Y Gymdeithas Hanes- Ydi Addysg yn Lladd yr Iaith?

Cyfarfu’r Gymdeithas Tachwedd 19 i wrando ar sgwrs gan Geraint Vaughan Jones ar destun, sy’n sicr yn dal sylw, sef Ydi Addysg yn Lladd yr Iaith? 

Cafwyd darlith hynod ddiddorol a phwrpasol ar hanes addysg yn ardal Ffestiniog o ganol y 19eg ganrif hyd at ganol yr 20fed ganrif a’r addysg hwn yn ffurfio cyd-destun i droeon helyntus yr iaith Gymraeg dros yr un cyfnod. I ddechrau roedd addysg ffurfiol am weld diddymu'r Gymraeg oddi ar leferydd y bobl - yn gyfan gwbl a chaed cyfleoedd i hwyluso hynny yn yr ysgolion bach oedd yn codi a diflannu fel madarch ar draws y fro a’r wlad ynghanol y 19eg ganrif ... 

Seisnigeiddio oedd pwrpas yr addysg hon yng Nghymru yn fwy na dim ond roedd cyferbyniad sylweddol rhwng yr addysg ffurfiol ac ymdrechion y capeli oedd yn dysgu yn gyfan gwbl trwy gyfrwng y Gymraeg -roedd plant bach yn deall iaith y capel ond ddim o reidrwydd yn deall gair o iaith yr ysgolion.

Soniodd Geraint am gyfnod trwblus i’r iaith yn yr 1840au ac yn y degawdau oedd yn dilyn. 

Yn dilyn dros ddegawd o anghydfod - terfysgoedd ym Merthyr yn 1831, y Siartwyr yn Y Drenewydd a Chasnewydd yn 1839, a Merched Beca trwy gydol y ddegawd cyn 1846, roedd pryder cyffredin ymysg y Sefydliad ar y pryd am sefyllfa gymdeithasol a moesol y Cymry. Teimlai nifer mai'r Gymraeg a diffyg addysg (Saesneg) oedd gwraidd nifer o'r trafferthion. Meddai'r Times o Lundain am y Gymraeg:

"Its prevalence and the ignorance of English have excluded and even now exclude the Welsh people from the civilisation of their English neighbours. An Eisteddfod... is simply a foolish interference with the natural progress of civilisation and prosperity". 

Roedd adroddiad y Comisiwn i Addysg yng Nghymru a sefydlwyd gan Ralph Robert Wheeler Lingen, Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson, tri Eglwyswr o Sais na siaradai Gymraeg, yn ysgytwad i Gymry'r cyfnod gan iddo daflu amheuaeth ar eu moesoldeb ac am natur gyfrin a gwrthryfelgar yr iaith Gymraeg. Yr ymateb yma o 'frad' gan y Sefydliad Seisnig oedd y rheswm i'r term 'Brad y Llyfrau Gleision' (1847) gael ei fathu. Yn ei ragymadrodd dywedir: 

"The Welsh language is a vast drawback to Wales and a manifold barrier to the moral progress and commercial prosperity of the people." 

Nid yn unig yn adroddiad gwrth-Gymraeg roedd hefyd yn hollol hiliol mewn perthynas a’r Cymry!

Aeth Geraint i sôn am gyfnod y Welsh Not oedd yn cael ei ddefnyddio yn ysgolion Cymru nes y daeth deddf addysg 1871 a rhoi addysg ffurfiol ar lwybr mwy goddefgar ond eto yn hynod Seisnig. 

Wrth nesáu at ganol yr 20fed ganrif a dechrau sôn am yr athrawon ysgolion lleol oedd yn adnabyddus i lawer yn y gynulleidfa roedd y rhan fwyaf yn medru uniaethu efo Seisnigrwydd swyddogol yr ysgolion a’r addysg oedd yn cael ei gynnig. Ac yn hynny o beth roedd yn ymddangos fod meddylfryd y Llyfrau Gleision yn rhannol fodoli mewn perthynas i statws y Gymraeg ymysg nifer oedd yn gweithio i gyfryngau syfydliadol. Erbyn heddiw mae cyfryngau cymdeithasol, sydd i raddau helaeth yn yr iaith Saesneg, a thechnoleg newydd eto fyth yn ymddangos ar hyn o bryd, yn fygythiad i’r iaith a hwyrach fod hyn wedi cyflymu'r dirywiad yn safon a’r deunydd o’r iaith.

