Sgotwrs Stiniog -tymor y cogyn

Erthygl o'r archif, gan y diweddar Emrys Evans.

A ninnau yn nhymor y 'cogyn' unwaith eto, hwyrach y byddai rhyw sylw neu ddau arno o ddiddordeb.

Mewn pwt o sgwrs a gefais â chyfaill yn nyddiau olaf mis Ebrill*, dywedodd wrthyf ei fod wedi bod yn pysgota yn Llyn y Morwynion yn gynharach yn y mis, a'i fod yn credu iddo weld un neu ddau o'r cogyn ar y dŵr.

Gan na fedrodd gael yr un i'w law er mwyn bod yn sicr mai dyna a welodd, ei gwestiwn ydoedd, Ydi'r cogyn i'w weld mor gynnar â chanol mis Ebrill? Yr ateb yn syml yw, ydi.

Mae dau fath gwahanol o gogyn i'w gweld ar ein llynnoedd ni yn ystod misoedd Ebrill a Mai, neu ar rai ohonynt, beth bynnag, a'r rheini yw y cogyn coch a'r cogyn brown (fe'i gelwir hefyd yn gogyn gwineu). Y cogyn coch yw y mwyaf niferus a chyffredin o'r ddau, ac mae hi'n mynd yn fis Mai arno ef yn dod i'r golwg.

Pryfaid cogyn wedi deor o Lyn Gamallt -llun gan Pierino Algieri, o dudalen Facebook Cymuned Llên Natur.

Tydi'r cogyn brown ddim mor niferus, a gellir ei weld ef yn eithaf cynnar ym mis Ebrill.Gwn ei fod i'w weld yn Llyn y Morwynion, ac hefyd yn Llyn Conwy a Llyn y Manod. Fe'i gwelais yn Llyn y Manod mor gynnar a'r 6ed o Ebrill yn y flwyddyn 1946.Mae y ddau fath yma o gogyn yn bur debyg i'w gilydd o ran maint a lliw, y cogyn brown ryw ychydig yn fwy.

Y ffordd orau i wahaniaethu rhwng y ddau yw edrych ar y ddwy adain fach sydd ym môn y ddwy adain fawr. Mae adain fach y cogyn coch yn olau eu lliw ac i'w gweld yn o eglur yn erbyn y ddwy adain fawr, sy'n dywyllach eu lliw, tra bo adain fach y cogyn brown yr un lliw â'i adain fawr, ac felly nid yw'n hawdd eu gweld.

Yn ôl fel rwy'n deall dim ond yn gymharol ddiweddar y mae'r cogyn brown wedi cael enw cyffredin**, sef yn niwedd y 1960au pan ddaeth llyfr John Goddard, 'Trout Flies of Still Waters' o'r wasg. Cyn hynny wrth ei enw gwyddonol yn unig yr oedd yn cael ei adnabod. Mae hwnnw yn un a thipyn o waith cael y tafod o'i gwmpas, ac o waith cofio arno - 'Leptophlebia marginata'.

I wneud corff y cogyn brown neu gorff ei nimff, fe dybiwn i y byddai blewyn cochddu cystal, os nad gwell, na'r un arall. Dyma batrwm pluen pan ddaw'r cogyn brown ar y dŵr:

Bach - Maint 12.
Cynffon - 3-4 corn oddi ar war-coch-ceiliog tywyll.
Corff - Gwlan cochddu, a chylchau o weiar aur fain amdano. Peidio a gwneud y corff yn drwchus.
Traed - Gwar-coch-ceiliog tywyll.
Adain - Ceiliog Hwyad.

Beth am rai o lynnoedd eraill yr ardal - Barlwyd, Bowydd, Dubach a Chwmorthin, er enghraifft? Pa mor gynnar yn y tymor pysgota y gwelwyd y cogyn arnynt hwy neu o gwmpas eu glannau?

--------------------------


*Ymddangosodd yn wreiddiol fel rhan o erthygl hirach yn rhifyn Mehefin 2003.

** sepia dun ydi'r enw cyffredin Saesneg.

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde 
(defnyddiwch web view ar ffôn)

Sgotwrs Stiniog -Y Cogyn

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans; y tro hwn yn edrych ymlaen at fis Mai.

‘Mawrth oerllyd a gwyntog
Ac Ebrill cawodog,
Ill dau a wnant rhyngddynt
Fai teg a godidog’.

Dyna, yn ôl darogan yr hen bennill yma, sut mae hi i fod ym mis Mai, - sef, ‘teg a godidog’.  Gobeithio ei fod yn dweud y gwir, neu ei fod yn o agos ati.   Cawn weld faint o goel a fedrwn ni ei roi ar hen bennill o’r math yma.


