Teulu Swch

Yr oedd rhan isaf pentref y Llan yn nyddiau ein plentyndod, gyda chysylltiadau hapus ag ardal Rhydsarn. Mwy felly na'r rhan uchaf, a byddem ni blant Tanymaes a Chapel Gwyn yn fynych, fynych yn byw, symud ag yn bod yn y man dymunol hwnnw.

Dyna ein maes chwarae yn ystod ein plentyndod ar lannau Afon Teigl o Blas Meini, tua Cefn Peraidd, lle y trigai William Pleming. Yr oedd yno Wil, Eluned, Robin a dau neu dri arall yn cyd chwarae â ni. Yna ymlaen am Dŷ Newydd, lle y trigai Hugh Hughes a’i deulu; Harry (fu yn gwerthu llyfrau yn y dref hon), a Blodwen y ferch, ond yn nes i’n hoed ni oedd Emrys. Mae’n debyg mai i ni fel teulu Bron Elliw, oedd yr atyniad poblogaidd, gan i fy mam fod yn ffrind blynyddoedd i Mrs Robert John Davies a drigai yno. Dyma y fan y ganwyd Tanymarian iddo. Caem fel plant llawer iawn o ryddid yn chwarae yn yr ardd oedd yn llawn coed afalau ac eirin, ag yr amser addas, caem hel yr hyn a allem gario o’r ffrwythau hynny.

Yr oedd tri o blant i Mrs a Mrs Davies sef Nem, Maggie a Gracie. Mae cof byw iawn gennyf hyd heddiw o blant ysgol Llan yn ffarwelio â’r ddwy ferch pan yr oeddynt yn ymadael (yn ieuanc iawn) am Awstralia bell. Llwyfan y stesion yn llawn o blant yn chwifio ar y trên am hanner awr wedi naw. Bu'r ddwy trosodd ar ôl rhai blynyddoedd, ond ddim i aros yn hir. Bu Nem yn ymwelydd fwy nag unwaith, weithiau am gyfnodau hir.

Croesi wedyn y ffordd fawr i’r Onnen. Yno y trigai Nan Roberts, neu i ni Nan yr Onnen. Yno hefyd oedd ei brawd Nem Roberts sydd wedi bod droeon yn hanes diddorol ynddo ei hun. Yr oedd yno hefyd fachgen o’n hoed ni sef Jackie Rogers. Gyda Jackie y caem fynedfa i’w gardd weithiau lle y treuliasom oriau lawer. Ymlaen i’r Bont (Ivy House yn ddiweddarach).

Eisteddwn yn rhes ar glawdd yr Hen Bost cyn i Gyngor Sir Meirionnydd adeiladu ar un bresennol yn y 30au. Yn union bron gogyfer a'r bont y gwelid Y Swch, a chofiaf yn dda y ddau a drigai yno. Rwy’n siwr bron mai Tom Lewis oedd gwr y tŷ. Byddai y giât i’r tir bob amser yn ddi glo, a chaem ninnau gerdded tuag at y tŷ. Eirin yno hefyd fel arfer, ond yn sicr un o’r lleoedd gorau i hel y mwyar duon a chaniatad llawn i fynd yno.

Ynglŷn â dynes y tŷ: ia, llais main; eithriadol o fain, bron yn cwichian, a hwnnw yn cario hefo’r gwynt i’r cylch i gyd. Het ac esgidiau trwm. Deuai i lawr o’r tŷ atom i’r Bont, a charai gael sgwrs a holi.

Yn y dyddiau hynny cynhaliwyd arddangosfa ddiwydiannol ag amrywiol iawn yn Llundain. Fe anfonwyd rhyw lond dwrn o chwarelwyr yno o’r Blaenau i arddangos sgiliau y diwydiant. Un o’r rhai hynny oedd John Llewelyn Owen, Tynymaes, Llan. Yr oedd dau o’i blant yn rhan o blant Tynymaes oedd yn mynychu Rhysdarn.

Daeth Mrs Lewis i lawr atom, a throdd at Ifor, yr hynaf o’r ddau, “Aros di,” meddai, “Mae dy dad wedi mynd i Wimbil yn tydi o,” “Ydi,” oedd yr ateb. “Dyw mae yn siwr o fod yn bell iawn. Mae nhw yn dweud mai lle prysur ag od ydi’r ‘Wimbil’ yma, a bu Wimbil yn rhan o’n geirfa ni amser maith ar ôl hynny.

Mae yn debyg mai y ffaith eu bod yn byw yn swn rhaeadr y ceunant a barodd i’r llais main, uchel, swnllyd weithiau fod yn nodwedd o’i chymeriad. Wel, dyna fo. Ond ...Mrs Ann Lewis, Swch: ddaru mi erioed ei hadnabod. Naddo Wir. Pwy oedd honno? Ar hyd fy oes clywais i erioed son amdani.
Na: Lisa Swch oedd y wraig yn adnabaem ni. Hi oedd yn byw yn Swch.


Erthygl gan R.H. Roberts, Stryd Cromwell
-------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.

Dolen i erthygl Sgotwrs Stiniog a phluen Ann Swch
Gallwch ddilyn hanesion Nem Roberts efo'r ddolen Llyfr Taith Nem yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Sgotwrs Stiniog -Dechrau'r haf

Erthygl o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

‘Wedi Ebrill daw wybren – hyfryd Fai
Ar dwf ir daearen;
Y dydd byr redodd i ben -
Ymwroli mae’r heulwen.’