Bydd y Gymdeithas ar wyliau ym mis Rhagfyr a chynhelir y cyfarfod nesaf, nos Fercher, Ionawr 21ain, 7.15yh, yn Ysgol Maenofferen, pan ddaw Eryl Owain, Penmachno atom i sôn am William Morgan a’r Wybrnant. Croeso i bawb fel arfer. Os nad ydych eisoes yn aelod codir £1 wrth y drws

TVJ

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025

 

 

Stolpia -Dau Ddirgelwch

Llofruddiaeth ynteu Damwain?

Y mae hanes cynnar ein hysgolion ym mhlwyf Ffestiniog yn ddigon diddorol. Y mae hi’n bur debyg mai un o’r rhai cyntaf oedd ‘Yr Ysgol Newydd’ ar dir Stad Pengwern a fu mewn defnydd o tua 1649 i 1652. Bu amryw o rai bychain hwnt ac yma yn y plwyf wedyn o ddiwedd yr 1780au hyd at y cyfnod yr agorwyd Ysgol Genedlaethol Penyrallt Goch yn y Llan yn 1828. Dilynwyd hon gan Ysgol Genedlaethol Llwynygell (1838) a’r Ysgol Frutanaidd yn Nolgarregddu (1846). Yna, yn yr 1870au a’r 1880au agorwyd nifer o ysgolion safonol yn y plwyf gan y Bwrdd Ysgol.

Un o’r ysgolfeistri cyntaf yn Ysgol Frutanaidd Dolgarregddu oedd Griffith Davies, ond y mae hanes ei ddyddiau olaf yn dipyn o ddirgelwch. Yn ôl adroddiad y cwest yn y 'Caernarvon and Denbigh Herald', 5 Rhagfyr, 1851 cafwyd hyd i’r ysgolfeistr yn gorwedd ar y ffordd y tu uchaf i Faentwrog oddeutu 2.30 o’r gloch fore dydd Mawrth 27 Tachwedd,1851 gan Mr Edward Edwards llawfeddyg lleol. Yn fuan wedyn, cludwyd ef i Westy’r Grapes lle rhoddwyd pob gofal iddo, ond yn anffodus bu farw oddeutu 9 o’r gloch y noson honno. Yn y llun, dangosir Yr Ysgol Frutanaidd oddeutu 1872 ar y dde. Dyma le cynhelir cyfrinfa'r seiri rhyddion heddiw.

 

Yn y cwest, mynnodd y rheithgor bod archwiliad post-mortem yn cael ei gynnal ar y corff gan fod ei benglog wedi ei dorri ac mewn cyflwr dychrynllyd, a chan nad oedd tystiolaeth sut y digwyddodd hyn, penderfyniad y rheithgor oedd dyfarniad agored.

Digwyddiad Trist Arall

Diddorol yw hanes hen seindorfeydd pres, a’r rhai arian, a fu’n y Llan a’r Blaenau tros y blynyddoedd, ac fel y buont yn diddanu ac adlonni pobl y fro a chyrion pellach. Da o beth yw gallu dweud bod Band yr Oakeley yn dal yn boblogaidd a llwyddiannus heddiw ers cael ei sefydlu tros gan mlynedd a mwy yn ôl.

Cafodd y ddwy seindorf arweinwyr clodwiw ar hyd y blynyddoedd ac enillwyd sawl cystadleuaeth ganddynt yma a thraw. Bu Cornelius Lawrence (neu Laurence) yn arweinydd poblogaidd gyda Band Pres y Llan am beth amser. Credaf mai un o Ramsbury, Wiltshire oedd yn wreiddiol, ac wedi bod yn gysylltiedig â Stephens Royal Menagerie cyn dod i’r ardal. 

Fel y mae’r pennawd yn awgrymu, hanes digon trist a fu iddo yn y diwedd. Yn ôl adroddiad yn y North Wales Chronicle, 2 Mawrth,1872 roedd wedi mynd i lawr i’r Traeth Bach (i bysgota, yn ôl pob tebyg) pan welodd garddwr Aber Iâ (Portmeirion heddiw) ef yn croesi’r traeth mewn lle drwg a thra roedd y llanw allan. O ganlyniad, gwaeddodd arno a’i rybuddio, ac i groesi mewn lle arall yn uwch i fyny’r traeth. Pa fodd bynnag, atebodd y gŵr bonheddig ei fod yn gyfarwydd â’r ardal ac os digwyddai fynd i drafferth y gallai nofio. Ond, wedi iddo ymlwybro ychydig ar hyd y traeth, gwelodd y garddwr ef yn suddo yn sydyn a’i glywed yn galw am help. Yn dilyn hyn rhedodd y garddwr i’r Penrhyn am gymorth y Rhingyll Lewis, ac aeth criw draw yno yn ddiymdroi.Yn ogystal, gyrrodd A.Osmond Williams, Castell Deudraeth rhagblaen i orsaf yr heddlu ym Mhorthmadog a chasglodd heddweision o’r orsaf i chwilio amdano, a gwnaed hynny am rai dyddiau, ond methwyd a chael hyd iddo o gwbl, a dyna ddiwedd y stori drist hon.

