iawn cael gwybod y canlyniad.  Anfonwch air.

Hwyl ar y pysgota fel y bydd y tymor yn mynd rhagddo.

--------------------------------------------------

Ymddangosodd adroddiad y Cyfarfod Blynyddol yn rhifyn Chwefror 2016, ac erthygl Sgotwrs Stiniog yn rhifyn Ebrill 2000.
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -Croeso'r gwanwyn

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Croeso’r gwanwyn tawel cynnar,
Croeso’r gog a’i llawen lafar;
Croeso’r tes i rodio’r gweunydd,
A gair llon, ac awr llawenydd.

A dyna hen bennill telyn, fel mae’r math yma’n cael eu galw, yn croesawu’r gwanwyn inni. Ac yn sicr fe fydd sawl sgotwr yn falch o’i groesawu â ‘gair llon’, ac ar ôl dyheu dros y misoedd diwethaf am ‘awr llawenydd’ unwaith eto o fedru gafael yn yr enwair.

Ychydig yn ôl yr oeddem yn ofni y byddai Llyn y Ffridd -neu Lyn Ffridd y Bwlch a rhoi ei enw llawn iddo- yn cael ei gladdu o dal dunnelli lawer o rwbel y chwarel. Ond daeth ‘gair llon’ oddi wrth berchnogion newydd hen Chwareli’r Oakeley yn dweud nad oedd ganddynt unrhyw fwriad i’w gladdu o’r golwg.

Llyn Ffridd. Llun- Paul W.

Tydi Llyn y Ffridd ddim yn lyn naturiol, ond yn un a gronnwyd rywbryd yng nghanol y ganrif diwethaf i roi dŵr i hen Chwarel y Welsh Slate fel y byddai’n cael ei galw, sef rhan isaf hen Chwareli’r Oakeley. Ond ers sawl degawd bellach y mae o wedi dod yn rhan o’n hamgylchfyd, fel y mae rhai llynnoedd eraill a wnaed gan wahanol chwareli yn ystod Oes Aur y diwydiant llechi yn ein hardal, rhai fel Llyn Newydd Dubach, Llyn Mawr Barlwyd, a Llyn Newydd Bowydd. Roedd hi’n dda iawn cael cadarnhad, beth bynnag, nad oes gan y chwarel fwriad i’w gladdu o’r golwg.

A thwym, twym, yw’r alwad hen
I le’r hwyl a’r wialen.

Ydi, mae o wedi dod unwaith eto, dechrau tymor y brithyll arall newydd sbon, a diolch amdano; dyma gyfle i afael yn yr enwair eto ac i’w hel hi am y mynydd a rhoi cynnig ar dwyllo y brithyll brych, a chael cwmni hen gyfoedion yr un pryd.

Gofynnwyd imi yn ddiweddar gan un a oedd a’i fryd a’i feddwl ar fynd i bysgota pluen yn gynnar yn y tymor, pa blu a fuaswn i’n eu rhoi ar fy mlaen-llinyn pe tawn i’n mynd allan hefo’r enwair fel bo’r tymor yn agor yn nechrau mis Mawrth – a chaniatau wrth gwrs fod y tywydd yn o resymol i fedru mynd allan.

Wedi meddwl tipyn ac edrych drwy y dyddiadur pysgota sydd gennyf, y dair bluen y buaswn i’n eu rhoi ar fy mlaen-llinyn pryd bynnag yr awn i bysgota yn ystod mis Mawrth, fyddai:

Yn bluen flaen, y Nimff Bolwyrdd;
yn bluen ganol, Macrel fawr Corff piws; ac
yn bluen agosaf-at-law, Petrisen Corff Coch.

Nymff bolwyrdd. Llun Gareth T. Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2009.

Rydw i wedi cael y Nimff Bolwyrdd yn un eithaf dibynnol am bysgodyn yn ystod y ddau fis cyntaf o’r tymor. Yr hyn ydi’r Facrel Fawr Corff Piws ydi fersiwn fwy o Facrel Fach Corff Piws, ac mae honno yn un o hen ‘Blu Stiniog’. Mae y Betrisen Corff Coch yn hen bluen, hefyd, a rhai yn ei galw yn Betrisen Corff Coch Cymreig. Rhoir dau fath o draed iddi, sef rhai coch yr un lliw a’r corff, ac yna traed petris ar rheini.

Os bydd iechyd a’r tywydd yn caniatau imi gael mynd hefo’r enwair ym mis Mawrth eleni, dyna’r dair buen a fydd ar fy mlaen-llinyn, a’r dair bluen a fydd yn cael eu cynnig yn gyntaf un i’r brithyll.
--------------------------------------------------

Addaswyd yr uchod o ddwy erthygl a ymddangosodd yn rhifynnau Mawrth 1998, a Mawrth 1999.
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog- helfa dda

Llun- Paul W.