Englyn i gychwyn y golofn y mis yma, ac hwnnw o awdl gynnar gan R. Williams Parry i ‘Dechrau Haf’, gan obeithio y bydd yr heulwen wedi ymwroli (chwedl y bardd) yn ‘hyfryd Fai’ arnom.  Hynny ydi yn dywydd pysgota ac yn dywydd i’r ‘cogyn’ ddod allan yn ei niferoedd.

Diolch i Mrs Rhiannon Jones, Tanygrisiau am ei llythyr ynglyn ag ‘Ann Swch’.

Roedd yn cryn dipyn o gymeriad mae’n amlwg, fel y’i disgrifir gan Mrs Jones – yn gwisgo het dyn, esgidiau hoelion trymion am ei thraed, (esgidiau gwaith fel yr oeddent yn cael eu galw), ac yn gwaeddi siarad. Darlun geiriol cofiadwy ohoni, ac yn fwy o ddyn nac o ddynes mae’n ymddangos.

Wedi cael cymaint a hyn’na o wybodaeth amdani, tybed a oes rhywun yn rhywle a fedr ateb y cwestiwn, - be ydi patrwm ‘Pluen Ann Swch?’

A hithau’n byw yn y Swch, Rhyd Sarn, mae’n bosibl mai pluen ar gyfer eog neu sewin ydoedd, ond tydw’i ddim yn sicr o hynny.

Yn ben-dant roedd yna bluen yn cael ei hadnabod fel ‘Pluen Ann Swch’.

A oedd hi’n pysgota ei hyn?  A hithau’r cymeriad a ydoedd a oedd hi’n mynd i’r afon ar ôl yr eog -yn potsio, felly?  Byddwn yn falch o unrhyw wybodaeth ychwanegol amdani.

Nodyn bach ar gyfer y rhai sy’n cawio plu, gan obeithio, efallai y bydd o ddiddordeb iddynt.

Yn ystod y dyddiau diwethaf bum yn darllen llyfr gan ŵr o’r enw G.E.M. Sques.  Ei deitl yw ‘Minor Tactics of the Chalk Stream’.  Nid llyfr diweddar mohono, gan iddo gael ei gyhoeddi gyntaf yn ôl yn 1910.  Ond fe’i ail argraffwyd o ganol y nawdegau.

Son am afonydd calch de Lloegr – fel yr awgrymir yn y teitl – y mae'r llyfr, a’r dactegaeth a oedd yn ei ddafnyddio pan oedd yn eu pysgota.

Mae yn rhoi cryn sylw i bysgota nimffiau, ac yn un o’r penodau mae yn pwysleisio pa mor bwysig ydi fod lliw yr eda gawio, un ai yr un lliw, neu yn agor yr un lliw, neu yn gweddu i liw y blewyn a ddefnyddir yn gorff y nimff.

Unwaith y mae’r nimff yn cael ei wlychu, meddai Sques, y mae’r eda gawio yn dangos trwy’r blewyn sydd yn y corff.  Tydi hyn ddim yn digwydd pan mae’r corff wedi’i wneud o sidan, dim ond pan mae’r corff o ryw fath o flewyn neu wlan.

Mae yn rhoi engreifftiau o nimffiau yr oedd wedi eu cawio gan ddefnyddio eda gawio oedd ddim yn gweddu, neu’n addas i’r blewyn yn eu cyrff, a’r rheini’n cael eu gwrthod gan y pysgod.

Tybed a oes yna rywbeth i ni sy’n cawio i gymryd sylw ohono gan Sques, er mai llynnoedd, yn bennaf, yr ydym ni yn eu pysgota?  Ar hynny yr ydym yn defnyddio llawer o blu gwlyb a’u cyrff o ryw flewyn neu’i gilydd yn ystod tymor pysgota.  Mae’n rhywbeth i roi ystyriaeth iddo, rwy’n credu.

Llyn Morwynion. Llun- Paul W.

Y math o ‘gogyn’ sy’n gyffredin ar lynnoedd ein hardal yw y ‘Cogyn Coch’.  Mae yna fath arall hefyd, sydd heb fod yn annhebyg i’r un coch, ond heb fod mor gyffredin ag ef: ‘Y Cogyn Brown’ yw hwnnw.

Yn ddiweddar, wrth chwilio am batrymau plu ar gyfer mis Mai, tarewais ar un o’r Cogyn Brown gan Taff Price.  A dyna yw y patrwm sydd gennyf i’w gynnig y mis yma.

Patrwm pluen sych ydyw, ac mae fel a ganlyn:

Bach: Maint 12  -mae Price yn defnyddio bach a’r llygad i fyny.
Cynffon: Tri blewyn o geiliog hwyaden brown.
Corff: Blewyn morlo wedi’i lifo’n frown tywyll.  Rhoi cylchau o eda o liw oran-frown amdano.
Adain: Dwy o betris tywyll wedi eu rhoi yn syth i fyny.
Traed: Gwar coch ceiliog.

Argymhellir defnyddio eda gawio o liw brown tywyll i gawio’r bluen.

Mae yna sawl patrwm o’r ‘cogyn’ ar gael gennym ni yn lleol, ond bydd yn ddiddorol rhoi cynnig ar batrwm Taff Price i weld a wnaiff o weithio’n well na’n rhai ni.

Sawl un o’r rhai sy’n cawio plu fydd yn barod i wneud y patrwm yma, ei bysgota, ac yna gadael inni wybod sut hwyl a gafwyd hefo fo?  Dyna her ichi i arbrofi, ac her i ymateb.

-------------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.