Bûm yn meddwl, tybed pam y penderfynodd fentro ar hyd lle mor beryglus? Dyma hanesyn arall, yn ddiau, na chawn esboniad na diweddglo hollol foddhaol yn ei gylch.

Steffan ab Owain

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025

 

 

Gweithio Efo'r Dref Werdd

Megan Elin, Gweithiwr Prosiect Addysgol

Cychwynais hefo'r Dref Werdd yn gweithio rhan amser yn Chwefror 2022 yn gynorthwyydd amgylcheddol hefo Meg Thorman, ein gweithiwr prosiect amgylcheddol. Mi wnes i ddysgu lot yn fy mlwyddyn gyntaf a mwynheais fy hun hyd yn oed mwy! 

Yn fy wythnos gyntaf ddysgais am Rododendrons, ag ers gweithio hefo nhw dwi’n cael trafferth i beidio'u gweld ym mhobman dwi’n mynd. 

Diolch i ariannu gan y gronfa gymunedol loteri genedlaethol mae wedi bod yn bosib i fi weithio gyda'r Dref Werdd a dwi bellach yn weithiwr prosiect addysgol ers blwyddyn, ac yn hapus iawn yn fy rôl newydd hefyd! Mae fy rôl Newydd wedi bod yn hyblyg iawn, a dwi wedi gallu arbrofi a chynllunio rhaglen o ryw fath hefo ysgolion cynradd yn yr ardal leol. 

Hyd at hyn mae pum ysgol wedi cytuno i weithio hefo fi. Rydw i efo disgyblion blwyddyn 3 o bob ysgol bob hanner tymor am flwyddyn, ac mae pob sesiwn yn cynnwys ffocws gwahanol o fewn yr amgylchedd ag y byd rydym yn byw ynddo. 

Dwi’n gobeithio bydd y sesiynau yma yn rhoi'r wybodaeth a’r rhyddid i’r plant ymateb ei hunain ar sut rydym yn gofalu a pharchu’r blaned hon. 

Rydw i hefyd yn cymryd rhan mewn sesiynau Dod Nôl At Dy Goed - dwi wrth fy modd efo’r sesiynau yma, ac wedi helpu trefnu rhai o’r sesiynau casglu sbwriel. Mae gen i dudalen ar Facebook, ‘Casglu a Chysylltu’ sydd yn cynnwys lluniau ‘cyn ac wedyn’ a gwybodaeth am ein digwyddiadau yn yr ardal leol. 

Y nifer gorau rydan ni wedi’u cael hyd yn hyn yw 27 o wirfoddolwyr o bob math o lefydd gwahanol fel Llwybrau Llesiant, Gisda a phob man arall! 

Diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan hyd yn hyn, ag mi fydd yna mwy yn dod fyny blwyddyn yma!
- - - - - - -

Erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2024

Blodau Gwyllt y Dref Werdd

Ar y cyd efo Cyngor Gwynedd a Cadw Cymru'n Daclus, mae’r Dref Werdd wedi gosod 160 metr sgwâr o dywyrch blodau gwyllt yn ysgolion y fro! 

 

Mae plant yr ysgolion wedi gwirioni yn ôl y sôn. Bydd y stribedi blodau gwyllt hyn yn creu cynefin pwysig i bryfed, peillwyr a bywyd gwyllt arall, ac yn helpu’r ysgolion gyda’u hymgyrchoedd eco-gyfeillgar. 

 

Hyfryd fydd gweld y blodau, a’r gwenyn, pan gynheso’r tywydd.
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2022

Gwreiddiau -Yr Erial

Dilyniant i erthygl un o hogia Maen Fferam

Dros y blynyddoedd mae sawl un wedi ysgrifennu yn Llafar Bro am eu dyled i’r addysg a gawsant yn ysgolion y fro. Ym 40au a 60au y ganrif ddiwethaf, i drigolion Blaenau, ‘roedd Slate Quarries, Central a’r Cownti yn eiriau cyfarwydd iawn ar dair o’n hysgolion. 