Erthygl arall o gyfres bysgota y diweddar Emrys Evans. 

Blwyddyn Newydd Dda i holl sgotwrs yr ardal ac i holl garedigion ‘Llafar Bro’, pa le bynnag yr ydych, ymhell ac yn agos. 


Cododd fy nghyfaill Vivian Parry Williams hanesyn bach diddorol o’r hen bapur newydd, ‘Baner ac Amserau Cymru’ a’i roi o imi yn ddiweddar.  Dyddiad y papur ydi yr 16eg o Awst 1871.  Fel hyn y mae’r hanesyn yn y papur.

‘Y dydd o’r blaen daliodd boneddwr o Leamington ‘salmon’ anferth yn afon Conwy.  Erbyn ei agor cafwyd ei fod wedi lyncu llysywen fawr, a bwysai dros ddau bwys.  Erbyn ei hagor hithau drachefn cafwyd brithyll, ymysg pethau eraill o’i fewn a bwysai 1¾ pwys, ac erbyn agor y brithyll yr oedd yntau wedi llyncu wyth o bilcod (minnows), oll yn gwneud cyfanrif o un-ar-ddeg o bysgod'.

Dyna helfa go dda ar un tafliad, ynte?  Fel y dywedir, a cheisio cyfieithu ymadrodd o’r Saesneg. ‘Mae y gwir yn rhyfeddach yn aml na ffuglen.’  Tybed a oes rhywun o ddarllenwyr ‘Llafar Bro’ wedi cael profiad rhywbeth yn debyg i hyn?  Byddai’n ddiddorol cael yr hanes, neu hanes ryw ddigwyddiad anghyffredin arall o fyd y pysgod.  Anfonwch air.  Diolch i Vivian am yr hanesyn yma.  Melys moes mwy.

Ychydig cyn y Nadolig bum yn mynd drwy ‘Lawlyfr y Pysgotwr’, sef llyfryn o waith William Roberts, Ty’n y Maes, Bethesda.  Cyhoeddwyd y llyfryn yma yn 1899, ac er nad wyf yn berffaith sicr o hynny, mi dybiwn i mai hwn yw y cyntaf o’i fath yn Gymraeg.

Ceiliog hwyaden corff lliw gwin*

Ei gynnwys, yn bennaf, yw patrymau plu, ac mae gan William Roberts ei ddull a’i ffordd ei hun o’u cyfleu.  Dyma enghraifft ganddo: ‘Aden Ceiliog Hwyaden ar gorff lliw gwin a thraed duflaengoch.’  Dyma ein ‘Ceiliog Hwyad Corff Lliw Gwin’ ni.

Plu ar gyfer afonydd a llynnoedd ardal Bethesda, Llanberis ac i lawr Dyffryn Llugwy sydd ganddo yn bennaf.  Ond ar dudalen olaf ei lyfryn mae William Roberts yn rhestru ychydig o blu ar gyfer ‘Llynnoedd Ffestiniog’, ac yn dweud

‘....Bum yn gweithio o blu i rai o’r cyfeillion yn y lle.  Plu dipyn yn fras a ddefnyddir yn fwyaf cyffredin gan y pysgotwyr.’  Yna mae’n rhoi patrymau ugain o blu, gydag aml i hen ffefryn yn eu plith.  Mae chwarter y plu a chorff paun ganddynt, a naw allan o’r ugain a thraed ‘du-flaengoch’ iddynt.

Wn i ddim am rai eraill sy’n cawio plu ond tydw i ddim wedi gwneud fawr ddim deunydd o blu yr aderyn pioden.  Mae gan William Roberts ymhlith y plu yma ar gyfer Llynnoedd Ffestiniog batrwm a phlu pioden ynddo, ‘Aden Bioden ar gorff paun a thraed du-flaengoch.’

Mae hwn yn batrwm newydd i mi cyn belled ag y mae ‘Plu Stiniog’ yn bod.  Oes rhywun arall yn gwybod amdano neu wedi clywed amdano?
---------------------------------

*Llun y bluen gan Gareth T Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2005 lle gallwch weld patrwm ei chawio hi hefyd.

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1998.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -ymladdfa ffyrnig

Erthygl arall o gyfres reolaidd Emrys Evans.


Gwaith difyr yn aml yw pori mewn hen bapurau newyddion, ac wrth wneud hynny gall rhywun daro ar ambell i hanesyn neu ddigwyddiad diddorol iawn.

Pan fu gy nghyfaill Vivian P. Williams, y Blaenau, wrthi beth amser yn ôl, tarodd ar hanesyn am rai wedi mynd i lawr i Faentwrog i botsio samons, a’r ciperiaid yn dod ar eu gwarthaf.  Dyma’r hanes fel y’i ceir ym Maner ac Amserau Cymru, y 5ed o Fawrth, 1879.  Ar wahan i’r digwyddiad ei hun, mae y dull o gyflwyno yr hanes yn ddiddorol, ac yn ddigrif mewn mannau.

