Pobl y Cwm - y trigolion

Pennod olaf y gyfres.
Efo'r cyflwyniad gwreiddiol gan Vivian P Williams.

Daw atgofion y ddiweddar Ellen Williams i ben gydag ychydig o mwy o hanes y Cwm a fu mor annwyl yn ei llygaid. Cawn ganddi y tro hwn enwau'r rhai a drigai yng nghartrefi Cwm Cynfal yn y flwyddyn 1900, ac ym 1946. Fel gyda'i hysgrifau dros y misoedd blaenorol, ni wneir ymdrech gennym i newid ar arddull ei chyflwyniad mewn unrhyw fodd, rhag colli dim o'r naws gartrefol, wladaidd ynddynt. Pan yn cyfeirio at 'heddiw' yn yr ysgrifau, rhaid cofio iddynt gael eu cofnodi yn ystod y 1970au.     
- - - - - - - -
 

Rhaeadr y Cwm

Cwm Cynfal, cwm anwyl i mi, nis gwn a oes rhywun yn gwybod prun ta cwm sydd wedi gael ei enwi oddiwrth yr afon prun ta afon sydd wedi cael ei henwi oddiwrth y cwm.

Tarddle afon Cynfal yw y Mignint. Cychwyna o Gerigyreirch a daw Afon Gam yn gwmni iddi gyda'r enw Groesddwyafon, a daw Afonlas o gyfeiriad Graigwen iw huno yn afon Cynfal. Rhed drwy ganol plwyf Ffestiniog a phlwyf Maentwrog nes iddi uno yn y Ddwyryd. Weithiau rhed yn llithrig ac yn droellog, ac yn araf yn wyn risialaidd glan a chlir. Dro arall yn wyllt ac yn swnllyd gynddeiriog gan lluchio ei dyfroedd yn drochion coch ei glanau. Dyma adeg mae Rheadr y Cwm yn werth ei weld, ac amser y bydd y pysgodwyr wrth eu bodd.

Ochr dde [gogledd -gol.] i afon Cynfal, yr amaethwyr a chymdogion fel yr wyf fi yn eu cofio oedd yn byw ar ddechreu canrif 1900:

1. Ffarm y Cwm, Robert a Jane Humphreys.
2. Bontyrafongam, William Roberts a'i briod, dau fab a merch.
3. Foelgron, roedd dau dŷ yno heb fod yn mhell oddiwrth y Llyn. Yn 1 Foelgron roedd William a Dorothy Owen yn byw, a pump o blant, pedwar mab ac un ferch, Sarah Ann, mae hi yn byw yn y Blaenau heddyw, ac yn cofio ei hun yn mynd i Hafodfawrisa a chael te yno, a mynd hefo Jane Owens, merch Hafodfawrisa i lanhau yr Hen Babell.
4. Rhif 2 Foelgron, Owen ac Ann Davies, mab a pedair o ferched, Mae un or merched yn byw heddyw yn Llety Gwylym.
5. Hafod Offeiriaid, Robert ac Ellen Evans, dau fab a dwy ferch.
6. Soflmynydd, Thomas a Cathrine Jones, a merch a dau fab mabwysiedig.
7. Bryn Llech, Edward a Jane Jones a pump o feibion a phedair merch.
8. Bryncyfergid, Humphrey a Kate Evans, dau fab ac un ferch.
9. Bronerw, Robert ac Elizabeth Jones, dau fab.
10. Bron Goronwy, Dafydd ac Ann Price, tri mab a pum o ferched.
11. Tyddyngwynbach, Harry a Mary Williams a dau fab. Bu iddynt hwy fel teulu ymfudo i Australia yn 1906.
12. Tyddyngwynmawr, Owen a Sarah Williams a dau fab.
13. Bontnewydd, Price a Chathrin Jones, pedwar mab ac un ferch.
14. Cefnpanwl, Ann Richards, gwraig weddw, tri mab.
15.Bodloesygad, Barbra Roberts, gwraig weddw, un mab a merch ac wyr.
16. Tycoch, John a Margiad Morris, dau fab a dwy ferch.
17. Pantglas, Pierce a Harriet Williams, un mab dwy ferch.
18.Wenallt, Harry Parry ai briod, tair o ferched.
19.Tynffridd, Meredydd a Mary Parry, un ferch fabwysedig.
20. Tynffridd bach, John a Alice Jones.