Ond fel i bopeth arall daeth newid i fyd addysg. Cyfunwyd yr Ysgol Ramadeg -Y Cownti- a’r Ysgol Fodern -y Central- yn y 50au fel rhan o bolisiau addysg cenedlaethol i sefydlu ysgolion cyfun yng Nghymru. Dyma pryd y diddymwyd arholiad yr 11+ gyda’r bwriad o hyrwyddo cydraddoldeb a chyfle cyfartal i bob disgybl. 

Cymerodd flynyddoedd i gyflawni hyn yng Nghymru ac fel y gwyddom, yn Lloegr ni chwblahwyd y broses ac mae rhai awdurdodau lleol yn dal i gynnal ysgolion gramadeg. Beth bynnag yw eich barn ar y chwyldroad yma, rhaid cydnabod blaengaredd a gweledigaeth Cyngor Sir Meirionnydd am fod yn un o’r Awdurdodau cyntaf ym Mhrydain i ymateb i’r her. 

Ond i lawer ohonom fe erys yn y co’ y canolbwyntio a’r hyfforddi dwys ar gwricwlwm cyfyng iawn. Buasai'r Gymraeg, Saesneg a Syms a mwy o Syms, yn ddisgrifiad teg o’r hyn a ddysgem yn ddyddiol. Pasio’r arholiad ac ennill Gwobr Brymer oedd y nod. Ac fe roedd Prifathro Maenofferen J S Jones yn feistrolgar tu hwnt yn ein paratoi ar gyfer yr arholiad. Yn wir prin iawn oedd y profiadau addysgol eraill y clywn cymaint amdanynt heddiw- yr amgylchedd’, sgiliau personol a chymdeithasol! Y llechen las a phensal nid lap top neu iPad oedd ein 'notebooks' ni pryd hynny! 

Ar hyd y blynyddoedd fel y newidiwyd ac addaswyd cyfundrefnau, a chwricwlwm byd addysg newidiwyd hefyd y drefn o asesu gwaith y dysgwyr. Wedi mynd mae arholiadau'r CWB; TA; Lefel O ac eraill i wneud lle i’r gyfundrefn newydd fu’n destun cymaint o bryder yn ystod y pandemig yma. Ar y cyfan mae’r Lefel A wedi dal ei thir a’i statws ar gyfer disgyblion ôl-16 ers blynyddoedd lawer. Bydd nifer ohonom fu’n astudio Daearyddiaeth at Lefel A yn y 50au yn cofio y byddai’n ofynnol i bob ymgeisydd sgrifennu traethawd estynedig ar destun daearyddol.

Ym 1956 es i ati i sgwennu fy nhraethawd ar ‘Chwareli Blaenau’. Dyma’r adeg es i ar grwydr i'r chwareli megis Llechwedd, Maenofferen a Lord i dynnu ychydig o luniau i’w cynnwys yn y traethawd sydd yn fy meddiant hyd heddiw. Pan soniais am Dŷ’r Mynydd yn y rhifyn diwethaf cyfeiriais at fy nhaid Wmffra Jones fel un o’r tȋm a adeiladodd yr Erial fu’n ran anatod o dirlun y Blaenau am flynyddoedd. Gan obeithio y bydd o ddiddordeb amgeuaf lun o’r ‘criw’ a adeiladodd yr Erial ym 1932. 

 

Mae fy nhaid yn eistedd ar yr ochr dde yn rhes flaen y llun gyda phren mesur yn ei law. Mae ambell i wyneb yn gyfarwydd imi ond ofnaf na allaf enwi ‘run ohonynt. Tybed all darllenwyr Llafar Bro daflu goleuni ar y mater?

Ychydig o luniau 'swyddogol’ sydd o’r Erial am y gwn i ond mae gennyf lun neu ddau o’r peiriant yn gweithio ym 1956 gan imi eu cynnwys yn y fy nhraethawd Lefel A. 

 

Dydy nhw mo’r lluniau gorau na’r cliriaf: ‘doedd y camera a ddefnyddiais ddim mor soffistigedig ȃ iPhones heddiw! Ond fe’i atodaf rhag ofn y gellir eu cynnwys ran diddordeb. Beth bynnag fo eu gwendidau fel lluniau maent serch hynny yn hanesyddol ac yn sicr o ddwyn atgofion . Wedi’r cyfan dyma’n Zip World ni yn y 50au onide? 

Gareth Jones

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2021.

Pennod 1 Gwreiddiau

Dewch i’r Ysgwrn!

