Pwy Oedd y Rhain?

Ydach chi wedi clywed am John Black o Dŷ’n y Maes?  Neu John Thomas Owen, Bryn Tirion?  Neu beth am Oscar Phillips, Llwyn?

Wel, mae eu henwau wedi eu hysgrifennu ar y Gofgolofn yn Ffestiniog, ymhlith y tri deg naw o hogiau’r ardal gollodd eu bywyd yn y Rhyfel Mawr, 1914 i 1918.

Cofgolofn y Llan. Llun gan Paul W

Yn eu plith hefyd mae Arthur Price ac yr oedd nith iddo, Susan Salter o Norwich, yn awyddus i wybod rhagor amdano.  Aeth i weld man ei fedd yn Proven, Gwlad Belg, fwy nag unwaith a gwnaeth ymchwil i hanes Arthur ac i hanes y bechgyn eraill sydd a’u henwau ar y Gofgolofn.  Ysgrifennodd Susan lyfr Saesneg, ‘Ffestiniog Remembers’ i gynnwys peth o’u hanes a’i gyflwyno mewn arddangosfa yn Neuadd Ffestiniog ar ganmlwyddiant diwedd y Rhyfel Mawr yn 2018.  Nid oedd raid iddi fy mherswadio innau, fel nith arall i Arthur Price, i’w helpu ac i gyfieithu ei llyfr i Gymraeg.

Gwyddom o’i ddarllen i ddau ddeg tri ymuno â’r Royal Welsh Fusiliers gyda dau yn ymuno â Chorfflu Feddygol y Fyddin.  Gyrrwyd rhai i Salonica yng ngwlad Groeg, eraill i Gallipoli yn Twrci.  Roedd afiechydon yn frith yno a buont farw o’u clwyfau neu o falaria neu dwymyn farwol, un bachgen yn marw o fewn dyddiau wedi cyrraedd.

Ond i Ffrainc neu wlad Belg yr aeth y mwyafrif ac yno yng Nghoed Mametz, yn y Somme, Passchendaele, Ypres neu faes brwydr arall yno y cawsant eu lladd.  Gwyddom fan beddrod rhai o’r hogiau ond does gan eraill ddim bedd i ddangos yn union lle claddwyd hwy.  Ym mynwent y pentref y claddwyd un neu ddau ac ar gopa Pen Ffridd ar dir Bryn Llewelyn y claddwyd un arall, sef y Barwn Newborough, ef o afiechyd a gafodd yn Ffrainc.

Os am wybod mwy am gefndir yr hogiau, ewch i Amgueddfa’r Ffiwsilwyr yn y Blaenau.  Cewch edrych ar gopi o lyfr Susan Salter a gweld llun pob un o’r tri deg naw milwr ac un arall fu farw o’i glwyfau yn 1923.

Neu beth am ddarllen profiadau’r rhyfel gan Tom Price, brawd Arthur Price?  Mae copi o’i lyfr, ‘Rhywle yn Ffrainc’, hwnnw hefyd yn yr Amgueddfa.
Lonna Bradley
- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y llun) yn rhifyn Rhagfyr 2021.   

Cofiwch am gyfres fanwl Vivian Parry Williams: Stiniog a'r Rhyfel Mawr

Taith Lobsgows y Llan

Adroddiad gan John Griffiths am Daith

Lobsgóws flynyddol Cymdeithas Edward Llwyd, y tro hwn yn Llan 'Stiniog. 

Fe ddaeth dros ddeugain aelod ynghyd ar y 5ed o Ionawr am daith fach o gwmpas Llan Ffestiniog gyda Vivian Parry Williams a Steffan ab Owain wrth y llyw. Yr oedd y tywydd o'n plaid diolch i'r drefn: dim mymryn o wynt a dim diferyn o law. Cawsom hanesion Gwesty'r Pengwern - gan gynnwys ysbrydion...a hanes sawl cymeriad sy'n gorwedd yn y Llan.

Ymlaen wedyn at Westy'r Seren -Bryn Llywelyn- lleoliad safle'r Brodyr Llwyd yn yr oes a fu, a ble bu un o gartrefi'r Arglwydd Niwbwrch dros ganrif yn ôl, yna'n gartref plant a chartref henoed hynod maes o law. Aethom at fedd yr Arglwydd Niwbwrch, llecyn braf ar fryn ar gyrion y pentref, a chyd ganu 'O Fryniau Caersalem', yr emyn a ganwyd ar ochr y bedd yn 1916; bedd, gyda llaw, a naddwyd o'r graig.

Ymestynnodd Vivian wahoddiad i ni ddychmygu'r ing a'r teimlad fuasai’n bodoli ymysg brodorion Llan Ffestiniog wrth iddynt fod yn dyst i'r angladd odidog hon a'u hogiau hwythau yn gorwedd yn y mwd yn Ffrainc.

Priodol iawn oedd cofio am Gwyn Thomas, cyn aelod o'r Gymdeithas a orweddai ym mynwent Llan, cyn troi unwaith eto tua thre. Lobsgóws wedyn yn Y Pengwern; gwesty cymunedol sydd wedi codi fel ffenics o'r lludw.

Chwarae teg i'r trigolion lleol am feddiannu eu dyfodol eu hunain, a dymunwn bob llwyddiant iddynt yn y blynyddoedd i ddod; yr oedd y lobsgóws wedi plesio hefyd. Diolch yn wir i Vivian a Steff am yr holl waith ymchwil, a'n tywys ni o gwmpas Llan 'Stiniog."
--------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019

Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd

O San Steffan i’r byd Serameg

Byd y cartwnydd 'Mumph'.

Ar Stad Bryn Coed oedd fy nghartref cyntaf yn Llan, ond wedi ychydig fisoedd (efallai blwyddyn neu ddwy) fe symudon ni i’r tai cyngor a gafodd eu hadeiladu ar hen safle Capel Engedi, y tri tŷ sy’n cysylltu Belle Vue a Heol yr Orsaf.