Ochr chwith [ochr ddeheuol -gol.] i afon Cynfal, 1900:
 
1. Tyddyn bach, Jane Jones, gwraig weddw, dau fab a merch.
2.Hafodfawrucha, Thomas Weaver ai briod, a thair o ferched, Saeson. Goruchwyliwr coedwigoedd oedd T.H.Weaver., Yn Hafodfawrucha y dechreuwyd planu'r coed yn Cwm Cynfal, ryw dro tua dechreu y ganrif 1900.
3. Hafodfawrisa, William a Ellen Owen, tri mab a dwy ferch.
4. Cochgwan, Robert a Martha Jones, tri mab a dwy ferch.
5. Brynsaeth, Thomas a Betsan Williams ac un mab, mae o yn byw yn Clogwynbrith heddyw.
6. Llechgoronwy, yn feudy ar y pryd, yn perthyn i ffarm Tynfedwen.
7. Tynfedwen, Richard a Sarah Williams a saith o feibion a dwy ferch.
8. Cae Iago, Cathrine Owen, gwraig weddw, dau fab a merch ac wyr.
9. Brynmelyn,  Evan a Gwen Roberts, tri mab a dwy ferch a wyres.
10 Brynrodyn,  Evan a Sarah Jones, teulu newydd ddod yno o Patagonia.
11. Garth, Dafydd Jones, gwr gweddw, un mab a dwy ferch.
12. Cynfal Fawr, Pierce a Chathrin Jones, un mab a pedair merch, mae un ferch, Gwen yn byw yn Ne Affrica heddyw.
    -----------------------------------------

Amaethwyr a chymdogion Cwm Cynfal yn 1946. [Gogledd]:

1. Ffarm y Cwm, Gruffydd a Ellen Davies, un mab.
2. Bontyrafongam, Nid wyf yn gwybod pwy oedd yno ar y pryd, gan fod dau neu dri o deuluoedd wedi bod yn byw yno yn y cyfamser.
3. Foelgron, Y ddau dy wedi mynd yn fyrddin.
4.
5. Hafodoffeiriaid, neb yn byw yno.
6. Soflmynydd, Thomas Lewis, hen lanc yn byw ei hun.
7. Brynllech, John a Gwennie Roberts, un ferch.
8. Bryncyfergid, Evan Evans, gwr gweddw, dau fab a thair merch.
9. Bron Erw,  Robert John a Elizabeth E.Jones, dwy ferch a mab.
10. Bron Goronwy, Rolant a Jennie James.
11.Tyddyn Gwynbach, Ar yr 11fed o Tachwedd 1946, ymfudodd John a Gwennie Roberts yno ac un ferch.
12.Tyddyn Gwynmawr, Thomas a Sarah Smart, un ferch, un mab.
13. Bontnewydd, Huw a Jane Roberts, un mab.
14. Cefnpanwl, John a Laura Morris, dwy ferch a mab a dwy wyres.
15. Bodloesygad, Robert a Ann Jones, tair o ferched ac un mab.
16. Pant Glas, Saeson.
17. Ty Coch, Robert a Lina Williams ac un mab.
18. Ffarm Tynffridd, Gwynedd a Gwyneth Lloyd.
19. Tynffridd, Elizabeth Jones, gwraig weddw.
20. Wenallt, Huw John a Megan Ephraim ac un ferch fach.

[Ochr ddeheuol, 1946]:

1.Tyddyn bach, Jeffrey.
2. Hafodfawrucha, Sam a Maggie Williams, dau fab a merch.
3, Hafodfawrisa, Harry a Sarah Jones, dwy ferch a mab.
4. Cochgwan, yn wag.
5. Brynsaeth, Daniel a Ann J.Davies, pump o ferched a dau fab.
6. Llechgoronwy, Fred Williams a'i briod, un ferch.
7. Tyn y Fedwen, Ellis a Winnie Thomas, dwy ferch a mab.
8. Cae Iago, Gwen Roberts, gwraig weddw, dwy ferch a pump mab.
9, Bryn Melyn , Edward a Lowie Roberts, tair merch a dau fab.
10. Bryn Rodyn, Robert a Gladys Jones, dwy ferch.
11. Garth, Petr a Annie Jones.
12. Cynfalfawr, Pierce a Mary E. Jones, dwy ferch a mab.
------------------------------------

Ysgrifenwyd yr atgofion yn wreiddiol ym 1978; a bu'r gyfres yn rhedeg yn Llafar Bro yn ystod 1999 a 2000.
Dilynwch y gyfres gyfa' efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm -gweinidogion a rhyfeloedd

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal. 
Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Cafodd nifer o blant eu bedyddio yn y Babell, y rhai ddaeth wedyn yn ddinasyddion da a gwerthfawr i Gymdeithas, a rhai wedi dringo i safleoedd uchel.