“Ymladdfa Ffyrnig ar Lannau’r Ddwyryd
Nos Wener, neu yn gynnar fore Sadwrn cyn y diweddaf, bu ymladdfa dost rhwng rhyw bump ar hugain o herwhelwyr pysgodawl, a thua phymtheg o geidwaid helwriaeth ac eraill o’u cynnorthwywyr o dŷ Mr Oakeley, Tan y Bwlch, ger llaw i ddolydd y Llechrwd, a Glan yr Afon, yn nyffryn tlws Ffestiniog.  Saethwyd ergydion meddid o’r ddeutu, i geisio dychrynu y naill y llall.  Ond â ffyn y bu’r ymladdfa fawr, nes y bu agos i benglogau un neu ddau o’r ceidwaid gael eu malu yn dost.  Pur ddrwg y daliai archollion un ceidwad o Sais i fyny i ddiwedd yr wythnos, a deallai oddi wrth ei feddyg, G.J. Roberts, Ysw., nad oedd allan o berygl am ei fywyd.  Gresyn ofnadwy fod y fath gyflafan a hyn yn digwydd yng “ngwlad yr Efengyl”.  Fawr gwell na’r Indiaid Cochion tu draw i’r môr.
Y mae yn debyg i nifer o’r poachers gael eu hanafu, ond ni ddyweid iddynt hwy orfod galw am feddygon, trwyddedig felly, rhag y byddai eu hwynebau yn haws i’w hadnabod na’r hetiau a gollasant yn y ffrwgwd.”

Yr adeg hynny roedd stâd Tan-y-bwlch yn dal yr afon Ddwyryd, ac am ei chadw iddynt eu hunain.  Yr adeg hynny, hefyd, roedd digonedd o eogiaid a sewin yn yr afon, fel mewn afonydd eraill.  O sylwi ar ddyddiad yr hanesyn yma, sef mis Mawrth, mae hi’n amlwg fod yna bysgod yn dod i’r afon yn gynnar iawn yn y tymor, a’i bod hi felly’n werth i’r ‘herwhelwyr pysgodawl’ yma fynd ar gyrch i’r afon.  Credai llawer yr adeg hynny, efallai fod llawer yn dal i gredu hynny hyd heddiw! – fod pysgod yn eiddo cyffredin i’r werin.  Fel y dywedodd un o hen drigolion ardal, “Cwpwrdd y dyn tlawd yw’r afon.”

Diolch i Vivian am godi’r hen hanes diddorol yma ar gyfer y golofn.  Melys moes mwy.

Rhai blynyddoedd yn ôl bellach cefais nifer o blu sewin wedi eu cawio gan Illtyd Griffiths o Aberystwyth.  Mae yna un-ar-ddeg yn y casgliad.  Plu ydynt sy’n cael eu defnyddio yn afonydd canolbarth Cymru, yr afonydd Rheidol, Teifi, Tywi ac eraill.  Maent yn gasgliad diddorol, ac yn amrywio yn eu maint ac yn eu patrymau.  Du ac arian yw’r ddau liw mwyaf amlwg ynddynt.  Yn naw o’r un-ar-ddeg pluen mae arian yn eu cyrff, y corff i gyd yn arian neu yn rhannol.  Mae du yn amlwg iawn, yn y corff, y traed a’r adain.  Nodwedd arall yn y plu yma ydi rhoi bach trebl bychan yn sownd yng nghwt y bluen hefo gyt cryf.  Dywedir fod hyn yn help i gael bachiad pan mae’r sewin yn pinsio, fel y dywedir.  O’r un-ar-ddeg pluen yma y mae chwech ohonynt â’r bach trebl bychan wrth eu cwt.  Oes yna rywun yn defnyddio plu hefo bachyn trebl wrth sgota am sewin yn Afonydd Dwyryd a Glaslyn, tybed?

Ymhlith y plu yma y mae yna un sy’n cael ei galw’n ‘Allrounder’.  Creadigaeth Illtyd Griffiths yw hon, ac mae yna ganmol mawr arni yn llyfr Moc Morgan ar batrymau plu ar gyfer afonydd a llynnoedd Cymru.

Dyma’r patrwm.  Efallai fod yna rywun o’r ardal yma awydd rhoi cynnig ar y bluen yma yn ein hafonydd ni.

Bach:    Maint 6 ac 8
Cynffon: Pluen felen oddi ar war ffesant euraidd
Corff:    Blewyn morlo wedi’i lifo yn ddu.  Rhoi cylchau o eda arian amlwg amdano.
Traed:    Ceiliod du
Adain:    Blewyn wiwer wedi’i lifo yn ddu, a blewyn wiwer wedi’i lifo’n goch drosto.  Yna, dros y cwbl, rhoi cynffon paun gwyrdd (y rhan a elwir yn ‘sword’)  Gorffen y bluen drwy roi pluen ddu a gwyn ceiliog y gwyllt bob ochr i lygad y bach fel dwy lygaid.

