Atgofion Llwyncrwn

Ail bennod Gretta Catwright.

Daeth datblygiadau i’r ardal, agor y rheilffordd o’r Bala i Flaenau Ffestiniog yn 1883, trwy dir Llwyncrwn, ac yna cronni’r afon Prysor i wneud y llyn a gorsaf bŵer i greu trydan yn 1928. Pryd hynny, roedd peth o’r tir yn eiddo Stâd Wood, pryd y prynodd fy nhad y tir at Islyn a daeth ffordd newydd drwy’r tir o Drawsfynydd tua Gellilydan. Dim hon oedd yr unig ffordd drwy’r tir, un gangen o’r ffordd Rufeinig yn mynd trwodd am Penstryd, o Domen y Mur, a’r llall, Sarn Helen eto drwy gaeau Pant Selar o Domen y Mur am Gastell Prysor.

Roedd terfynau fferm Llwyncrwn yn amlwg. I’r de, afon Islyn yn llifo o waith Aur Bwlch y Llu, Doldinas (Roberts), Bwlch Gwyn (Robert Jones) i lawr am Dyddyn y Felin (Thomas Griffith) a Goppa (John Jones). Roedd Ceunant Coch yn derfyn i’r gogledd, gyda Coedcaedu (Hugh Jones a’r teulu) a’r olion Pabyddol, ac yna Tomen y Mur (Gwynfor Williams yn ffermio yn fwy diweddar). Mae'r llyn i’r gorllewin, a chofiwn enwau rai o’r ffermydd a aeth o dan y llyn a’i donnau, Bryn Rwy, Bryn Hir a Ty’n Ddôl.

Dros y ffridd i’r dwyrain roedd tyddyn Tŷ’r Mynydd lle y magwyd 13 o blant gan Tom a Lizzie Williams. Cafwyd chwarel lechi Braich Du, a chofiaf Hugh Thomas o Riwlas, Bangor a Glyn Williams yn enedigol o Lanfair, yn gweithio yna. Dod ar y bws fore Llun, lletya yn Llwyncrwn, a mynd adref ar y bws ar fore Sadwrn. Mae byngalo ar y ffordd i mewn i Harlech wedi ei doi gyda llechi o’r chwarel.

Enwau digon cyffredin oedd ar y caeau yn cynnwys Cae Lloi, Llechwedd, Cae Dan Tŷ, Cae Eithin. Roedd Ffridd Pennau Moelion lle y deuai Ned Thomas, Coed Rhygun a gweithwyr i dorri mawn. Hon yn grefft arbennig, gosod y mawn ar wyneb y ffôs a dorrwyd i’w sychu cyn eu cario a’u gosod yn drefnus yn y sied mawn yn danwydd at y gaeaf.

Tŷ fferm chwe llofft gyffredin oedd Llwyncrwn, gyda chegin fyw fawr ble roedd dwy ddresel, dau gloc mawr, cwpwrdd tridarn, setl a’r cadeiriau a byrddau arferol, y piano a’r grât gyda phopty a boiler a’r tân yn eu cynhesu. Yn y parlwr, roedd cwpwrdd gwydr ble cedwid y gwin mwyar duon, ac organ a fyddai fy nhad yn ei chwarae. Cwpwrdd cornel yn y parlwr bach a’r bwtri cefn. Pob cysur wrth olau lamp neu gannwyll, nes daeth y ‘generator’ i oleuo’r tŷ.

Diolch am gael treulio fy nyddiau cynnar ar ei aelwyd hapus a chroesawgar bob amser gyda’m teulu mewn mangre mor fendigedig a chael eu mwynhau.

Fel yr ysgrifennodd O. M. Edwards:

‘Mae i bob bryn ei hanes,
Ac i bob ardal ei hanes...’

Ac ychwanegaf innau... ‘Ei hatgofion’.
--------------------------------

Pennod 1

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018, fel rhan o gyfres 'Ffermydd Dalgylch Llafar Bro' Les Derbyshire.

(Heb y llun, gan Paul W)

Dilyw!

Dwy erthygl fer a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Mai a Mehefin 1998.

PWY SY'N COFIO'R DIGWYDDIAD HWN?