Y COGYN

'Mae ymddangosiad y cogyn ar wyneb ein llynnoedd yn fwy na rhyw ddigwyddiad ym mlwyddyn y pysgotwr.  Mae yn achlysur arbennig ym Myd Natur, ac yng nghalendr y genweiriwr.’

Fel yna, gan ychwanegu ryw ychydig ato, - ond fod J.W. Hills yn ei ddweud yn yr iaith fain - y mynegodd yr hyn a deimlai ynglŷn â’r cogyn. Yr afonydd calch yn ne Lloegr oedd mewn golwg ganddo ef,  a’r mwyaf o’r cogynnod, sef, cogyn Mai - nad ydym ni yn ei weld yn yr ardal yma.  Ond mae yr hyn a ddywedir gan J.W. Hills, rwy’n credu, yr un mor wir am ein llynnoedd mynyddig ni yn ardal ‘Stiniog, ag yw am yr afonydd araf eu rhediad sydd ar lawr gwlad yn Ne Lloegr.  Fel y mae’r cogyn Mai yn bwysig i’r genweirwyr yno, felly mae’r cogyn coch yr un mor bwysig i ninnau yma. 

Y cogyn coch yw’r un sydd i’w weld amlaf, ac sydd yn fwyaf niferus ar ein dyfroedd ni, ac mae hi’n mynd yn fis Mai arno’n dod i’r golwg.  Mae yna gogyn arall i’w weld ar ein dyfroedd, sef y cogyn brown, y gellir yn hawdd ei gamgymryd am y cogyn coch.  Nid yw mor gyffredin â’r un coch, na chwaith mor niferus, ac mae’n dod i’r golwg fel arfer ychydig o flaen y coch, sef yn rhan olaf mis Ebrill.  Fe’i gwelir yn aml ar Lyn y Morwynion.

Y ffordd i wahaniaethu rhwng y ddau fath yw edrych ar y ddwy adain fach sydd yng nghesail y ddwy adain fawr.  Prin y gellir gweld yr adain fach yn erbyn yr adain fawr yn y cogyn brown.  Ond mae dwy adain fach y cogyn coch yn oleuach eu lliw ac i’w gweld yn eithaf amlwg yn erbyn ei adain fawr.  Onid yw ymddangosiad y cogyn ‘yn achlysur arbennig .. yng nghalendr y genweiriwr?’

Hyd at fis Mai, a siarad yn gyffredinol, ychydig o bryfaid a welir o gwmpas ac ar ein llynnoedd.  Ambell i bry cerrig, dyweder, y pry bach du, Wil piser hir, - fel mae pobl Penrhyn Llŷn yn galw yr ‘Hawthorn Fly’,’ a brych y gro (efallai).  Tydi hi fawr ryfedd, felly, fod yna edrych ymlaen gan y genweirwyr at weld y cogyn yn dod i’r golwg ar wyneb y dŵr, gan ei fordwyo’n hyderus.

Ac onid yw gweld y cogyn, neu glywed gan gyd-enweiriwr fod y ‘cogyn’ allan, yn codi hyder, yn rhoi mwy o awch ar y pysgota, yn peri fod rhywun yn pysgota’n fanylach a chyda mwy o obaith?
Dim ond  y cogyn, boed yn goch neu yn frown, sy’n medru creu y teimlad yma mewn pysgotwr.

Wedi’r disgwyl hir am ddechrau’r tymor pysgota; wedi gweld mis Mawrth, ac efallai ran dda os nad y cyfan o fis Ebrill, heb fedru mynd allan hefo’r enwair, yn llithro o’i afael heb fawr ddim i ddangos andanynt.  Yna, mis Mai yn dod, a’r cogyn yn ymddangos!!  A chyda’r ‘achlysur arbennig’ yma, daw y teimlad cynyddol fod y tymor pysgota bellach wedi dechrau o ddifrif.

Blwyddyn neu ddwy yn ôl rhoddais batrwm ‘Cogyn Dafydd Dafis Penffridd’ yn y golofn sgotwrs, a’r tymor diwethaf cawiais ef o’r newydd a’i roi ar fy mlaen-llinyn.

Wn i ddim pryd y cafodd ei bysgota ddiwethaf.  Yn sicr mae hynny flynyddoedd yn ôl erbyn hyn.  Gwnaeth ychydig o bnawniau gweddol braf ym mis Mai a gwelwyd rywfaint o’r cogyn coch ar y dŵr, a daeth ‘Cogyn Penffridd’ (fel y’i gelwid y rhan amlaf), a sawl ‘sgodyn i’r gawell.