Er maint bychan y pentref, mawr oedd yr ardal. O Afon Cynfal i Lyn Sleid a Chwarel Bwlch, doedd na ddim modfedd sgwâr heb ei droedio neu’i harchwilio gan fy ffrindiau a minnau wrth i ni chwarae a hel drygau. Mae fy nghof yn llawn helyntion ac anturiaethau, un o’r prif lefydd i chwarae oedd tas wair Pyrs y Ffarmwr, er roedd hi’n llawer mwy na thas wair i ni’r plant. Yn wir, fe allai fod yn unrhyw beth boed yn babell syrcas, tŷ bwgan neu gampfa - ein dychymyg oedd yr unig rwystr! Ond lwc owt os byddai Pyrs yn eich dal chi yno! Roedd llond ceg o gerydd ganddo yn sicr o wneud i ni feddwl ddwywaith am werth mynd yn ôl yno tro nesaf. Ond yn ôl yno bydden ni’n mynd.

Pentref llawn bwrlwm oedd Llan fy mhlentyndod yn y chwedegau a’r saithdegau. Llawer o siopau, banc, dau dŷ tafarn a gorsaf heddlu. Ond i mi, roedd cyfoeth Llan yn ei chymeriadau, a thra mod i’n cofio gwneud defnydd o’r siopau, y Neuadd a chae pêl-droed Coed Brain, tydi’r atgofion ddim yn dod yn fyw heb gofio’r pobl - Sam Llefrith, Glyn Papur a Mable Post i enwi dim ond rhai. Heb sôn am Mrs Jones Siop Gig, fyddai’n gwerthu’r bacwn cartref gorau yn y byd! Dyma wir oedd byw mewn cymdeithas glós Gymraeg.

Yn Gaerdydd efo’r Western Mail oedd fy swydd lawn amser gyntaf. Erbyn hyn roeddwn i’n cynhyrchu cartŵns i’r Independent ac ambell i gyhoeddiad arall fel cartŵnydd llawrydd; ond cynnigwyd y swydd i mi gan olygydd y Western Mail ac fe welais i gyfle, i ddysgu mwy am sut oedd papur newydd dyddiol yn gweithio. Dros y pymtheg mlynedd nesaf, roedd fy nghartŵns yn ymddangos bron yn ddyddiol ar dudalennau’r Western Mail. A dyma ddechrau’r daith wnaeth agor llawer o ddrysau i mi ac rhoi cyfle i mi weithio mewn adeiladau fel Canary Wharf ac yn Millbank, sef swyddfeydd y BBC yn Llundain.

Ges i’r fraint o gyfarfod a llawer o wleidyddion enwog - os mae braint ydi’r gair? Doedd hi ddim yn ddigwyddiad anarferol i dderbyn galwad ffôn gan rhyw wleidydd yn gofyn os byddai’n bosib prynu’r cartŵn oedd wedi ymddangos yn y papur y bore hwnnw. Yn wir, cysylltodd un gwleidydd enwog ac uchel o fewn San Steffan â mi, i ofyn yr union beth. O fewn rhai dyddiau cyrhaeddodd y siec yn y post i dalu am y cartŵn gwreiddiol. Ymhen 'chydig wythnosau, fe gyrhaeddodd siec arall, am union yr un swm, gan union yr un gwleidydd, am union yr un cartŵn. Talu dwy waith? Ew, mae rhaid bod y gwleidyddion yma’n ariannol?!

Ond, er cymaint y golygai fy swydd i mi fod yno i lampŵnio ac weithiau pechu’r gwleidyddion; ‘Mae na fistar ar bob Mistar Mostyn’. A tydi byd y cartŵnydd yn ddim gwahanol! Mistar y cartŵnydd ydi’r golygydd, ac ar adegau, gofynnwyd i mi dynnu ambell i gartŵn ar bynciau nad oeddwn i bob tro yn cytuno â nhw neu efallai yn anghydweld â nhw. O ganlyniad i hyn, fe benderfynais ddod o hyd i ffordd o gyhoeddi cartŵns fy hun, heb orfod gofyn, na gwrando ar unrhyw olygydd.

Fe sefydlais Mugbys, sef cwmni sy’n cynhyrchu mygiau Saesneg ar destunnau Cymreig.  Mae ganddo ni hefyd gasgliad Cymraeg ei hiaith sy’n dwyn y teitl ‘Mygbis’. Dros y blynyddoedd, dwi wedi tyfu i werthfawrogi 'Nghymreictod. Mae cwmni Mugbys yn fy ngalluogi i gynhyrchu cartŵns a digrifluniau sydd yn dathlu ein gwlad a’i phobl yn hytrach na hybu agenda Prydeinig sydd, yn llawer rhy aml, yn tanseilio traddodiadau a diwylliant Cymraeg a Chymreig.

Ar adegau, fyddai’n ystyried yr agenda Brydeinig wrth edrych ar y cyfryngau cymdeithasol a gwylio’r newyddion ar y teledu. Yn aml, fyddai’n gweld, neu ddarllen rhywbeth sydd yn gwadu bodolaeth yr iaith, neu yn tanseilio’r ffordd Gymreig o fyw. Dyma’r amser fyddai’n meddwl yn ôl i’m dyddiau fel plentyn yn tyfu yn Llan. Y gymdeithas fyrlymus, y cymeriadau onest a gweithgar.

I arall-eirio’r hen ddywediad- ‘Mae posib tynnu’r bachgen allan o Llan ond does dim posib tynnu Llan allan o’r bachgen’

[Am fwy o wybodaeth, ac i weld yr holl gynnyrch, ewch i www.mugbys.gift neu gallwch ddilyn ar Facebook a Twitter]
--------------------------------------------

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2017

Atgofion Pant Llwyd

Ail ran atgofion Laura Davies. 
Roedd wedi cyrraedd tai rhif 8 a 9 yn y bennod gynta':

Yn uwch i fyny trigai Mrs Yoxall a’i mab Wil.  Nid wyf yn cofio ei gŵr, ond ‘rwy’n barnu mai gweithio ar lein bach Ffestiniog – stesion bach Tan y Bwlch – oedd o.  Mi oeddant yn cadw spanials. Hefyd cofiaf fod yno offeryn.  Wil yn hela a ‘sgota llawer ac wrth gwrs mi ‘roedd ganddo fotobeic i’r perwyl.  Arferai yr hen wreigan groshio capiau bob lliw, i ferched.  Cofiaf i Mam brynu un ganddi, i mi.  ‘Do’n i ddim yn ‘i licio fo o gwbwl a chollais y cap lliwgar yn bwrpasol!