Yn ôl fel yr ydw i’n deall does dim caniatad yn afonydd canolbarth Cymru i ddefnyddio cynrhon ar blu pan yn pysgota am sewin, felly plu yw y rhain ar gyfer eu pysgota yn ddi-gynrhon.

---------------------------------------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 1998. Gallwch ddarllen erthyglau eraill Sgotwrs Stiniog gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -llyncu llyg

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Faint o sgwtwrs yr ardal sy'n edrych ac yn archwilio stumogau y pysgod y maent yn eu dal er mwyn gweld beth y maent wedi bod yn ei fwyta?

Un sy'n gwneud hynny yn o reolaidd yw yr hen gyfaill o Blas Isa, y Blaenau - Eric Thomas. Yn ôl ym mis Gorffennaf, wrth bysgota'r nos yn Llyn Conwy, daliodd bysgodyn tri-chwarter pwys. Sylwodd fod y pysgodyn yma yn bur foliog.

Wedi mynd adref glanhaodd y pysgodyn ac edrych cynnwys ei stumog er mwyn gweld beth oedd ynddi. Yn ei llenwi yr oedd gweddillion rhyw anifail. Roedd y pysgodyn wedi'i lyncu ben-yng-nghyntaf, ac roedd hanner blaen yr anifail wedi ei rannol dreulio fel nad oedd hi'n bosib dweud pa anifail ydoedd. Ond roedd ei hanner ôl yn weddol gyflawn - y blewiach llwyd-ddu, y coesau ôl a'r gynffon. Maint llygoden ydoedd. Bu Eric Thomas a finnau uwchben y gweddillion yma yn eu hedrych yn fanwl er mwyn ceisio gwybod pa anifail a oedd yn stumog y pysgodyn yma o Lyn Conwy.

Penderfynwyd yn y diwedd mai llyg ydoedd.

Roeddwn i'n arfer a meddwl fod y llyg a'r llygoden yn perthyn yn agos i'w gilydd, ond yn ôl un llyfr a edrychais nid felly y mae hi. Perthynant i ddau ddosbarth gwahanol o anifeiliaid. Yn ei lyfr diddorol 'Keeper of the Stream', mae gan y cyn-giper afon Frank Sawyer ddarn o bennod am y llyg, ac am y difrod a wna i wyau a mag y brithyll os y caiff y cyfle. Pan oedd Frank Sawyer yn magu pysgod mewn deorfa roedd yn cael colledion trwm nes iddo sylweddoli mai y llyg oedd yn gyfrifol amdanynt. Mae y llyg mor gartrefol yn y dŵr ag yw allan ohono yn ôl a ddywedir.

Fel arall y bu hi pa'r un bynnag pan drawodd y pysgodyn a ddaliodd Eric Thomas a'r llyg ar ei gilydd yn rhywle yn Llyn Conwy, ac fe'i llyncwyd yn ei grynswth ben-yng-nghyntaf.

Oes rhywun arall, wrth edrych cynnwys stumog rhyw bysgodyn neu'i gilydd, wedi canfod rhywbeth allan o'r cyffredin sydd o ddiddordeb? Gadewch inni wybod.

Mis Medi, a dyma arwyddion o'r Hydref yn dod yn fwy-fwy amlwg, a dyma hefyd dymor y brithyll yn tynnu tua'i derfyn. Mae yna ryw fis eto o dymor yr eog a'r sewin ar ôl, sydd yn ymestyn rywfaint ar hyd y tymor pysgota.

I'r rhai sydd a diddordeb mewn mynd ar ôl y sewin, cefais bluen sydd yn newdd i mi gan Eurwyn Roberts, DoIwyddelan. Mae wedi dal yn Afon Lledr, ac fe ddylai wneud hvnny hefyd yn yr afon Dwyryd fuaswn i’n tybio. Dyma’i phatrwm:

Bach –maint 6 neu 8
Cynffon –pluen felen oddi ar war ffesant euraid
Corff –arian, a rhoi cylchau o weiar arian am y corff
Traed –lliw hufen. Amrywir y patrwm trwy roi traed wedi eu llifo’n las I’r bluen
Adain –blew oddi ar bry llwyd

Diolch i Eurwyn am y patrwm, ac am ei barodrwydd imi ei gynnwys yn y golofn.
Byddai yn ddiddorol iawn cael gwybod gan rywun eu rywrai a wnaiff roi cynnig ar y bluen yma beth fu’r canlyniad.