Wedi misoedd o waith caled, ac ambell i snag, mae drws yr Ysgwrn wedi agor unwaith eto, a’r  ymwelwyr yn tyrru.

Ers Mehefin y 6ed mae cannoedd o blant a phobl o bobl oed wedi heidio i ymweld â chartef bardd y Gadair Ddu a chael blas ar y safle a’r datblygiadu newydd.

Mae’r Ysgwrn bellach yn ganolfan ddiwyllianol wledig ar gyfer ymwelwyr o bob math. Gyda pharcio ar gael i geir a bysus, a wifi cyhoeddus, mae’r adeiladau’n hygyrch i bawb a chroesewir teuluoedd. Yn ogystal ag ymweld â’r cartref hanesyddol, cewch fwynhau paned yn y Beudy Llwyd, a threulio orig yn pori yn yr arddangosfa, neu gerdded y llwybrau.

Yn ystod mis Mehefin cafodd 9 ysgol leol gyfle arbennig i glywed hanes Hedd Wyn gan y dyn ei hun mewn cyfres o berfformiadau gan gwmni Mewn Cymeriad. Roedd yr actor Sion Emyr, (Sion yn Rownd a Rownd), yn chwarae rhan Hedd Wyn mewn sioe un dyn a gyfer ysgolion cynradd, a chafodd ysgolion Bro Hedd Wyn, Manod, Edmwnd Prys a Bro Cynfal, ymysg eraill, amser wrth eu bodd. 


Roedd nifer o’r ysgolion yma wedi rhoi help llaw i griw’r Ysgwrn dros y misoedd diwethaf, drwy wneud gwaith celf, plannu coed ac ati, felly braf oedd cael cynnig cyfle iddynt fod ymysg y cyntaf i ymweld.


Mae hon yn flwyddyn bwysig iawn wrth gwrs oherwydd y canmlwyddiant, ac er fod llu o bethau wedi eu trefnu ar hyd a lled Cymu a thu hwnt, rydym yn awyddus hefyd i gynnal digwyddiadau i gofio yn lleol.

Ym mis Medi cynhelir Gŵyl y Lleuad Borffor yn Nhrawsfynydd, a bu criw o bobl leol wrthi’n trefnu wythnos o weithgareddau gyrhaeddodd benllanw mewn perfformiad cymunedol awyr agored ar Fedi’r 16eg.  Hefyd ym mis Tachwedd cynhelir Gwasanaeth y Cofio, ble fydd aelodau o fudiadau pentref Trawsfynydd yn cynnal gwasanaeth undebol yng Nghapel y Fro.


Ar ddydd Llun, Gorffennaf 31, sef y dyddiad y bu faw Hedd Wyn gan mlynedd yn ôl ym mrwydr Paschendaele, Gwlad Belg, bu Myrddin ap Dafydd ac Ifor ap Glyn yn barddoni, cofio a myfyrio yn Yr Ysgwrn, a chyfle arall i weld Sion Emyr yn ei rôl fel Hedd Wyn. Heddwch ac ewyllys da oedd themau’r penwythnos a chyfle i ymwelwyr rannu negeseuon heddwch ar goeden arbennig yng ngardd Beudy Llwyd.

Mae’r Ysgwrn ar agor bob dydd o 10.30 – 4.00 ar wahan i ddydd Llun, a gallwch ganfod manylion tocynnau a phecynnau grŵp ar ein safle we newydd yrysgwrn.com, neu drwy ffonio’r Ysgwrn ar 01766 772 508.

Edrychwn ymlaen i’ch croesawu!

--------------------------------------


Hawlfraint lluniau -Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri.

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2017.

Ar Wasgar- Athro arbennig iawn

Dyma erthygl a ymddangosodd fel rhan o'r golofn 'Ar Wasgar' gan alltudion Bro Ffestiniog, yn rhifyn Rhagfyr 1998.

Allan Tudor o Solihull sy’n cyfrannu i’r gyfres y mis yma.  

Weithiau mae pobl yn gofyn i mi sut yr wyf wedi cadw fy Nghymraeg, a finnau wedi gadael Cymru i bob pwrpas ers hanner can mlynedd.  Wrth gwrs mae llawer o resymau am y ffaith i mi gael dim trafferth i gadw’r iaith, fel llawer alltud arall.  Ond rwyf yn teimlo fod un ffactor cynnar wedi bod yn hynod ddylanwadol arnaf.  Cyfeirio wyf at effaith o fod wrth draed Mr J.S. Jones yn Ysgol Slate Quarries, fel ei gelwid bryd hynny.