“Ble mae dy gap di, Lora fach?” holodd yr hen wreigan garedig. Tro nesa’ gwelodd fi “O!” medda’ fi, gan ddweud celwydd gola’: “Dwi wedi’i golli o”... 
"Hitia befo,” meddai: “dyma ti un arall am ddim yn ei le." !
 

Llun -Paul W

Y tŷ wedyn oedd cartre’ yr hen Mrs Davies (mam Walter Davies).  Arhosai Mabel, ei hwyres gyda hi – mae hi yn dal i fyw yn Llan o hyd.  ‘Roedd Mabel yn cael radiogram newydd ac mi oedd ei hen gramaffon ‘His Master’s Voice’ – â llun ci bach arni, ar werth.  Mi ‘ro’n i bron a torri ‘mol isho’r gramaffon.  Rhoddais gynnig am y peiriant ond rhaid oedd i mi ofyn i Mam yn gynta’!  “Na” oedd atebiad pendant Mam –  
“Mae gennyt reitiach gwaith i wneud na gwrando ar yr hyrdigyrdi yna”.

Mr a Mrs Owan Alfred Jones oedd drws nesa’. Mi ‘roedd Owan Alfred wedi bod yn arweinydd un o fandiau y de cyn ymfudo i’r Llan.  Yn naturiol cymerodd ddiddordeb mawr ym Mand y Llan.  Rhieni Iorwerth, sy’n byw ym Mhwllheli heddiw, a’r diweddar Dana, Casie, Alfie a Iori oeddynt.  Canai’r hogiau ym Mand y Llan.  Priododd Alfie ferch John ‘Q’ Llan.

Mr a Mrs Evan Ellis Roberts (Ifan Els oedd pawb yn i alw o) a drigaiyn y tŷ â grisiau i fynd i fyny ato.  ‘Nhw oedd rhieni Frank (Siop Bysgota yn y Blaenau,) Elltyd, a’r diweddar Enid.  Mr a Mrs Robert Giffith Roberts, brawd Ifan Els oedd yn byw yn drws nesa’.  Y plant oedd Annie Laura, Kate Elin a’r diweddar Wil bach Llety Gwilym.

Mi ‘roedd eu mam, Mrs Laura Roberts, yn byw drws nesa’ wedyn (rhif 15 heddiw).  Gwelaf hi heddiw yn fyw yn fy llygaid.  Portread o’r hen frenhines Fictoria yn ei nerth fel ceidwad yn llawn cader, a ffedog fras wedi ei gwneud o sach flawd, o hyn o’i blaen.  Gwisgai gap dyn bob amser am ei phen.  “Galw ar y ffordd adra Lowri” gweiddai – gan obeithio fod gen i laethefrith ar ôl iddi hi ei gael yn rhatach!  “Mi gymeraf y cwbwl sydd gennyt ar ôl.” 

Anghofias un d’wrnod, wedi gwerthu’r llaeth-efrith i gyd a mynd heibio’r hen graduras, reit slei.  Ond cefais wybod am hyn cyn nos. ‘Roedd un o’r plant wedi dwad â’r gwyn i Mam.  Er mwyn cadw cwsmar, rhoddodd Mam fesur dwbwl iddi.

Yno yn rhif 15 trigai un o gymeriadau tyneraf Pant Llwyd, sef Joseph Roberts.  Gofalai am lanhau’r ffyrdd a helpu yma ac acw ar y ffermydd – ‘Jo Wali Wac’ fyddan ni’r plant yn ei alw – wrth ei gefn!  Cartref Elin Ann a’i merch, Elsie, hefyd.  Gwelaf Elsie yn weddol amal yng nghartref yr henoed, Bryn Blodau.
----------------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod. 

Teulu Swch

Yr oedd rhan isaf pentref y Llan yn nyddiau ein plentyndod, gyda chysylltiadau hapus ag ardal Rhydsarn. Mwy felly na'r rhan uchaf, a byddem ni blant Tanymaes a Chapel Gwyn yn fynych, fynych yn byw, symud ag yn bod yn y man dymunol hwnnw.

Dyna ein maes chwarae yn ystod ein plentyndod ar lannau Afon Teigl o Blas Meini, tua Cefn Peraidd, lle y trigai William Pleming. Yr oedd yno Wil, Eluned, Robin a dau neu dri arall yn cyd chwarae â ni. Yna ymlaen am Dŷ Newydd, lle y trigai Hugh Hughes a’i deulu; Harry (fu yn gwerthu llyfrau yn y dref hon), a Blodwen y ferch, ond yn nes i’n hoed ni oedd Emrys. Mae’n debyg mai i ni fel teulu Bron Elliw, oedd yr atyniad poblogaidd, gan i fy mam fod yn ffrind blynyddoedd i Mrs Robert John Davies a drigai yno. Dyma y fan y ganwyd Tanymarian iddo. Caem fel plant llawer iawn o ryddid yn chwarae yn yr ardd oedd yn llawn coed afalau ac eirin, ag yr amser addas, caem hel yr hyn a allem gario o’r ffrwythau hynny.

Yr oedd tri o blant i Mrs a Mrs Davies sef Nem, Maggie a Gracie. Mae cof byw iawn gennyf hyd heddiw o blant ysgol Llan yn ffarwelio â’r ddwy ferch pan yr oeddynt yn ymadael (yn ieuanc iawn) am Awstralia bell. Llwyfan y stesion yn llawn o blant yn chwifio ar y trên am hanner awr wedi naw. Bu'r ddwy trosodd ar ôl rhai blynyddoedd, ond ddim i aros yn hir. Bu Nem yn ymwelydd fwy nag unwaith, weithiau am gyfnodau hir.