---------------------------------------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2003. Gallwch ddarllen erthyglau eraill Sgotwrs Stiniog gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog- egarych a chogyn

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans, o 1998. Nid rhywbeth diweddar yn unig ydi hafau gwael!

Unwaith eto dyma ni ymhell i mewn i dymor y brithyll. Tydw'i ddim wedi clywed neb yn rhoi gair o ganmoliaeth i'r tymor yma mwy nag i'r un gawsom ni y flwyddyn ddiwethaf.

Mae hi wedi gwneud un o'r hafau gwlypaf, os nad y gwlypaf, o fewn cof, ac mae'r llynnoedd wedi bod yn llawnion at eu glannau ar hyd yr haf. Fel arfer mae' r llynnoedd yn mynd i lawr yn ystod y tymor, ond mae’r llynnoedd yr ydw i wedi eu gweld yn fwy na llawn, a hynny gydol y misoedd. Maent mor llawn, os nad yn llawnach, ddiwedd y tymor nac ar ei ddechrau.

Er enghraifft roeddwn i wrth Lyn Cwmorthin yn niwedd Awst ac roedd y llyn mor llawn ag y medr o fod a'r ffos o Lyn Conglog a'r un sy’n dod i lawr at Gwmorthin Uchaf yn drochion gwyn.
Felly, ai un o dymhorau coll yw un 1998: a dim da i’w ddweud amdano?  Fe 'achubwyd' (os mai dyna yw’r gair iawn) y tymor diwethaf drwy inni gael diwedd go dda iddo. Yn ystod misoedd Awst a Medi bu y Bongoch yn amlwg ac yn niferus ar rai o'r llynnoedd, beth bynnag, a chafwyd symud ar y pysgod yn dilyn hynny. Tydi'r tywydd ddim wedi bod yn ffafriol i'r Bongoch eleni, ddim hyd ddiwedd yma beth bynnag, ac ychydig iawn ohono yr ydw i wedi’i weld.

Egarych Corff Clust Ysgyfarnog
Un o’r plu yr ydw i wedi gwneud orau hefo hi ym mis Awst yw Egarych Corff Clust Ysgyfarnog, a'i chawio hi yn bluen sych. Mae ei phatrwm fel a ganlyn:

Bach- Maint 12.
Corff- Blewyn ocldi ar glust ysgyfarnog, a rhoi cylchau o weiar aur amdano.
Traed- Gwar coch ceiliog, drwy'r corff
Adain- Pluen frown oddi ar iar goch. Yna rhoi rhagor o draed fel uchod wrth lygad y bach. 

Llun Gareth T. Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2009.

Rwy'n credu y dylai hi weithio hefyd yn ystod mis Medi, os ceir rhywfaint o symud ar y pysgod.

Mae y 'cogyn’, y pry' yr ydym yn falch o’i weld yn dod i'r golwg ar ein llynnoedd ym misoedd Mai a Mehefin, yn un pur bwysig ym mhatrwm ein tymor pysgota. Mae y bobl sydd wedi astudio y pryfaid yma yn dweud fod yna 49 o wahanol fathau o’r cogyn yn Ynysoedd Prydain. Y rhai mwyaf cyffredin yn ein llynnoedd ni yn ardal Ffestiniog yw y cogyn coch a’r cogyn brown.

Y mwyaf un o deulu’r cogyn yw y 'cogyn Mai', ond tyda ni ddim yn gweld hwnnw ar ein dyfroedd asidig ni. Mae yn un hynod hardd, ac mae yna lawer ohono i'w weld ar lynnoedd mawrion Iwerddon ac i lawr ar yr afonydd calch yn Ne Lloegr. Clywais ddweud fod yna ryw ychydig o'r 'cogyn Mai' i'w gael yn Llyn Tegid, y Bala, ond doeddwn i ddim wedi cael unrhyw gadarnhad o hynny, tan yn ddiweddar iawn.

Yn niwedd mis Gorffennaf diwethaf daeth cyfaill i'r ty ataf. Roedd o wedi bod yn gweithio yn Llangywer, yr ochr arall i Lyn Tegid i'r Bala, ac wedi taro ar y 'cogyn Mai', a dal un ohonynt.
Buom yn edrych llyfr John Goddard ac yn ei gymharu a'r llun sydd ynddo, a doedd dim amheuaeth mai’r cogyn Mai ydoedd. Roeddwn i'n falch iawn o gael cadarnhad fod y cogyn yma i’w gael mor agos atom, ac o gael gweld enghraifft ohono drosof fy hun.
----------

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Medi 1998 yw'r uchod, efo mân-newidiadau am ei bod yn ymddangos ar y we yn gynharach yn y tymor. Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Sgotwrs Stiniog' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -Y Rhwyfwr

Rhan o  erthygl o rifyn Gorffennaf 2006, yng nghyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Y Rhwyfwr
Y mis y cysylltir y ‘Rhwyfwr’ yn bennaf ag ef yw Gorffennaf. Yn ystod y mis yma mae pysgota nos ar ei orau, neu felly yr yda' ni yn ei obeithio, ac o bob pluen a gynigir i’r brithyll y mae rhyw rwyfwr neu’i gilydd yn cael y lle blaenaf y rhan amlaf ar y blaen-llinyn nos. Ac yn ffodus i ni, sgotwrs ardal Stiniog, mae gennym ni oddeutu dau ddwsin i ddewis ohonynt – diolch i Sgotwrs Stiniog ddoe ac echdoe a fu’n gyfrifol am lunio yr amrywiaeth sydd ohonynt.