Tra bum i yn y Babell am i agos i hanner can mlynedd, bum dan weinidogaeth pedwar gweinidog. Y Parch Thomas Lloyd wyf yn ei gofio gynta. Bu yn weinidog ar Engedi am un-mlynedd-ar-ddeg. Pan yn ymadael yn 1905 am Capel Coch Llanberis, tynwyd llun o Gynulleidfa y Babell i roddi yn anrheg iddo. Roedd rhif yr aelodaeth yr adeg honno yn agos i hanner cant, a rhif y plant tan 14eg oed yn ugain. Bedyddiodd Parch Thomas Lloyd brawd i mi a dwy chwaer. Gwnaeth y gymwynas olaf i fy mam, chwaer a brawd i mi.

"Yma y safai hen gapel Y Babell." 1861-1904

Yn 1906 daeth y Parch John Edward Hughes o'r Coleg yn weinidog ar Engedi. Priododd pan yn dod yma i Ffestiniog â merch o Aberystwyth, ac aethant i fyw i Rhianfa, tŷ oedd yn eiddo Engedi. Yn mhen y flwyddyn ganwyd iddynt blentyn bach marw anedig, ac yn mhen dwy flynedd arall ganwyd mab iddynt, a bu farw ei fam ar ei enedigaeth. Enw'r mab yw John Medwyn Hughes, ac y mae yn byw heddyw [1978] yn Sir Fôn. Mae ganddo adgofion melys am y Babell.

Y Parch J.E.Hughes dderbyniodd fi yn gyflawn aelod o'r eglwys, wyth ohonom o'r Babell, ac unarddeg o Engedi ar yr un pryd ar nos Fercher Seiat yn Engedi. Byddai y gweinidog yn dod i'r Babell ryw awr o flaen y Seiat i roi gwersi i ni at gael ein derbyn, a rhaid oedd dysgu pobeth yn iawn. Rwyf yn cofio yn dda ei gynghorion a'i rybuddion, er lles i bawb o honom. Roedd hyn tua 1912, y flwyddyn hono roedd y gweinidog yn gadael Engedi wedi chwe blynedd o wasanaeth ffyddlon am eglwys Brynshengcyn Sir Fôn.

Rhywdro rhwng 1913-1914 daeth y Parch Edward Powell o eglwys Nant Peris yn weinidog ar Engedi. Bu yno am wyth mlynedd ar hugain yn gwasanaeth. Roedd pawb yn yr ardal yn edrych arno fel un o'r Llan. Hen lanc ydoedd a'i chwaer yn cadw tŷ iddo. Rhyw dro tua 1922 daeth gofalaeth eglwys Peniel iddo i'w bugeilio, ac i olygu mwy o waith iddo. Roedd y Parch Ed Powell o natur addfwyn, caredig a chymwynasgar. Roedd yn hoff iawn o blant, a llawer tro pan ar ymweliad rhoddai rywbeth yn llaw plentyn yn ddistaw, heb son na stwr. Byddai yn dod yn rheolaidd i ymweled a'i aelodau unwaith yn y flwyddyn, ac yn ymweld â'r hen a'r cleifion yn gyson. Bedyddiodd ddau fachgen i mi, gwnaeth y gymwynas olaf i fy mrawd a fy nhad, ac i fy machgen a fu farw drwy ddamwain yn 12 oed. Ymddeolodd o'r weinidogaeth ryw dro rhwng 1941-1942, ac aeth yn ôl i'w gynefin yn Rhosesmor. Bu cyfarfod ymadawol iddo yn Peniel, a chyflwynwyd tysteb iddo fel arwydd o werthfawrogiad o'i wasanaeth i'w eglwysi a phentre Ffestiniog am y cyfnod o wyth mlynedd ar hugain.