Croesi wedyn y ffordd fawr i’r Onnen. Yno y trigai Nan Roberts, neu i ni Nan yr Onnen. Yno hefyd oedd ei brawd Nem Roberts sydd wedi bod droeon yn hanes diddorol ynddo ei hun. Yr oedd yno hefyd fachgen o’n hoed ni sef Jackie Rogers. Gyda Jackie y caem fynedfa i’w gardd weithiau lle y treuliasom oriau lawer. Ymlaen i’r Bont (Ivy House yn ddiweddarach).

Eisteddwn yn rhes ar glawdd yr Hen Bost cyn i Gyngor Sir Meirionnydd adeiladu ar un bresennol yn y 30au. Yn union bron gogyfer a'r bont y gwelid Y Swch, a chofiaf yn dda y ddau a drigai yno. Rwy’n siwr bron mai Tom Lewis oedd gwr y tŷ. Byddai y giât i’r tir bob amser yn ddi glo, a chaem ninnau gerdded tuag at y tŷ. Eirin yno hefyd fel arfer, ond yn sicr un o’r lleoedd gorau i hel y mwyar duon a chaniatad llawn i fynd yno.

Ynglŷn â dynes y tŷ: ia, llais main; eithriadol o fain, bron yn cwichian, a hwnnw yn cario hefo’r gwynt i’r cylch i gyd. Het ac esgidiau trwm. Deuai i lawr o’r tŷ atom i’r Bont, a charai gael sgwrs a holi.

Yn y dyddiau hynny cynhaliwyd arddangosfa ddiwydiannol ag amrywiol iawn yn Llundain. Fe anfonwyd rhyw lond dwrn o chwarelwyr yno o’r Blaenau i arddangos sgiliau y diwydiant. Un o’r rhai hynny oedd John Llewelyn Owen, Tynymaes, Llan. Yr oedd dau o’i blant yn rhan o blant Tynymaes oedd yn mynychu Rhysdarn.

Daeth Mrs Lewis i lawr atom, a throdd at Ifor, yr hynaf o’r ddau, “Aros di,” meddai, “Mae dy dad wedi mynd i Wimbil yn tydi o,” “Ydi,” oedd yr ateb. “Dyw mae yn siwr o fod yn bell iawn. Mae nhw yn dweud mai lle prysur ag od ydi’r ‘Wimbil’ yma, a bu Wimbil yn rhan o’n geirfa ni amser maith ar ôl hynny.

Mae yn debyg mai y ffaith eu bod yn byw yn swn rhaeadr y ceunant a barodd i’r llais main, uchel, swnllyd weithiau fod yn nodwedd o’i chymeriad. Wel, dyna fo. Ond ...Mrs Ann Lewis, Swch: ddaru mi erioed ei hadnabod. Naddo Wir. Pwy oedd honno? Ar hyd fy oes clywais i erioed son amdani.
Na: Lisa Swch oedd y wraig yn adnabaem ni. Hi oedd yn byw yn Swch.


Erthygl gan R.H. Roberts, Stryd Cromwell
-------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.

Dolen i erthygl Sgotwrs Stiniog a phluen Ann Swch
Gallwch ddilyn hanesion Nem Roberts efo'r ddolen Llyfr Taith Nem yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Dilyw!

Dwy erthygl fer a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Mai a Mehefin 1998.

PWY SY'N COFIO'R DIGWYDDIAD HWN?

Dyma hanes Jane a Robert John Williams, Foelas, Llan Ffestiniog o ddigwyddiad yn y 1920au. Torrodd cwmwl gan arllwys llifogydd dychrynllyd o law o tua bont y lein ac i lawr Stryd yr Haul. Roedd Jane a Robert John yn byw yn y tŷ agosaf i'r Y.M, a'i lefel yn is na'r ffordd, a hwy oedd y cyntaf i ddioddef effaith y cenlli. Meddai Jane,

"Daeth i mewn drwy ddrws y ffrynt, drwy'r pantri bach, ac allan drwy ddrws y cefn ac i lawr yr ardd. Roedd yn ddychryn o brofiad. Dymchwelodd top y cwpwrdd gwydr, gan ddisgyn yn daclus i ganol y dŵr. Yn rhyfedd, un peth yn unig a dorrodd, sef doli fach sydd gennym o hyd." 

Cariodd y diweddar R.O. Wynne, oedd yn byw yn ymyl, y plant i ddiogelwch Tecwyn View ac yno y buont yn cysgu noson y digwyddiad. Oes rhywun yn cofio'r digwyddiad a'r ddyddiad yn fwy manwl? Dywed Jane fod Tomi Jones, tad Sylvia, wedi cychwyn 'sgwennu'r hanes.


DILYW

Diolch i Jane a Robert John am yr hanes difyr o’r cwmwl yn torri uchwben croesffordd Bont Lein y Llan. Cofiaf y digwyddiad fel ddoe, ond nid wyf yn cofio y dyddiad. Credaf mai tua diwedd Mai neu Fehefin 1930-1931 ydoedd.

Dyma amser mynd a defaid i’r mynydd dros yr haf a hefyd amser torri mawn er mwyn ei gynaeafu dros yr haf. Cychwynodd fy nhad a finnau ben bore (y diwrnod arbennig yma) yn y drol, a’r hen Polly y gaseg gyda digon o fwyd am y diwrnod, a chelfi torri mawn yn y cefn. Rhyw filltir o Bont yr Afon Gam hyd ffordd y Bala mae’r toriannau mawn gyferbyn a’r hen chwarel Foel Llechwedd Gwyn. Hen chwarel asglodi, lle arferai Davies Berma a’i Gwmni gadw eu carafanau a hen gelfi, i gadw’r ffyrdd mewn trefn.

Clymu yr hen gaseg a digon o fwyd dan ei thrwyn i’w chadw'n llonydd a diddig, tra roedd fy nhad a finnau yn torri mawn. Roedd yn tynnu at hanner dydd a minnau yn cael cinio ‘Siot’. Mam wedi gwneud tyniad er mwyn inni gael tamaid bach ysgafn i’w fwyta.