Rhwyfwr pen gwyrdd r'hen hafod. Llun Gareth T. Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2009.

Hyd y gwn i, ac rydw’i wedi bod yn holi o dro i dro rai o ardaloedd eraill, does yr un ardal yng Nghymru yn defnyddio yr enw ‘Rhwyfwr’ am y pryf sydd hefyd yn cael ei alw’n gas-bryf, pry pric neu bryf gwellt. Fel yr enw ‘cogyn’, a’r enw ‘egarych’, perthyn i ardal Stiniog yn unig y mae y ‘Rhwyfwr’, yn enw am y pryf ac am y bluen bysgota.

Mae Moc Morgan wedi cynnwys patrymau pum rhwyfwr yn ei gasgliad o blu pysgota ar gyfer afonydd a llynnoedd Cymru. Ond patrymau plu o’r ardal yma yw’r pump. Does dim un ganddo o’r un ardal arall.

Hyd y medraf ddeall a chasglu o’r darllen rydw’i wedi’i wneud ar y llyfrau sydd gennyf, ychydig iawn o sylw mae yr Albanwyr a’r Saeson wedi’i roi i’r ‘Rhwyfwr’, yn bryf ac yn bluen. Mae’r Gwyddelod wedi gwneud llawer mwy, fel mae E.J. Malone yn ei lyfr ‘Irish Trout and Salmon Flies’ yn ei brofi. Eu henw hwy am y rhwyfwr yr ‘murragh’. A diddorol iawn yw cymharu patrwm a chawiad Rhwyfwyr Iwerddon â Rhwyfwyr Stiniog. Mae bron pob un o Rwyfwyr Stiniog a’i adain wedi ei wneud o blu y dylluan frech; dyna’n deunydd traddodiadol ni o adain rhwyfwr. Ond ni wneir unrhyw ddefnydd o’r dylluan frech gan y Gwyddelod. Mae adain eu rhwyfwyr hwy o bluen frech oddi ar dwrci neu bluen frech oddi ar iar.

Mae gan y pryf naturiol ddau o deimlyddion yn dod o’i ben, a’r rheini’n aml cyn hired (ac weithiau yn hirach) na’r pryf. Ond welais i’r un o rwyfwyr Stiniog a dau gorn yn rhan o’i gawiad. Yn ei lyfr mae E.J. Malone yn sôn am gawiwr o Wyddel o’r enw Sam Anderson, y mae ganddo’n amlwg feddwl mawr ohono ac o’i farn. Ac mae Sam Anderson o’r farn, a hynny’n bendant iawn, fod angen rhoi dau gorn o ben pob rhwyfwr, fel y maent yn y pryf naturiol. A ddylen ni ddynwared y Gwyddelod yn hyn, wrth gawio’n rhwyfwyr? A fyddai ein rhwyfwyr yn gweithio’n well, tybed? Rhywbeth bach i feddwl amdano!

Soniais rywdro am ‘Egarych Gochddu Pen Gwyrdd’, roedd yn beth eithaf anghyffredin rhoi pen gwyrdd i bluen, ond yr oedd yna un bluen arall ymhlith ‘Plu Stiniog’ ag iddi ben gwyrdd. Ac ymhlith y rhwyfwyr yr oedd honno. Fe’i gelwid yn ‘Rhwyfwr Pen Gwyrdd R’hen Hafod’, a hynny ar ôl y sawl a’i cawiodd hi gyntaf. Ganed a maged John Owen yn un o ffermdai hynaf yr ardal, sef Hafod Ysbyty yng Nghwm Teigl. Am hynny fe’i galwyd ar hyd ei oes yn John Owen R’hen Hafod, neu yn aml yn ddim ond R’hen Hafod.

Roedd yn gawiwr medrus ar blu pysgota er gwaetha’r ffaith mai yn y chwarel y gweithiai fel creigiwr, ac yn ddyddiol yn trin a thrafod trosol, a jympar, ebill a morthwyl, a’r rheini’n caledu croen ei ddwylo.  Fel bob cawiwr o’r iawn ryw, bob yn hyn a hyn byddai’n dyfeisio ac yn llunio pluen newydd, yn wahanol ei phatrwm i’r un bluen arall.