Dyma hanes Jane a Robert John Williams, Foelas, Llan Ffestiniog o ddigwyddiad yn y 1920au. Torrodd cwmwl gan arllwys llifogydd dychrynllyd o law o tua bont y lein ac i lawr Stryd yr Haul. Roedd Jane a Robert John yn byw yn y tŷ agosaf i'r Y.M, a'i lefel yn is na'r ffordd, a hwy oedd y cyntaf i ddioddef effaith y cenlli. Meddai Jane,

"Daeth i mewn drwy ddrws y ffrynt, drwy'r pantri bach, ac allan drwy ddrws y cefn ac i lawr yr ardd. Roedd yn ddychryn o brofiad. Dymchwelodd top y cwpwrdd gwydr, gan ddisgyn yn daclus i ganol y dŵr. Yn rhyfedd, un peth yn unig a dorrodd, sef doli fach sydd gennym o hyd." 

Cariodd y diweddar R.O. Wynne, oedd yn byw yn ymyl, y plant i ddiogelwch Tecwyn View ac yno y buont yn cysgu noson y digwyddiad. Oes rhywun yn cofio'r digwyddiad a'r ddyddiad yn fwy manwl? Dywed Jane fod Tomi Jones, tad Sylvia, wedi cychwyn 'sgwennu'r hanes.


DILYW

Diolch i Jane a Robert John am yr hanes difyr o’r cwmwl yn torri uchwben croesffordd Bont Lein y Llan. Cofiaf y digwyddiad fel ddoe, ond nid wyf yn cofio y dyddiad. Credaf mai tua diwedd Mai neu Fehefin 1930-1931 ydoedd.

Dyma amser mynd a defaid i’r mynydd dros yr haf a hefyd amser torri mawn er mwyn ei gynaeafu dros yr haf. Cychwynodd fy nhad a finnau ben bore (y diwrnod arbennig yma) yn y drol, a’r hen Polly y gaseg gyda digon o fwyd am y diwrnod, a chelfi torri mawn yn y cefn. Rhyw filltir o Bont yr Afon Gam hyd ffordd y Bala mae’r toriannau mawn gyferbyn a’r hen chwarel Foel Llechwedd Gwyn. Hen chwarel asglodi, lle arferai Davies Berma a’i Gwmni gadw eu carafanau a hen gelfi, i gadw’r ffyrdd mewn trefn.

Clymu yr hen gaseg a digon o fwyd dan ei thrwyn i’w chadw'n llonydd a diddig, tra roedd fy nhad a finnau yn torri mawn. Roedd yn tynnu at hanner dydd a minnau yn cael cinio ‘Siot’. Mam wedi gwneud tyniad er mwyn inni gael tamaid bach ysgafn i’w fwyta.

Dyma’r storm yn dechrau, y gwlaw yn llifo, a’r mellt yn gwibio ac yn rhedeg ar hyd yr hen bibellau haearn oedd yn dal yr hen gaseg gyda’i ffrwyn a bron yn wallgof gan ofn. Wedi i’r gwlaw beidio, a’r storm arafu, bu rhaid cychwyn am adref yn gynt nag arfer. Roedd ôl glaw ar hyd y ffordd i lawr i’r Llan, roedd y dŵr fel afon, ac ar wastad yr orsaf yng ngwaelod allt Llys Owain wrth nesu at y groesffordd ger ‘Bont Lein’ gwelsom hollt mawr ar draws y ffordd lle roedd y cwmwl wedi torri.

Roedd yr hen gaseg yn strancio ac yn gwrthod mynd dros yr hollt yn y ffordd, er i fy nhad fynd o’r drol, roedd at ei benagliniau yn y dŵr a thrio ei orau i dynnu Polly gyda’i ffrwyn. Y diwedd fu i un o olwynion y drol fynd i’r hollt a’i throi ar ei hochr a finnau yn y drol.

Bu rhaid dadfachu yr hen gaseg er mwyn ei thawelu. Profiad bythgofiadwy.

Oes gan unrhyw un arall ryw hanes o’r digwyddiad yma?
Laura Davies (Ty’n Ffridd gynt).