Rhoddodd gweld un o hen ‘Blu Stiniog’ - yn arbennig felly un o batrymau plu Dafydd Dafis - yn gweithio unwaith eto wedi’r holl flynyddoedd - rhyw bleser a gwefr neilltuol i mi.

NIMFF Y COGYN COCH

Pan eis i i’m dyddiadur pysgota i edrych pa blu a oedd wedi bod yn eu dal yn ystod mis Mai dros rai o’r blynyddoedd diwethaf er mwyn cael pluen i’w chynnig yn y golofn, yr oedd un bluen yn cael ei henwi yn weddol gyson.  A honno oedd ‘Nimff y Cogyn Coch’.  Er mai y ‘Nimff Coch-Frown’ y byddaf yn galw’r bluen y rhan amlaf.  Ond wedi ei llunio a’i chawio, y mae y bluen i geisio dynwared nimff y cogyn coch, fel mae hwnnw cyn iddo godi i wyneb y dŵr a throi yn gogyn. 

Nymff coch-frown.*

 Byddaf yn eithaf hoff o chwilio hyd lannau’r llynnoedd i weld beth sydd yno; codi carreg ar ôl carreg i weld a oes rhyw nimff neu’i gilydd yn llechu oddi tanynt yn y mân gilfachau.

Wrth wneud hyn dros amser, ac ymgynghori â rhai llyfrau sydd gennyf, dois i fedru gwahaniaethu rhwng rhai ohonynt.  Er enghraifft, medru gwahaniaethu rhwng nimff pry cerrig a nimffiau y cogyn coch a brown.  Wedi penderfynu pa rai oedd y nimffiau coch a brown, mynd ati wedyn i geisio cawio pluen a fuasai,
gobeithio, yn twyllo’r pysgodyn i dybio mai nimff go iawn ydoedd, a mynd amdano.

Wedi rhywfaint o arbrofi, dyma’r patrwm a luniais yn y diwedd:

Bach –     Maint 12.  Y math a elwir yn sproat
Eda Gawio –   Coch
Cynffon –     4 neu 5 oddi ar heislen gwar-coch ceiliog
Corff –     Ychydig mwy na hanner ôl y corff wedi’i wneud o heislen gwar-coch-ceiliog, - o liw canolig.  Dwy ochr yr heislen wedi eu torri o fewn rhyw chwarter modfedd i goes yr heislen.  Gweddill y corff o wlân cochddu. Rhoi cylchau o weiar gopr am y corff.  Gellir rhoi to dros y rhan gochddu o’r corff o ran o bluen cynffon ceiliog ffesant
Traed -     Rhyw ddau dro o heislen gwar-coch-ceiliog o liw canolig

Yn gynnar ym mis Mai, pan yw’r cogyn coch yn dechrau dod i’r golwg ar y dŵr, rhoir y Nimff Coch-frown ar y blaen-llinyn, - un ai yn bluen flaen neu yn bluen ganol.

Ers blwyddyn neu ddwy erbyn hyn mae y nimff yma wedi denu aml i bysgodyn i’r gawell, ac mae bellach yn un o’m dewis blu i ym mis Mai.  Tydi hi ddim yn llawer i edrych arni fel pluen, ond mae yn gwneud yr hyn y bwriadwyd iddi’i wneud!!
-----------------------------------------



*Llun (Gareth Jones) wedi'i sganio o lyfr 'Plu Stiniog' Emrys Evans.
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2006. Gallwch ddilyn cyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -Dechrau'r haf

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

‘Wedi Ebrill daw wybren – hyfryd Fai
Ar dwf ir daearen;
Y dydd byr redodd i ben -
Ymwroli mae’r heulwen.’

Englyn i gychwyn y golofn y mis yma, ac hwnnw o awdl gynnar gan R. Williams Parry i ‘Dechrau Haf’, gan obeithio y bydd yr heulwen wedi ymwroli (chwedl y bardd) yn ‘hyfryd Fai’ arnom.  Hynny ydi yn dywydd pysgota ac yn dywydd i’r ‘cogyn’ ddod allan yn ei niferoedd.

Diolch i Mrs Rhiannon Jones, Tanygrisiau am ei llythyr ynglyn ag ‘Ann Swch’.

Roedd yn cryn dipyn o gymeriad mae’n amlwg, fel y’i disgrifir gan Mrs Jones – yn gwisgo het dyn, esgidiau hoelion trymion am ei thraed, (esgidiau gwaith fel yr oeddent yn cael eu galw), ac yn gwaeddi siarad. Darlun geiriol cofiadwy ohoni, ac yn fwy o ddyn nac o ddynes mae’n ymddangos.