Cael patrwm a hanes y rhwyfwr arbennig yma wnes i gan Gruffydd Morris Williams, Cae Clyd (a oedd yn fwy adnabyddus fel Guto Glan), a hynny yn Nhŷ y Gamallt un nos Sadwrn, pan yn cael swper a chyn mynd allan i bysgota’r naid nos.

Yn gynnar yn nau-ddegau’r ganrif daeth yr Hen Hafod a rhwyfwr newydd yr oedd wedi’i gawio ar gyfer Llynnoedd y Gamallt i sylw ‘Hen Griw y Gamallt’ pan ar eu hymweliad Sadyrnol â’r ddau lyn.
Roedd corff y rhwyfwr wedi’i wneud o sidan llwyd, llwyd lliw llechen, a chylchau o weiar aur amdano. Traed petris oedd arno, fel sy’n arfer ar rwyfwr. Ac yn lle tylluan frech yn adain, defnyddio pluen o gynffon iar ffesant. Yna, yn wahanol i bob rhwyfwr arall ymhlith y dwsin i bymtheg oedd ohonynt yr adeg honno, rhoddodd John Owen R’hen Hafod ben gwyrdd ar hwn.

Yn ôl arfer Hen Griw y Gamallt rhoddwyd prawf ar y rhwyfwr newydd yn y ddau lyn o dan wahanol amodau o dywydd ac o adegau o’r tymor. Y canlyniad dipyn yn siomedig; fawr o bysgod yn mynd amdano. Yna, rywfodd neu’i gilydd, fe ddaethpwyd i ddeall fod y rhwyfwr yn gweithio’n well wedi i liw llwyd sidan y corf wanio a gwywo rywfaint. Wedi i hynny ddigwydd yr oedd y pysgod yn fwy bodlon mynd amdano!!

Y dull a fabwysiadwyd i wneud hyn oedd, wedi i’r Hen Hafod gawio nifer o’i rwyfwr newydd, eu rhoi i Guto Glan a hwnnw wedyn yn eu bachu yn yr het a ddefnyddiai i fynd i’w waith. Dywedodd Guto Glan ei fod wedi cario nifer go dda o’r rhwyfwr i’w waith yn rhan uchaf Chwarel y Graig Ddu, a hynny drwy bob tywydd, er mwyn i sidan llwyd y corff wywyo i’r lliw iawn.

Wedi i’r driniaeth yma daeth y rhwyfwr i ddal yn fwy cyson, a dod i gael ei alw yn ‘Rhwyfwr Pen Gwyrdd R’hen Hafod’, ac ennill ei le yng ‘Nghyfres Rhwyfwyr y Gamallt’.

Beth a wnaeth i’r Hen Hafod ddefnyddio y sidan llwyd yn gorff i’w rwyfwr, tybed? A oedd o wedi dal un o’r rhwyfwyr mwyaf, y pryf, felly, a sylwi ar y llwydni a oedd ar gorff hwnnw? Yn ei lyfr safonol ar y gwahanol bryfaid sydd i’w gweld ar lynnoedd, ‘Trout Flies of Still Waters’, mae John Goddard yn nodi mai llwydaidd yw corff rhai o’r rhwyfwyr mwyaf. Rhoi y pen gwyrdd i’r rhwyfwr wedyn. Mae John Goddard yn crybwyll yn ei lyfr fod yna amrywiadau y tu fewn i’r gwahanol fathau o rwyfwyr.

Nodais yn fy nyddiadur pysgota ar y 7fed o Orffennaf 1945 imi weld rhwyfwr (sef y pryf) ac arno ben gwyrdd yn y Gamallt. Y tebyg ydi fod John Owen R’hen Hafod wedi taro ar un yr un fath, ac fel pob cawiwr gwerth yr enw wedi mynd ati i lunio pluen a’r nodweddion yma’n rhan o’i phatrwm a’i chawiad.

Does dim sy’n anodd nac yn astrus mewn cawio Rhwyfwr Pen Gwyrdd R’hen Hafod, ar wahan i gael gafael ar y sidan lliw llechen i wneud ei gorff! Dyma’i batrwm:

Bach     Maint 9
Corff     Sidan lliw llechen, a rhoi cylchau o weiar aur amdano.
Traed    Petris brown.
Adain    Cynffon iar ffesant, gweddol olau. Gorffen y bluen drwy roi pen gwyrdd iddi o gynffon paun.

---------------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Sgotwrs Stiniog' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -tywydd Mai

Erthygl o rifyn Mai 1998, o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Wrth weld yr eira’n disgyn yn ystod y Pasg, ac hefyd y dyddiau’n dilyn yr wyl daeth hen ddywediad i’m cof’:

‘Ni saif eira ym mis Ebrill
Mwy na dwr ar gefn brithyll.’