Dyma’r storm yn dechrau, y gwlaw yn llifo, a’r mellt yn gwibio ac yn rhedeg ar hyd yr hen bibellau haearn oedd yn dal yr hen gaseg gyda’i ffrwyn a bron yn wallgof gan ofn. Wedi i’r gwlaw beidio, a’r storm arafu, bu rhaid cychwyn am adref yn gynt nag arfer. Roedd ôl glaw ar hyd y ffordd i lawr i’r Llan, roedd y dŵr fel afon, ac ar wastad yr orsaf yng ngwaelod allt Llys Owain wrth nesu at y groesffordd ger ‘Bont Lein’ gwelsom hollt mawr ar draws y ffordd lle roedd y cwmwl wedi torri.

Roedd yr hen gaseg yn strancio ac yn gwrthod mynd dros yr hollt yn y ffordd, er i fy nhad fynd o’r drol, roedd at ei benagliniau yn y dŵr a thrio ei orau i dynnu Polly gyda’i ffrwyn. Y diwedd fu i un o olwynion y drol fynd i’r hollt a’i throi ar ei hochr a finnau yn y drol.

Bu rhaid dadfachu yr hen gaseg er mwyn ei thawelu. Profiad bythgofiadwy.

Oes gan unrhyw un arall ryw hanes o’r digwyddiad yma?
Laura Davies (Ty’n Ffridd gynt).

Pobl y Cwm- Sul, gwyl, a gwaith

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Rhan 3 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.


Pan aethum i standard 4 a 5 Mr Cadwaladr Morris oedd fy athraw. Byddwn bob amser yn edrych i fyny at fy athrawon, ac nid wyf yn meddwl i mi gael gwg gan yr un o honynt, ac wrth edrych yn ôl does genyf ond bod yn ddiolchgar am i mi cael y fraint o fod yn ddisgybl yn ysgol Ffestiniog.

Braf iawn oedd cael byw yn y wlad, er fod y ffordd yn bell, roedd criw o honom hefo ein gilydd yn llawen a difyr. Roedd tair ffordd genym i fynd adre o'r ysgol.

Yn y gaua, i fyny ffordd fawr Cwm Cynfal am adre. Yr adeg hono byddai dynion yn torri cerrig hefo morthwyl iw rhoi ar y ffordd, cyn son am 'Macadam'  ddod i'r ffasiwn. Bydda ni plant wrth ein bodd yn cael sgwrs hefo'r dynion torri cerrig, neu redeg tu ôl i gar James y Groser, neu gar Daniel y Baker, am y gynta i afael yn nhu ôl i'r car ar ben Rhiw Tŷ Coch a dal gafael ynddo nes cyrhaedd Bont Newydd.

Pulpud Huw Llwyd. Manylion hawlfraint isod*

Yn y gwanwyn trwy Ceunant heibio Glogwyn Brith a lawr at Bont ddu, cael golwg ar Pulpud Huw Llwyd, weithiau yr hogia yn dringo i ben y Pulpud, a ni genethod yn gweiddi mewn braw, ofn iddynt syrthio i'r dŵr. Ymlaen wedyn at Pont Llam yr Afr, hel blodau gwyllt, a chwilio am nythod adar.

Fel byddai misoedd yr haf yn dod, dros Ben Cefn yr oeddem yn mynd i chwilio am beli golff, ac os byddem mor lwcus a chael un, wel dyna obaith am ceiniog neu ddwy i ni. Dyna chi olygfa oedd i'w gael o Ben Cefn, ddim rhaid i neb fynd dros y dŵr oddi yma i gael gwell golygfa.

Roedd i bob tymor ei waith, ei chwarae ai ddifyrwch. Yn y gaua pan yn rhy oer i fynd allan byddem yn cael gêm o Ludo meu dominos, a'r Drysorfa a'r Cymru Plant i'w ddarllen a gofalu fod ni i ddysgu adnod a mynd dros y wers at y Sul. Byddai'r hogia wrth eu bodd hefo bach a pawl, top a chwip, chwara marblis, chwara pêl, os yn lwcus un go iawn. Ond y rhan amlaf pêl rags oedd ar gael neu swigan mochyn wedi ei chwythu, ac yn aml iawn un gic oedd yn ddigon i hon roi clec. A'r merched yn chware sgipio, chware London, chware hefo Doli. Dyna fydda'n doli ni - hoelbren bobi wedi rhoi dillad a siôl am dani, neu rhoi dillad am y gath, os bydda hono yn digwydd fod yn un lonydd a ffeind. Mi gefais i ddoli pren un tro; cofio yn iawn, ei phen wedi ei paentio a paent du, a'r bochau yn baent coch, mi fu yn drysor mawr gen i am amser maith.

Fel y byddai y gwanwyn yn dod, mynd i bysgota dwylo, gosod westan yn yr afon fin nos, mynd yno beth cynta yn y bore a chael sgodyn i frecwast. Mynd hefo tin i Llyn Cam i ddal brithyllod a pena byliad. Bydda un o honom yn wastad yn syrthio i'r dŵr, neu un o honom wedi colli cap neu esgid neu hosan. Yn Llyn Babell fydda ni yn mynd i ymdrochi.

Wedi chwarae, meddwl am y gwaith wedyn. Cario dŵr, hel coed tân, gwylio'r ieir yn bwyta, hel y brain i ffwrdd. Hel dail i'r moch, dail tafol a danadl poethion, ac er fod hen sana am ein dwylaw, roedd y danadl poethion yn pigo trwy popeth nes oedd gwrymau mawr dolurus ar ein dwylaw a'n coesau.

Mynd i'r ffriddoedd ar ôl hyny i roi yr eithin ar dân, gwaith wrth fodd ein calonau ni plant. Gweld y lle yn wemfflam a'r mwg yn esgyn i fyny i'r awyr yn urddasol.

Ar ddechrau y flwyddyn 1903 ddaeth si a son fod ni i gael Capel bach newydd yn y Cwm. Cangen o Eglwys Engedi y pryd hyny oedd y Babell. Mawr fu siarad a dadlau gan y swyddogion pa le i adeiladu Capel newydd. Pasiwyd i brynu peth o dir ffarm Bronerw gan perchenog y stad, a dechreuwyd ar y gwaith yn ddi-ymdroi.