Er fy mod wedi dod o Fanceinion yn siarad Cymraeg yn rhugl, diolch i fy rhieni, yn yr ysgol yma y cefais y sylfaen gadarn i Gymreigrwydd.

J.S. Jones, Athro Arbennig Iawn

Un o Danygrisiau oedd JS, neu Jack Sam, fel yr adweinid gan bawb yn y cylch.  Bu yn athro yn Ysgol Higher Grade (lle mae’r Ganolfan bellach) o dan y Prifathro Mr Phillips.  Yn rhyfedd iawn bu Mam yn ddisgybl iddo, ac yn fawr ei pharch ohono.

Erbyn i mi gyrraedd y Blaenau yn 1940, yr oedd yn Brifathro y Slate Quarries i fechgyn.  Cefais y fraint, fel yr wyf yn ei gweld rwan, am tua dwy flynedd a hanner, o fod o dan ei ddylanwad.  Dyna i chwi athro.  Yr oedd yn amlwg yn credu mewn addysg grwn.  Nid yn unig yr oedd yn ein paratoi yn fanwl ar gyfer y “Scholarship”, ond hefyd yn meithrin diddordeb mewn barddoniaeth, cerddoriaeth, hanes lleol, llên gwerin a llenyddiaeth (Cymraeg a Saesneg).

Roedd yn feistr ar ddysgu mathemateg, a hynny tu draw i ofynion safon ysgol gynradd.  Meddai ddawn i hyfforddi'r bechgyn i adrodd yn effeithiol.  Rwyf yn gweld yn awr Dafydd Jones o flaen y dosbarth yn adrodd “Cymru Rydd” gan John Morris Jones, gydag arddeliad!  Roedd llyfryn bychan wedi ei gyhoeddi yn 1940 ar gyfer ei anfon i’r bechgyn a oedd i ffwrdd yn y rhyfel: “Hwnt ac Yma”, detholiad o gerddi ac ysgrifau diddorol.  Ffefryn mawr gyda JS, ac yn cael ei ddefnyddio ganddo yn aml fel gwerslyfr.  Diolch fod copi a gafodd fy Nhad gennyf o hyd.

Un arall o’i ffefrynnau oedd “Hanes Plwyf Ffestiniog”, a mynych y darllenai ohono i ni.  Eto mae gennyf gopi, wedi ei brynu yn y Gelli Gandryll. 

Yn rhyfedd iawn, copi Bryfdir sydd gennyf.  Nid oedd y siop yn gwybod arwyddocad hyn, neu buasai’r pris wedi bod llawer yn uwch mae’n siwr!

Hoffai gyflwyno Y Beibl i ni fel llenyddiaeth hefyd.  Er enghraifft, cofiaf iddo drafod Galarnad Dafydd am Saul a Jonathan yn ddwys iawn.

Yr oedd JS yn gerddor da, yn dysgu y bechgyn i ddarllen Sol-Ffa, ac i ganu mewn harmoni.  Rhaid dweud iddo fethu yn llwyr ar y pwnc yma gyda mi!


Rwyf yn siwr nad fi yw’r unig un i deimlo’r ddyled yma i ŵr amryddawn iawn.  Hoffwn pe bai rhywun llawer mwy cymwys na ni yn gallu cloriannu cyfraniad J.S. Jones i fywyd y gymdeithas.  Yn aml byddai yn son am rai o bobl bwysig a dylanwadol a fagwyd yn y cylch, heb fawr feddwl ei fod ef yn un ohonynt.
----------------------------------

Gallwch ddilyn cyfres 'Ar Wasgar' efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm- Sul, gwyl, a gwaith

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Rhan 3 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.


Pan aethum i standard 4 a 5 Mr Cadwaladr Morris oedd fy athraw. Byddwn bob amser yn edrych i fyny at fy athrawon, ac nid wyf yn meddwl i mi gael gwg gan yr un o honynt, ac wrth edrych yn ôl does genyf ond bod yn ddiolchgar am i mi cael y fraint o fod yn ddisgybl yn ysgol Ffestiniog.

Braf iawn oedd cael byw yn y wlad, er fod y ffordd yn bell, roedd criw o honom hefo ein gilydd yn llawen a difyr. Roedd tair ffordd genym i fynd adre o'r ysgol.