Roedd yr hen sylw yma yn eithaf gwir gan yn fuan iawn yr oedd haul y gwanwyn yn ei fwyta ac yn ei symud o’n golwg, ar wahan i gopaon y mynyddoedd.

Ond i’r rhai a oedd wedi dechrau pysgota yn o gynnar yn y tymor daeth yr eira yma yng nghanol Ebrill fel rhyw huddugl i botas (fel yr arferid a dweud), a difetha rhywfaint ar yr hwyl yn anffodus.  Gobeithio na chawn ni ddim o’r un peth ym mis Mai.  Mae yna hen ddywediad arall sy’n dweud;

‘Haf hyd Galan, gauaf hyd Fai.’

A gwyddom pa mor dyner y bu y gauaf a gawsom, ac hynny hyd y flwyddyn newydd.

Daeth y rhifyn diweddaraf o’r cylchgrawn ‘Glas y Dorlan’ i law ym mis Ebrill.  Cylchgrawn ydyw gan Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru, ac mae cryn dipyn ynddo am ymdrechion yr Asiantaeth i wella ansawdd afonydd a llynnoedd Cymru.

Wrth gymharu sut y mae pethau heddiw a’r hyn oeddent tua un-mlynedd-ar ddeg yn ôl, dywedir fod yr hyn a chwydir o gyrn pwerdai a ffatrioedd ayyb, wedi lleihau rywfaint, ac fod yna lai o sylffar erbyn hyn yn nŵr afonydd Cymru.  Mae ansawdd y dŵr ar draws Cymru wedi gwella ryw ychydig, ond does yna fawr o arwydd fod bioleg y dŵr a’r pysgodfeydd wedi gwella.  Felly, yn ôl pob dim a ddywedir, mae yna gryn dipyn o waith eto i’w wneud.

Canmolir peiriannau calchio sydd wedi eu rhoi ar ddwy afon sy’n llifo i Lyn Brianne, sydd i lawr yng Nghanolbarth Cymru, ac fod hynny wedi codi’r pH ac wedi lleihau yr aliminiwm yn y dŵr.  Da yw deall fod yr ymdrechion yma yn llwyddo, er yr hoffai rywun weld mwy o lwyddiant ac hynny’n digwydd yn gynt.

Sut y bydd hi, tybed, ar y ddau Lyn Gamallt pan fydd effaith y calch a wasgarwyd ym mhen uchaf y Llyn mawr a phen isaf y Llyn Bach yn 1991 wedi darfod?  Ac hynny erbyn hyn saith mlynedd yn ôl, y mae effaith y calch yn sicr o fod wedi gwanhau erbyn eleni.  Beth sydd i ddigwydd nesaf?

Pluen sy’n weddol ddieithr i Sgotwrs Stiniog yw yr un sy’n cael ei galw yn ‘Harri Tom’.  Un o blu Dyffryn Nantlle ydyw, ac yn gryn ffefryn yn yr ardal honno.
Rydw i wedi bod yn rhoi cynnig arni ers rhai tymhorau erbyn hyn, ac mae wedi dod ag ambell i bysgodyn i’r gawell i mi.  Oherwydd hyn mae'n bluen sydd wedi tyfu yn dipyn o ffefryn gennyf innau.  Dyma ei phatrwm fel y cefais ef gan rai o sgotwrs Dyffryn Nantlle:

Bach – Maint 12 a 14
Cynffon – 4-5 blewyn fel y traed
Corff – Blewyn tywyll oddi ar glust ysgyfarnog, a rhoi cylchau o weiar arian amdano.
Traed – Oddi ar war ceiliog, o liw melyniadd; lliw mêl.
Adain – Ceiliog hwyaden frown

Yn ôl llyfr Moc Morgan, ‘Fly Patterns for the Rivers and Lakes of Wales’ (a gyhoeddwyd rai blynyddoedd yn ôl bellach), mae patrwm Harri Tom rywfaint yn wahanol ganddo ef.  Mae y gynffon a’r traed o liw glas-lwyd – lliw mwg fel y’i disgrifir gan rai, a weiar aur sydd am y corff ac nid weiar arian.

Bum yn ei chawio ac yn ei physgota yn ôl y patrwm sydd yn llyfr Moc Morgan ar y dechrau.  Yna, pan mewn cyfarfod o rai yn cawio plu yng Nghaernarfon beth amser yn ôl, ac wrth son am blu ac wrth gymharu plu ‘Stiniog hefo plu Dyffryn Nantlle, dywedwyd wrthyf mai patrwm gwreiddiol a chywir Harri Tom yw fel y’i rhoir yn nechrau y nodyn yma.

Mis Mai a mis Mehefin yw’r adeg yr ydw i wedi gwneud orau hefo Harri Tom, a’i rhoi hi yn bluen agosaf-at-law ar flaen-llinyn o dair pluen.
Hwyl ar y dal!