Rwyn cofio cael mynd am drip y tro cynta hefo Ysgol Sul Engedi i'r Bala, cael mynd i weld y Coleg, a heibio llyn am y tro cynta. Helpu rhyw wraig i hwylio ryw eneth fach ddwy flwydd oed mewn cadar am y pnawn, a chael chwegeiniog gwyn am wneyd. We dyna chi ffortiwn i eneth o'r wlad.

Pan ddoi gwyliau y Pasc ein gwaith ni y plant oedd hel cerig oddiar y caeau. Rhyw bedwar neu bump o honom a bwced bob un, a'r cynta i hel llond ei fwced ai roi yn y ferfa, cai hwnw glap o fingceg, bullseyes du mawr a streips gwyn arno yn wobr..

Hwyl a llawenydd i ni oedd y gwaith a gweld y ddol yn wyn o flodau llygad y dydd a

"Hwnnw mewn gwisg o aur ac arian,
Hwn agorodd y drws i'r gwanwyn ddyfod allan. 
Mi wn fod blodau lu o'th ôl yn ddirgel lechu
Rhag ofn yr oerwynt cry sydd dros y maes yn chwythu.
Ti broffwyd bethau braf wyt ini Nefol Genad,
Mae euraidd ddelw haf yn wir ym myw dy lygad"

-darn o adroddiad a ddysgais i hefo Miss Hughes yn Standard 2.

Diwrnod hapus i ni oedd pan ddywedai fy mam "Mi awn am dro pnawn i hel dail a blodau gwyllt i wneud diod dail". Dyna lle byddai Hwre fawr, a bob un o honom am y cynta i fwyta ein cinio, er mwyn cael cychwyn. Rhyw naw gwahanol ddeilen fydda gan mam i wneyd y ddiod. Gallaf ei henwi i gyd, a da oedd blas y ddiod.

*Llun: Hawlfraint yn eiddo i Dewi. Defnyddir yn unol â Thrwydded Comin Creadigol 'Attribution-ShareAlike 2.0'. Manylion pellach trwy ddolenni ar dudalen Wicipedia Huw Llwyd.

----------------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm- dechrau'r ysgol

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Rhan 2 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Wedi i mi gyrhaedd fy mump oed roedd rhaid cychwyn i'r Llan am yr ysgol, rhyw ddwy filltir o ffordd i gerdded, doedd dim son am bus na motocar yr adeg hono. Roedd pedwar o honom yn mynd o'r un ty. Llond tin o fara llaeth a bag o frechdanau at ginio.

Un diwrnod, a Dei a John wedi cychwyn am yr ysgol o flaen fy chwaer a finau. Mae'n siwr fod awydd bwyd wedi dod at yr hogia, a dyma eistedd i lawr ar ben rhiw Tŷ Coch i gael tamad o'r bara llaeth. Roedd dau neu dri o fechgyn y Cwm wedi dod atynt ar ei ffordd i'r ysgol, ac roedd yn rhaid i bob un cael tamad o'r bara llaeth. Darfyddodd y bara llaeth yn gynt nac yr oeddynt wedi meddwl, a dyna Dei yn dweyd mewn braw, "Dyna ni wedi byta bara llaeth i gid, heb gofio am Annie a Nell". Ond ta waeth am hyny, ddaru ni ddim llwgu, er i ni fod heb fara llaeth y diwrnod hwnw.

Miss Edwards oedd y Brifathrawes yn yr ysgol fach y pryd hyny, a Miss Jones yn Isathrawes, y ddwy yn dod o'r Blaenau. Mae rhai o'r teuluoedd yno heddyw. Ni fum i yn hir iawn yn class y Babanod. Rwyn cofio cael fy symud i secon class, cael llechan las a ffram bren iddi, a pensil gareg i ysgrifenu arni. Fy enw yn gynta peth, ci, cath, iar, afal, oran, cnau. Roedd eu lluniau ar y board du yn blaen mewn chalk gwyn.

Dysgu gwnio wedyn, pisin bach o calico, wedi troi hem yn barod, a smotyn glas a smotyn coch arno, in dysgu i wneyd y pwyth yn union ac yn un faint. Roedd yn yr ysgol fach y pryd hyny Cardicul bach tlysion a del ac ar yr un ochr ir cardyn roedd y geiriau "Never Absent Never Late" iw enill i bob un or plant a wnai gadw wythnos gyfan heb colli na bod yn hwyr 'run waith. Mi fyddwn i yn gweld hi'n braf ar y plant fydda enill y garden, a finau mor anlwcus byth yn cael yr un. Mi wn i y byddwn yn colli gryn dipyn o fy ysgol. "Dim yn gry" medda nhw.

Yr adeg hono roedd dyn yn dod o cwmpas y tai i ddweyd y drefn os byddai plant yn colli ysgol. Cof da genyf am Mr Evans y Schoolboard. Mi fydda gen i ei ofn. Hen creadur tal tenau yn gwisgo Het Sgwar bob amser ac ambarelo mawr gry yn ei law. Yr ydwyf fel taswn i yn ei glywed o y funud yma:
 
       "Wel Ellen Price be ydi mater heddyw heb fod yn yr ysgol?"

Mi fyddwn yn teimlo yn euog ac yn swil, ond chwarae teg iddo, mi fydda yn gwenu bob amser.

Byddem yn cael dima bob un, unwaith yr wythnos, meddwl pa le i'w gwario oedd y peth nesa. I siop Francis Evans, cael llond bag bach o dda-da bob lliw a llun. Tro arall i siop Hugh Jones Manod i nol gwerth dima o buscuit ar siap ABC. I siop D.Roberts i nol taffi cartre, wedi Mrs Roberts ei wneud, a'i roi ar blat tin mawr ar y cownter, a morthwl bach del ganddi yn ei dorri, ac os digwydd iddo dorri yn fân cawsem gegiad o hono ganddi, a dyna falch fyddwn i. Y tro arall i siop Mary Roberts i nol sodo cake, dima am un pisin o'r sodo cake, a hono yn un dda. Fel byddai Glangaua yn agosau byddai Mrs Roberts, Siop Baker yn gwneyd Indian Rock, a byddem bob amser yn gofalu mynd i'r siop hefo dima i nol Indian Rock William Griffith, y goreu yn y wlad.