Yn mhen y flwyddyn wedyn daeth y Parch John Daniel Gruffydd a'i briod a dau o fechgyn o eglwys Gwernymynydd i fugeilio eglwysi Engedi a Peniel. Bu yntau yn ffyddlon, diwyd a gweithgar yn mhob rhan o wasanaeth yr eglwysi. J.D.Gruffydd wnaeth y gymwynas olaf i fy annwyl briod ar y 4ydd o Ragfyr 1946.

Gwelais ddwy ryfel byd yn y cyfamser. Collodd chwech o fechgyn Cwm Cynfal eu bywydau yn hon, er loes a cholled a hiraeth i'w teuluoedd ac i'r ardal, a prin i glwyfau y rhai a anafwyd gael amser i wella, roedd rhyfel 1939 ar y gorwel, a'r byd i gyd mewn dryswch. Roedd pawb yn byw mewn ofn a phryder, gwyddent drwy brofiad beth oedd effeithiau a chanlyniadau rhyfel. Bu am gyfnod o chwe blynedd. Daeth ein bechgyn o'r Cwm yn ôl o'r gyflafan honno yn ddianaf. Cafwyd swper croeso yn ôl iddynt yn y Babell, a diolch i Dduw am eu cadw, gan gofio gyda gofid a loes a hiraeth dwys am y rhai a aeth yn aberth i'r gyflafan fawr.

Bu yn amser galed iawn ar bawb y pryd hynny, bob peth yn gorfod newid eu cynlluniau, y bechgyn ifanc yn gorfod mynd i'r fyddin, eraill, yn fechgyn a merched yn gorfod gadael eu cartrefi i fynd i ffatrioedd i wneud arfau rhyfel. Y gweithwyr ar y tir yn prinhau, ac er iddynt weithio o oleu i oleu, roedd yn galed i godi digon o fwyd a phethau angenrheidiol i gadw'r wlad i fynd. Do, bu mewn cwrs amser newid mawr mewn trefniadau ac amgylchiadau, daliodd y bobl y Babell yn dynn yn rhaffau yr Achos, er colli llawer iawn o aelodau, fel pob man arall.

Er yr holl anhawsterau a'r anfanteision, yr oeddent ar eu goreu gyda'r plant a'r ifanc yn y gwaith da oedd dan eu gofal. Roedd eu ffyddlondeb, diwydrwydd au dyfalbarhâd yn eithriadol, ac fel cymwynaswyr a charedigion yn wir ystyr y gair.

Gofalwyr y Babell yn 1946: Ellis Thomas, Tynyfedwen, Howell Roberts, Brynmelyn, John Roberts, Brynllech.

Bendith Duw ar bawb o honoch, a daliwch i gredu yn gadarn a chry mewn ffydd, gobaith a chariad, fod i Seion eto Wanwyn hyfryd iawn.

Dyna fi wedi teithio yn ôl yn fy nghof agos i hanner canrif, mae'n sicr fy mod wedi gwneyd amryw gamgymeriad. Rwyf yn teimlo fod gen i ddyled a diolch mawr i'r Babell am y cychwyn a gefais yno, ac i'r gweinidogion y bum dan eu gofal ac yn fy hyfforddi. Rwyf yn cael cysur ac yn mwynhau edrych yn ôl i'r amser a fu.   
---------------------------------------

Ysgrifenwyd yr atgofion yn wreiddiol ym 1978; a bu'r gyfres yn rhedeg yn Llafar Bro yn ystod 1999 a 2000.
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm -gweithgaredd y capel

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Yn nechrau y ganrif hon, byddai y Gymanfa yn cael ei chynnal yn Moriah Trawsfynydd ac yn Peniel Ffestiniog bob yn ail flwyddyn. Byddai plant y Babell wrth eu bodd pan fyddai'r Gymanfa yn cael ei chynnal yn y Traws, disgwyl mawr am y diwrnod i gael mynd am dro oddicartre.

Cerdded i stesion Maentwrog at y trên un o'r gloch, cael te parti ar ôl y cyfarfod y pnawn, a dyna treat i ni'r plant yr adeg hono. Te a bara brith a cacenau crîm, brechdanau tenau a menyn tew arnynt, jam a chaws, pethau na fyddent i'w cael yn aml cartre y pryd hyny.