Wedi cael cymaint a hyn’na o wybodaeth amdani, tybed a oes rhywun yn rhywle a fedr ateb y cwestiwn, - be ydi patrwm ‘Pluen Ann Swch?’

A hithau’n byw yn y Swch, Rhyd Sarn, mae’n bosibl mai pluen ar gyfer eog neu sewin ydoedd, ond tydw’i ddim yn sicr o hynny.

Yn ben-dant roedd yna bluen yn cael ei hadnabod fel ‘Pluen Ann Swch’.

A oedd hi’n pysgota ei hyn?  A hithau’r cymeriad a ydoedd a oedd hi’n mynd i’r afon ar ôl yr eog -yn potsio, felly?  Byddwn yn falch o unrhyw wybodaeth ychwanegol amdani.

Nodyn bach ar gyfer y rhai sy’n cawio plu, gan obeithio, efallai y bydd o ddiddordeb iddynt.

Yn ystod y dyddiau diwethaf bum yn darllen llyfr gan ŵr o’r enw G.E.M. Sques.  Ei deitl yw ‘Minor Tactics of the Chalk Stream’.  Nid llyfr diweddar mohono, gan iddo gael ei gyhoeddi gyntaf yn ôl yn 1910.  Ond fe’i ail argraffwyd o ganol y nawdegau.

Son am afonydd calch de Lloegr – fel yr awgrymir yn y teitl – y mae'r llyfr, a’r dactegaeth a oedd yn ei ddafnyddio pan oedd yn eu pysgota.

Mae yn rhoi cryn sylw i bysgota nimffiau, ac yn un o’r penodau mae yn pwysleisio pa mor bwysig ydi fod lliw yr eda gawio, un ai yr un lliw, neu yn agor yr un lliw, neu yn gweddu i liw y blewyn a ddefnyddir yn gorff y nimff.

Unwaith y mae’r nimff yn cael ei wlychu, meddai Sques, y mae’r eda gawio yn dangos trwy’r blewyn sydd yn y corff.  Tydi hyn ddim yn digwydd pan mae’r corff wedi’i wneud o sidan, dim ond pan mae’r corff o ryw fath o flewyn neu wlan.

Mae yn rhoi engreifftiau o nimffiau yr oedd wedi eu cawio gan ddefnyddio eda gawio oedd ddim yn gweddu, neu’n addas i’r blewyn yn eu cyrff, a’r rheini’n cael eu gwrthod gan y pysgod.

Tybed a oes yna rywbeth i ni sy’n cawio i gymryd sylw ohono gan Sques, er mai llynnoedd, yn bennaf, yr ydym ni yn eu pysgota?  Ar hynny yr ydym yn defnyddio llawer o blu gwlyb a’u cyrff o ryw flewyn neu’i gilydd yn ystod tymor pysgota.  Mae’n rhywbeth i roi ystyriaeth iddo, rwy’n credu.

Llyn Morwynion. Llun- Paul W.

Y math o ‘gogyn’ sy’n gyffredin ar lynnoedd ein hardal yw y ‘Cogyn Coch’.  Mae yna fath arall hefyd, sydd heb fod yn annhebyg i’r un coch, ond heb fod mor gyffredin ag ef: ‘Y Cogyn Brown’ yw hwnnw.

Yn ddiweddar, wrth chwilio am batrymau plu ar gyfer mis Mai, tarewais ar un o’r Cogyn Brown gan Taff Price.  A dyna yw y patrwm sydd gennyf i’w gynnig y mis yma.

Patrwm pluen sych ydyw, ac mae fel a ganlyn:

Bach: Maint 12  -mae Price yn defnyddio bach a’r llygad i fyny.
Cynffon: Tri blewyn o geiliog hwyaden brown.
Corff: Blewyn morlo wedi’i lifo’n frown tywyll.  Rhoi cylchau o eda o liw oran-frown amdano.
Adain: Dwy o betris tywyll wedi eu rhoi yn syth i fyny.
Traed: Gwar coch ceiliog.

Argymhellir defnyddio eda gawio o liw brown tywyll i gawio’r bluen.

Mae yna sawl patrwm o’r ‘cogyn’ ar gael gennym ni yn lleol, ond bydd yn ddiddorol rhoi cynnig ar batrwm Taff Price i weld a wnaiff o weithio’n well na’n rhai ni.

Sawl un o’r rhai sy’n cawio plu fydd yn barod i wneud y patrwm yma, ei bysgota, ac yna gadael inni wybod sut hwyl a gafwyd hefo fo?  Dyna her ichi i arbrofi, ac her i ymateb.