Yn y gaua, i fyny ffordd fawr Cwm Cynfal am adre. Yr adeg hono byddai dynion yn torri cerrig hefo morthwyl iw rhoi ar y ffordd, cyn son am 'Macadam'  ddod i'r ffasiwn. Bydda ni plant wrth ein bodd yn cael sgwrs hefo'r dynion torri cerrig, neu redeg tu ôl i gar James y Groser, neu gar Daniel y Baker, am y gynta i afael yn nhu ôl i'r car ar ben Rhiw Tŷ Coch a dal gafael ynddo nes cyrhaedd Bont Newydd.

Pulpud Huw Llwyd. Manylion hawlfraint isod*

Yn y gwanwyn trwy Ceunant heibio Glogwyn Brith a lawr at Bont ddu, cael golwg ar Pulpud Huw Llwyd, weithiau yr hogia yn dringo i ben y Pulpud, a ni genethod yn gweiddi mewn braw, ofn iddynt syrthio i'r dŵr. Ymlaen wedyn at Pont Llam yr Afr, hel blodau gwyllt, a chwilio am nythod adar.

Fel byddai misoedd yr haf yn dod, dros Ben Cefn yr oeddem yn mynd i chwilio am beli golff, ac os byddem mor lwcus a chael un, wel dyna obaith am ceiniog neu ddwy i ni. Dyna chi olygfa oedd i'w gael o Ben Cefn, ddim rhaid i neb fynd dros y dŵr oddi yma i gael gwell golygfa.

Roedd i bob tymor ei waith, ei chwarae ai ddifyrwch. Yn y gaua pan yn rhy oer i fynd allan byddem yn cael gêm o Ludo meu dominos, a'r Drysorfa a'r Cymru Plant i'w ddarllen a gofalu fod ni i ddysgu adnod a mynd dros y wers at y Sul. Byddai'r hogia wrth eu bodd hefo bach a pawl, top a chwip, chwara marblis, chwara pêl, os yn lwcus un go iawn. Ond y rhan amlaf pêl rags oedd ar gael neu swigan mochyn wedi ei chwythu, ac yn aml iawn un gic oedd yn ddigon i hon roi clec. A'r merched yn chware sgipio, chware London, chware hefo Doli. Dyna fydda'n doli ni - hoelbren bobi wedi rhoi dillad a siôl am dani, neu rhoi dillad am y gath, os bydda hono yn digwydd fod yn un lonydd a ffeind. Mi gefais i ddoli pren un tro; cofio yn iawn, ei phen wedi ei paentio a paent du, a'r bochau yn baent coch, mi fu yn drysor mawr gen i am amser maith.

Fel y byddai y gwanwyn yn dod, mynd i bysgota dwylo, gosod westan yn yr afon fin nos, mynd yno beth cynta yn y bore a chael sgodyn i frecwast. Mynd hefo tin i Llyn Cam i ddal brithyllod a pena byliad. Bydda un o honom yn wastad yn syrthio i'r dŵr, neu un o honom wedi colli cap neu esgid neu hosan. Yn Llyn Babell fydda ni yn mynd i ymdrochi.

Wedi chwarae, meddwl am y gwaith wedyn. Cario dŵr, hel coed tân, gwylio'r ieir yn bwyta, hel y brain i ffwrdd. Hel dail i'r moch, dail tafol a danadl poethion, ac er fod hen sana am ein dwylaw, roedd y danadl poethion yn pigo trwy popeth nes oedd gwrymau mawr dolurus ar ein dwylaw a'n coesau.

Mynd i'r ffriddoedd ar ôl hyny i roi yr eithin ar dân, gwaith wrth fodd ein calonau ni plant. Gweld y lle yn wemfflam a'r mwg yn esgyn i fyny i'r awyr yn urddasol.

Ar ddechrau y flwyddyn 1903 ddaeth si a son fod ni i gael Capel bach newydd yn y Cwm. Cangen o Eglwys Engedi y pryd hyny oedd y Babell. Mawr fu siarad a dadlau gan y swyddogion pa le i adeiladu Capel newydd. Pasiwyd i brynu peth o dir ffarm Bronerw gan perchenog y stad, a dechreuwyd ar y gwaith yn ddi-ymdroi.

Rwyn cofio cael mynd am drip y tro cynta hefo Ysgol Sul Engedi i'r Bala, cael mynd i weld y Coleg, a heibio llyn am y tro cynta. Helpu rhyw wraig i hwylio ryw eneth fach ddwy flwydd oed mewn cadar am y pnawn, a chael chwegeiniog gwyn am wneyd. We dyna chi ffortiwn i eneth o'r wlad.