Canu a gwobrwyo oedd prif nod y Gymanfa hon. Byddai gwobrwyo am yr arholiadau ysgrifenedig, yr arholiad cudd, a'r arholiad sirol. Byddai cael gwobr am arholiad y sir yn anrhydedd mawr iawn, ac yn glod i'r Ysgol Sul y byddai yr enillwyr yn aelodau ohoni. Gworwyo hefyd y plant lleiaf am ddysgu y llyfr Rhodd Mam drwyddo, 'Cam cynta plentyn', a dau lyfr arall, sef yr Holwyddoreg a'r Hyfforddwr.

Roedd y Babell yn enwog am ei phlant y pryd hynny. Byddai ryw bymtheg i ugain yn ymgeisio ar wahanol wersi, ac yn ennill llu o wobrau, a rhai o honynt gyda anrhydedd, er clod a diolch i athrawon y Babell. Wedi treulio diwrnod o adloniad da yn y Gymanfa, a'r plant wedi mwynhau eu hunain yn hapus ac yn llawen, ac wedi cael cyfle i wario ychydig o'u ceiniogau, pawb yn troi am adre wedi cael eu bodloni a mwynhau eu hunain.

Byddai cyfarfod darllen gennym yn y gauaf, ar nos Fawrth bob wythnos yn y Festri. Rhyw ddeuddeg i ugain o oedolion fyddai yn ei fynychu yn ffyddlon a selog. Byddem yn cael nosweithiau difyr ac adeiladol yn trafod y Maes Llafur, a phawb ar ei orau yn dweyd eu barn ac yn gofyn cwestiynau, a byddai dadl brwd ar ambell gwestiwn. Byddai awr yn pasio wrth dân bach siriol y Festri.

Engedi, Llan

I ddiweddu y tymor, roedd rhaid cael swper, a thê parti i'r plant prydnawn dranoeth. Y chwiorydd yn gofalu am y trefniadau. Byddai pob un yn dod a'i baich yn wên i gyd. Roedd gwledd o bob danteithion wedi eu paratoi ganddynt at y noson hon. Roeddynt yn gofalu fod pob peth angenrheidiol mewn llestri a bwyd wrth law yn hwylus, bob un o honynt wrth eu bodd heb gyfri'r gost na'r drafferth, llafur cariad yn unig oedd yn bwysig ganddynt. Gwaith y brodyr oedd gofalu gosod y byrddau noson gynt yn barod. Roedd ganddynt blanciau pwrpasol iw gosod ar draws y seti yn y capel i'w gwneyd yn fyrddau taclus a hwylus i fwyta arnynt.  Gweinidog Engedi fel rheol oedd y gŵr gwadd. Byddai pawb yn mwynhau y wledd, a buan iawn y byddai pobpeth wedi mynd o'r golwg, wedi darfod y gwledda, a chael yr anerchiadau a'r diolch, clirio a rhoi bobpeth yn ôl yn ei le, ar ôl hynny i ddarfod y noson cael dipyn bach o hwyl a miri cyn troi am adre wedi noson lawen a difyr.

Byddai Cyfarfod Ysgol Sul y Cylch yn dod i'r Babell unwaith yn y flwyddyn, a byddai paratoi a llafurio gwych at hwnnw, gan fod cyfeillion o eglwysi eraill yn dod yno, rhai o Engedi, Peniel, Gellilydan a Maentwrog Isa i gydgyfarfod i drafod pynciau yr Ysgolion Sul, ac i holi cwestiynau ar y Maes Llafur. Holi plant yn y bore, ar bobl ifanc a'r oedolion yn y pnawn. Byddai gan y plant ac hefyd rhai hŷn atebion ffraeth a gwreiddiol, ôl llafur, chwilio, a chofio ganddynt. Byddai paratoi helaeth yn y cartrefi ar gyfer y Sul hwnw, gofalu am ginio a the i'r dieithriaid, a mawr fyddai cynhesrwydd a chroeso bobl Cwm Cynfal iddynt, a digon o le i fynd am bryd o fwyd da.