-------------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog- egarych a chogyn

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans, o 1998. Nid rhywbeth diweddar yn unig ydi hafau gwael!

Unwaith eto dyma ni ymhell i mewn i dymor y brithyll. Tydw'i ddim wedi clywed neb yn rhoi gair o ganmoliaeth i'r tymor yma mwy nag i'r un gawsom ni y flwyddyn ddiwethaf.

Mae hi wedi gwneud un o'r hafau gwlypaf, os nad y gwlypaf, o fewn cof, ac mae'r llynnoedd wedi bod yn llawnion at eu glannau ar hyd yr haf. Fel arfer mae' r llynnoedd yn mynd i lawr yn ystod y tymor, ond mae’r llynnoedd yr ydw i wedi eu gweld yn fwy na llawn, a hynny gydol y misoedd. Maent mor llawn, os nad yn llawnach, ddiwedd y tymor nac ar ei ddechrau.

Er enghraifft roeddwn i wrth Lyn Cwmorthin yn niwedd Awst ac roedd y llyn mor llawn ag y medr o fod a'r ffos o Lyn Conglog a'r un sy’n dod i lawr at Gwmorthin Uchaf yn drochion gwyn.
Felly, ai un o dymhorau coll yw un 1998: a dim da i’w ddweud amdano?  Fe 'achubwyd' (os mai dyna yw’r gair iawn) y tymor diwethaf drwy inni gael diwedd go dda iddo. Yn ystod misoedd Awst a Medi bu y Bongoch yn amlwg ac yn niferus ar rai o'r llynnoedd, beth bynnag, a chafwyd symud ar y pysgod yn dilyn hynny. Tydi'r tywydd ddim wedi bod yn ffafriol i'r Bongoch eleni, ddim hyd ddiwedd yma beth bynnag, ac ychydig iawn ohono yr ydw i wedi’i weld.

Egarych Corff Clust Ysgyfarnog
Un o’r plu yr ydw i wedi gwneud orau hefo hi ym mis Awst yw Egarych Corff Clust Ysgyfarnog, a'i chawio hi yn bluen sych. Mae ei phatrwm fel a ganlyn:

Bach- Maint 12.
Corff- Blewyn ocldi ar glust ysgyfarnog, a rhoi cylchau o weiar aur amdano.
Traed- Gwar coch ceiliog, drwy'r corff
Adain- Pluen frown oddi ar iar goch. Yna rhoi rhagor o draed fel uchod wrth lygad y bach. 

Llun Gareth T. Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2009.

Rwy'n credu y dylai hi weithio hefyd yn ystod mis Medi, os ceir rhywfaint o symud ar y pysgod.

Mae y 'cogyn’, y pry' yr ydym yn falch o’i weld yn dod i'r golwg ar ein llynnoedd ym misoedd Mai a Mehefin, yn un pur bwysig ym mhatrwm ein tymor pysgota. Mae y bobl sydd wedi astudio y pryfaid yma yn dweud fod yna 49 o wahanol fathau o’r cogyn yn Ynysoedd Prydain. Y rhai mwyaf cyffredin yn ein llynnoedd ni yn ardal Ffestiniog yw y cogyn coch a’r cogyn brown.

Y mwyaf un o deulu’r cogyn yw y 'cogyn Mai', ond tyda ni ddim yn gweld hwnnw ar ein dyfroedd asidig ni. Mae yn un hynod hardd, ac mae yna lawer ohono i'w weld ar lynnoedd mawrion Iwerddon ac i lawr ar yr afonydd calch yn Ne Lloegr. Clywais ddweud fod yna ryw ychydig o'r 'cogyn Mai' i'w gael yn Llyn Tegid, y Bala, ond doeddwn i ddim wedi cael unrhyw gadarnhad o hynny, tan yn ddiweddar iawn.

Yn niwedd mis Gorffennaf diwethaf daeth cyfaill i'r ty ataf. Roedd o wedi bod yn gweithio yn Llangywer, yr ochr arall i Lyn Tegid i'r Bala, ac wedi taro ar y 'cogyn Mai', a dal un ohonynt.
Buom yn edrych llyfr John Goddard ac yn ei gymharu a'r llun sydd ynddo, a doedd dim amheuaeth mai’r cogyn Mai ydoedd. Roeddwn i'n falch iawn o gael cadarnhad fod y cogyn yma i’w gael mor agos atom, ac o gael gweld enghraifft ohono drosof fy hun.
----------

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Medi 1998 yw'r uchod, efo mân-newidiadau am ei bod yn ymddangos ar y we yn gynharach yn y tymor. Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Sgotwrs Stiniog' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.