Pan ddoi gwyliau y Pasc ein gwaith ni y plant oedd hel cerig oddiar y caeau. Rhyw bedwar neu bump o honom a bwced bob un, a'r cynta i hel llond ei fwced ai roi yn y ferfa, cai hwnw glap o fingceg, bullseyes du mawr a streips gwyn arno yn wobr..

Hwyl a llawenydd i ni oedd y gwaith a gweld y ddol yn wyn o flodau llygad y dydd a

"Hwnnw mewn gwisg o aur ac arian,
Hwn agorodd y drws i'r gwanwyn ddyfod allan. 
Mi wn fod blodau lu o'th ôl yn ddirgel lechu
Rhag ofn yr oerwynt cry sydd dros y maes yn chwythu.
Ti broffwyd bethau braf wyt ini Nefol Genad,
Mae euraidd ddelw haf yn wir ym myw dy lygad"

-darn o adroddiad a ddysgais i hefo Miss Hughes yn Standard 2.

Diwrnod hapus i ni oedd pan ddywedai fy mam "Mi awn am dro pnawn i hel dail a blodau gwyllt i wneud diod dail". Dyna lle byddai Hwre fawr, a bob un o honom am y cynta i fwyta ein cinio, er mwyn cael cychwyn. Rhyw naw gwahanol ddeilen fydda gan mam i wneyd y ddiod. Gallaf ei henwi i gyd, a da oedd blas y ddiod.

*Llun: Hawlfraint yn eiddo i Dewi. Defnyddir yn unol â Thrwydded Comin Creadigol 'Attribution-ShareAlike 2.0'. Manylion pellach trwy ddolenni ar dudalen Wicipedia Huw Llwyd.

----------------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Lluniau lu

Dyma rai o'r lluniau eraill fu'n rhaid eu gadael allan o rifyn gorlawn Gorffennaf:

Athletwyr Ysgol Bro Cynfal yn arddangos eu tystysgrifau.

Disgyblion Ysgol Tanygrisiau efo'u llechi iPad, ar ol ymgyrch godi pres lwyddianus.










Disgyblion Ysgol y Moelwyn efo'u tystysgrifau adran Gelf Eisteddfod yr Urdd.

Croeso i Stiniog!

Daeth cannoedd o blant Meirionnydd a thu hwnt i Flaenau Ffestiniog heddiw i gyhoeddi Eisteddfod yr Urdd Meirionnydd 2014.




Byddai wedi bod yn hawdd iawn i'r Urdd yn ganolog ac yn y sir, i wthio pob gweithgaredd a hyrwyddo i'r Bala, felly diolch i'r cyfeillion doeth welodd y fantais o ddod i dref fwyaf Meirionnydd i gynnal gorymdaith a jambori.

Mae cynffon yr orymdaith dal ar dir Ysgol y Moelwyn ar ben yr allt... Llun yma ac uchod PW

A llwyddianus iawn oedd y diwrnod hefyd. Daeth yr haul allan i groesawu pawb i'r dref, ac er fod y gwynt braidd yn fain, roedd y croeso yn gynnes iawn.

Dechreuodd yr orymdaith yn Ysgol y Moelwyn, a cherdded i lawr Ffordd Wynne, Ffordd Tywyn, i Stryd yr Eglwys a'r Stryd Fawr i Sgwar Diffwys. Roedd cryn bellter rhwng y blaen a'r gynffon, gyda'r ysgolion, adrannau ac aelwydydd wedi addurno baneri i ddod efo nhw.

Y criw Batala yn arwain yr hwyl. Llun PW

Cafwyd adloniant ardderchog yng nghanol y dref, dan arweiniad profiadol criw Stwnsh S4C, a chanu gan Swnami, Y Cledrau, ac enillwyr Can i Gymru eleni, Jesop a'r Sgweiri. Cafwyd hwyl a chanu a dawnsio yn y gynulleidfa dan ofal Dilwyn; roedd ysgolion cynradd Meirionnydd i gyd wedi bod wrthi'n dysgu caneuon ar gyfer yr achlusur.

Rhai o faneri Stiniog. Llun PW

Roedd y miri'n parhau trwy'r dydd yn yr hen Go-op, oedd wedi'i droi'n Lolfa Lên, gyda chwedlau, rapio, darlleniadau a chanu.

Gobeithio bod rhai o'r cannoedd o rieni ac athrawon wedi gwario punt neu ddwy yn y Stryd Fawr cyn ei throi hi am eu milltiroedd sgwar eu hunain!

Dyma edrych ymlaen am fwy yn y dyfodol.