Mae un amgylchiad arall wedi dod i'm cof, a rhaid ei nodi yn y fan hyn. Cymerodd aelod selog o'r Babell yn ei ben i roi c'lennig i blant y Babell, a mawr fyddai y disgwyl gan y plant am y noson honno. Rwyf yn gweld yn fy meddwl ddarlun byw o'r peth. Pawb a'i lygad ar ddrws y Festri, y plant yn disgwyl yn ddyfal am i'r drws agor, gweld dyn heb fod ryw dal iawn, gwyneb gwridgoch a'i wallt yn gwynu yn dod trwy y drws a basgeidiad fawr o afalau cochion ac orenau melyn. Wel dyna Hwre, Hwre, nes oedd y lle yn adseinio, a doedd dim o'i le yn hynny, ffordd y plant o ddangos eu diolch a'u gwrerthfawrogiad o'r anrhegion. Y gŵr caredig hwn oedd Evan Roberts, Cae Iago. Bu fo a'i briod Gwen yn hynod o deyrngar i'r Babell trwy y blynyddoedd mewn gwahanol ffyrdd, yn hael eu croeso a'u caredigrwydd.

Tua 1913, prynodd Robert Jones, Bronerw yr hen Babell pan oedd yn ymddeol o'r ffarm. Gwnawd y lle yn dŷ buddiol a chysurus iddynt i dreulio eu ymddeoiliad. Daeth par ifanc newydd briod i ffarmio i Bronerw, mab Cochgwan, Robert John, wedi ei ddwyn i fyny fel un o blant y Babell. Ond Anibynwyr selog oedd o ai briod, er hyn roedd Robert John yn dal yn ffyddlon yn y Babell, ac yn barod bob amser i wneyd unrhyw wasanaeth gyda'r canu, dyna oedd ei bleser fwya. Roedd o wrth ei fodd yn paratoi plant y Gobeithlu at y Cyfarfod Llenyddol. Byddai aelwyd Bronerw yn rhydd i'r plant fynd yno bob amser i gael eu gwersi gan Robert John. Byddai y tŷ yn llawn bob nos am amser cyn y cyfarfod, a hynny am rai bynyddoedd cyn iddo ddod yn arweinydd y Gân yn swyddogol yn y Babell.  Byddai bob pnawn Diolchgarwch yn canu Emyn ir gynulledfa, a byddai pawb yn edrych yn mlaen at hynny.

Yn y flwyddyn 1928 y dewiswyd R.J.Jones yn arweinydd y canu yn swyddogol. Derbyniodd yntau y swydd gydag anrhydedd, a bu yn ffyddlon a diwyd gyda bob achos i roi cymorth, ac i addysgu to ar ôl to o blant Cwm Cynfal i ganu. Tua'r un flwyddyn roedd Llyfr Emynau newydd yn dod allan or wasg gan y Methodistaid. Rhoddodd rhai o Gyfeillion y Babell dri llyfr Emynau yn rhodd at yr achos: un ar y Pulpud, un ar fwrdd y Sêt Fawr a'r llall ir Codwr Canu. Cyn bo hir iawn dewiswyd Gruffydd Davies yn is-Godwr Canu. Bu hynny yn help mawr i Caniadaeth y Cysegr.

Yn 1930 daeth adroddiad cynta cyfrifon yr eglwys yn Llyfr, i'r aelodau i gyd gael cyfle i weld drosynt eu hunain pa fodd oedd y gwaith yn cael ei wneyd, a pha fodd yr oedd yr arian yn mynd at wahanol bethau. Y dull cyn hynny fyddai rhoi adroddiad ar goedd i'r aelodau ar nos Seiat. Cofiaf y fynud yma am y llyfr mawr du trwm yn cael ei agor gan y pen blaenor ac yn rhoi hanes cyfrifon yr eglwys am y flwyddyn ar goedd mewn ryw awr o amser i hanner yr aelodau neu lai yn aml a fyddai yn bresenol y noson hono, i'w cadw mewn cof am flwyddyn arall.

T.R.Jones, yr ysgolfeistr fyddai'n dod i'r Babell i roi hanes y cyfrifon. Bydda fo bob amser yn chwilio yn yr ysgol am y ddau hogyn mwya cryf yn y Cwm i roi y llyfr mawr du iddynt ei gario o'r Llan i'r Babell at y noson honno yn ei le fo. Byddai y bechgyn yn cael eu rhybuddio a'u bwgwth ganddo os na fyddant ofalus hefo'r llyfr du!