Os byddai genyf eisiau copi i ysgrifenu a pencil, wel i siop David Roberts, Bwcs. Byddai ganddo fo bob math o bapurau a llyfrau a pensils ar draws ei gilydd ar y cownter. Byddwn hefyd yn galw heibio siop Sadler W.Williams Tyddyn G.Mawr, a byddwn yn cael mincgegyn gwyn fel swllt ganddo yn aml.

O tipyn i beth cefais fy symud i Standard one. Miss M.A.Hughes oedd yr athrawes, a chael dechrau ysgrifenu hefo penholder a ink ar copy top line. Roedd yn y class ar y pryd ryw ugain o blant, rwyf yn ei cofio yn dda, a gallaf ei henwi i gid bron. Bum gyda Miss Hughes am gyfnod o dri class.

Defnyddir y llun uchod fel enghraifft yn unig, i ddarlunio'r cyfnod; nid Ysgol y Llan ydyw. Diolch i VPW am ei ddarparu.  (Ysgol Annarparedig Penmachno, tua 1905)
------------------

Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod.

O'r Archif -Trem yn ôl

Darn arall o archif Llafar Bro: y tro hwn, darn gan Nesta Evans o rifyn Mawrth 1997.

Meirion House, Llan
Treuliais bnawn difyr yn ddiweddar yng nghwmni Mrs Beti Wyn Williams a Robert ym Meirion House.  Mae’n siwr fod y rhan fwyaf ohonoch yn sylweddoli fod i Meirion House le arbennig yn hanes ein pentref, ac yn wir yn hanes yr ardal.   Dywedodd Robert wrthyf fod calon y tŷ yn dyddio’n ôl i’r bedwaredd ganrif ar ddeg.  Mae’r adeilad fel y gwelwn ef heddiw yn dyddio’n ôl i 1726 – mae uwchben y drws.  Perthynai yn wreiddiol i stâd yr Arglwydd Newborough, fel llawer o adeiladau a thir y pentef.  Prynodd rhieni Mrs Williams ef ganddo yn 1909 a dechrau busnes yno.  Bu’n siop hyd yn ddiweddar iawn a hefyd yn westy ar gyfer pobl ddiarth.

Dyma’r tariff ar un adeg yn ôl y llyfr ymwelwyr sy’n dechrau yn 1909:
Gwely a Brecwast:  3 swllt a chwech;
Gwely a Brecwast a Swper:  7 swllt a chwech;
Te Pnawn:  swllt.

Mae yn lle diddorol dros ben, ac wedi glynu at yr hen gymeriad gwreiddiol, megis llechen las ar lawr y fynedfa, waliau trwchus ac yn y blaen.  Chlywais i ddim fod yno ysbryd chwaith!

Mae hefyd yn llawn creiriau diddorol dros ben, ac rwyf am son am un o’r rheini y tro hwn.

Un o’r creiriau mwyaf diddorol ac anghyffredin yw’r organ fach.  Mae’n edrych fel bocs Mahogany sy’n mesur 16” x 7” x 6” nes agorwch y caead.  Ar yr ochr chwith fel y mae’n eich wynebu mae megin fach, ac hefyd pulley sy’n gwneud i rhywun feddwl ei fod unwaith wedi cael ei chwythu â throed.  Tu mewn i’r caead mae plât ac arno E. Erard, London.  Yna i mewn yn y bocs ei hun mae plât bychan arall ac arno Charles H. Massey, Pianoforte Maker & Dealer.  Gydag un llaw yn unig y chwareir yr organ fach.

Dywedodd Mrs Williams iddi glywed son y gallasai’r organ fach fod wedi cael ei defnyddio gan genhadon, ac mae’n eitha hawdd credu hynny.  Mae’n hawdd i’w chario o le i le.  Syniad arall a roddwyd gan arbenigwr oedd y gallasai fod wedi cael ei defnyddio fel esiampl i gynorthwyo i werthu organ llawn maint.





[Nodau gan Lleucu Gwenllian]

DOD YN ÔL

Rhan o dudalen flaen rhifyn Gorffennaf, gan Nesta Evans, Llan:

Stori anhygoel jwg fedyddio!
Bu dathlu yn Eglwys Sant Mihangel.  Ddeng mlynedd yn ôl, bydd llawer ohonoch y cofio y torri i mewn a dwyn creiriau gwerthfawr a hanesyddol o’r eglwys ac ni welwyd mohonynt wedyn.  Ychydig amser yn ôl derbyniodd David Taylor e-bost gan ddyn o New Jersey, America, o’r enw Anthony Bozzuto. 

Ei neges oedd ei fod wedi prynu jwg  pres (‘ewer’ yn Saesneg) mewn ‘goodwill store’ am wyth dolar.  Sylwodd fod arysgrif ar waelod y jwg oedd yn dweud enw Eglwys Sant Mihangel, gyda’r dyddiad 1913, wedi ei gyflwyno gan Mrs Malek.  Defnyddiwyd hon yn ystod bedydd i godi dŵr o’r fedyddfaen. 

Anfonwyd yr wybodaeth i Joan Yates, warden yr eglwys, a bu hithau’n cysylltu â Mr. Bozzuto oedd am i’r jwg gael ei ddychwelyd i’r eglwys. 

Cyrhaeddodd yn ddiogel, wedi ei bostio yn ei ôl i’w gynefin a dyna pam y bu dathlu ar fore Sul, Mehefin 22ain.  Stori anhygoel ynte, a tybed a oes gobaith y daw cadair Edmwnd Prys i’r golwg rhyw ddiwrnod?    

Atgofion Golffio

Gan fod y Clwb Golff Ffestiniog yn paratoi i gau'r drysau am y tro olaf, daeth ein gohebydd yn y Llan, ar draws hen atgofion difyr iawn gan Franko, o 1969. Dyma ddetholiad o'r straeon ymddangosodd yn rhifyn Hydref, sydd dal yn y siopau am ychydig ddyddiau eto.

Mae Nesta'n cyflwyno'r darn fel hyn:

'Franko wrth gwrs ydi'r cymeriad annwyl -mab i Morris Evans- sef Frank Evans fu'n cynhyrchu 'Oel Taid' fel y galwai o OEL MORRIS EVANS.'

Lluniau:
bathodyn oddi ar wefan y clwb golff; ffotograff o wefan siambr fasnach Blaenau Ffestiniog.


 

DYDDIA' GOLFF YN STINIOG

Roeddwn yn dechrau chwarae golff yn y flwyddyn 1906... cof sydd gennyf o fynd i Ben y Cefn fin nos. Roedd Joe Hughes -un o golfers gorau fu erioed yn chwarae yno- yn dysgu puttio ar y green olaf.  Dyma Joe yn betio efo fi y buasai’n dreifio ei bêl oddi ar ei Hunter Watch oedd newydd ei chael y bore hwnnw. 

Dyma Joe yn gosod ei bêl ar y watch, ac yn dreifio, a'r peth nesaf a welwn oedd y watch a’r bêl yn mynd, a’r watch yn ddarnau, a Joe yn edrych yn syn.  

Dro arall, roedd ryw chwech ohonom yn chwarae efo’n gilydd ‘Penny a Hole’.  Cafodd Wil John drive dda, ond tra roedd yn chwilio am ei bêl, bu i Harry Baker a minnau roi carreg fawr wrth y bêl, a bu Wil yn damio’r hen garreg, ond bu i Harry Baker a minnau fethu dal heb chwerthin.  “Y diawliaid sâl, “ meddai Wil gan symud y garreg.  Rhaid oedd gadael iddo ennill y twll hwnnw, a thalu’r geiniog iddo i dawelu’r storm.

                                                     ----------------------------------------

Hefyd, yn rhifyn Medi, bu gohebydd arall, ac aelod o'r clwb, Pegi, yn codi atgofion am y clwb o rifynnau cyntaf Llafar Bro ym 1975.

Fis Ebrill diwethaf dechreuwyd chwarae golf ym Mhen-y-Cefn, Llan Ffestiniog am y tro cyntaf ers cyn y rhyfel. Ers amser bellach mae’r Pwyllgor Llywio wedi bod wrth y gwaith o ddod a threfn yn ôl i’r lle a hynny yn wyneb llu o anawsterau. Nid gwaith hawdd na rhad yw sefydlu clwb golff o’r newydd. Bu’n rhaid cael contractiwr i wneud y gwaith o osod glasdiroedd (greens)  ac i dorri ffosydd i sychu’r rhannau gwlypaf. Bu dibynnu hefyd ar lawer o waith gwirfoddol.

Cafwyd cyfraniad hael gan yr hen Gyngor Dinesig tuag at y costau a dyna paham y teimlodd y pwyllgor hi’n ddylestswydd cadw’r tâl aelodaeth mor rhesymol a phosibl er mwyn rhoi cyfle i bobl y cylch fanteisio ar y cyfleusterau ac mae’n braf medru cofnodi fod llawer wedi gwneud hynny. Eisioes mae rhif yr aelodaeth bron yn 100, a chyfartaledd da o’r rheiny yn blant a phobl ieuainc. Hyd yma cynhaliwyd dwy gystadleuaeth ac roedd yr eiddgarwch y gymryd rhan yn galonogol iawn bob tro. Dichon fod dyfodol y clwb yn ddiogel iawn am flynyddoedd i ddod.

Credwn mai Clwb Golff Ffestiniog yw’r cyntaf i weithredu polisi o ddwyieithrwydd, fel y gellir gweld o’u cardiau sgorio. At hwnnw mae’r rheolau i’w cael mewn Cymraeg a Saesneg a diddorol hefyd i’r enwau a roddwyd i’r gwahanol dyllau ar y cwrs. Nid enwau gwneud mohonynt ond enwau oedd eisoes yn perthyn i’r Cefn ac i’r ardal. Mae’r pwyllgor yn hyderus y bydd Clwb Golff Ffestiniog, ymhen ychydig flynyddoedd, yn ennill poblogrwydd ac yn denu llawer iawn o chwaraewyr o bell ac agos. 

                                                     ----------------------------------------------------

               Tabl y tyllau a'r map o wefan y clwb.                                    

                                                  ----------------------------------------------- 

Tynnwyd y llun isod gan Alwyn Jones ar y 18fed o Awst eleni: 

Merched y clwb yn cychwyn allan ar ddiwrnod Capten y Merched, a hynny am y tro olaf. 

LLE MAEN NHW?

Llafar Bro yn holi rhai o blant y cylch sydd wedi gadael y fro i ennill bywoliaeth mewn ardaloedd neu wledydd eraill. Chydig o hanes diddorol Emyr Griffith Davies o Llan a gafwyd yn rhifyn Hydref. Dyma ran o'r erthygl:

Beth yw eich swydd bresennol ac ym mha ran o’r wlad ydych chi’n byw ar hyn o bryd?

Rwy’n dditectif gwnstabl gyda Heddlu Humberside yn Cleethorpes, gogledd ddwyrain Swydd Lincoln.

Beth neu pwy fu’r dylanwad(au) mwyaf arnoch pan oeddech yn ifanc?

Fy rhieni a’m taid a nain oedd y dylanwad mwyaf yn y blynyddoedd cynnar. Dysgodd fy nhaid imi sut i bysgota, yn ogystal â meithrin fy niddordeb mewn Natur ac mewn hanes lleol. Cof arall yw cael teithio am ddim ar ffwtplêt trên bach Stiniog am mai fy ewythr oedd y dreifar.

Y dylanwad mwyaf arnaf yn y cyfnod hwn oedd Mr Bob Morgan. Fo oedd fy athro offerynnol a chyn hir fy arweinydd hefyd pan ymunais â band y Royal Oakeley, ar ôl bod yn aelod efo seindorf y Llan. 

A fyddwch chi’n dychwelyd weithiau i fro eich mebyd? Beth yw eich teimladau, bryd hynny?

Byddaf yn ceisio dod o leiaf unwaith y flwyddyn, pan fydd oriau gwaith yn caniatáu. Dwi bob amser yn ymfalchïo yn fy Nghymreictod, ac yn ein hiaith a’n diwylliant, a byddaf yn aml yn hiraethu am gael byw unwaith eto mewn cymuned glós Gymreig.