----------------------------------
Ysgrifenwyd yr atgofion yn wreiddiol ym 1978; a bu'r gyfres yn rhedeg yn llafar Bro yn ystod 1999 a 2000. 
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm -'Nôl i'r Babell

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.   
Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Roedd capel y Babell yn oer iawn yn y gaua, nid oedd dim byd i'w dwymo. Roedd grât fach dân yn y Festri. Roedd pobeth yn burion yn y gwanwyn a'r haf, ond pan ddoi gauaf roedd yn bur angysurus i fod yn eistedd dros awr yn y capel bach. Pan fyddai gwynt yn chwrlio a'r rhew yn ffyrnig, a'r eira a'r glaw yn curo'r ffenestri yn eu tymor, byddai dipyn o gwyno, a dechreuwyd anesmwytho a meddwl o ddifri am rywbeth i'w gynesu.

Bu dipyn o drafod ar y mater, rhai yn fodlon aros yn mlaen fel yr oedd pethau, gan ddweyd eu barn y dylai Gwres yn Ysbryd gadw corff yn gynnes, ond pasiwyd yn y diwedd yn unfrydol i fynd a'r achos yn mlaen i'r Fam Eglwys, Engedi i gael gair terfynol, a chafwyd dwy stôf i weithio hefo coaks, un ym mhob pen i'r capel. A chan fod pethau o'r fath yn ddiethr i'w deall, pa fodd i'w gweithio ar y cychwyn, bu bron iawn i anffawd ddifrifol ddigwydd.

Nid oedd y gofalwr wedi deall yn iawn. Fy nhad oedd hwnnw, a chan iddo droi rhyw deglyn o chwith, aeth y stôf yn rhy boeth nes i'r coed tu ôl iddi ddechreu cymeryd tân, ond cafwyd ymwared mewn pryd, ac ni wnaed difrod mawr iawn yno, diolch am hynny, a bu cynhesrwydd da yno tra parodd y ddwy stôf.

Lampau oel oedd yn goleuo'r capel, dwy yn y Sêt Fawr a pedair uwchben, a dwy yn y Festri. Byddai rhaid llenwi y rhai hyn ddwy waith yr wythnos, a rhagor ambell i dro fel byddai galw. Llawer i stŵr a helynt fyddai hefo nhw, methu gael y fflam yn iawn, y wig yn gam, a fflam yn mygu ac yn duo y gwydyr. Byddai rhaid glanhau y gwydrau ar ôl bob tro er mwyn goleu clir, a'u golchi hefyd yn aml iawn. Rywfodd roedd y gwaith, er yn llafurus yn bleserus i mi, ac rwyf yn edrych yn ôl ato gyda hiraeth am a fu.

Aelodau'r Babell wedi dod i baratoi bwyd i ddathlu hanner can mlwyddiant y capel newydd ym 1954. Cafwyd y llun gan Mrs Sally Williams

Ymhen rhai blynyddoedd fel yr oedd yr amser yn pasio, ymfudodd Edward Owen, organydd y Babell i wasanaethu i Loegr, er colled fawr i'r Babell. Rhaid oedd chwilio am rywyn arall i wneyd y gwaith, a chan mai prin iawn yr adeg hono oedd o athrawon o radd i roi addysg i'r ifanc, bu dipyn o anhawsterau yr adeg hono yn y Babell, methu a chael chwareuwr sefydlog, dim ond dibynu ar hwn a'r llall a fforch y glust. Roedd Pirs Jones Brynllech, bachgen lled ieuangc a'r ddawn ganddo heb gael addysg gan neb o radd. Cymerodd y gwaith ar yr organ, a bu yn hynod o llwyddianus, yn ffyddlon a selog gyda'r gwaith trwy lawer o anhasterau, pellter ffordd o Brynllech i'r Babell am rai blynyddoedd, nes i Rhyfel 1914 dorri allan, a bu rhaid i Pirs Jones fynd i'r fyddin. Roedd o yn un o hogia Cwm Cynfal aeth yn aberth i'r gyflafan erchyll.

Yn y cyfamser, dechreuodd dwy o ferched ifanc y Babell gymeryd gwersi ar chware yr organ, a bu llwyddiant mawr yn eu menter ar y gwaith. Enw morwynol yr hynaf o'r ddwy organyddes oedd Ellen Lewis. Daeth y teulu i Gwm Cynfal o Gwm Hermon rhyw dro tua'r flwyddyn 1912. Cafodd Ellen Lewis ei haddysgu gan Madam Laura Pritchard Evans, 'Perdones Cynfal', A.R.C.M.   Dechreuodd ar y gwaith o chware'r organ yn y Babell cyn bod yn 15 mlwydd oed, a gwasanaethodd am drigain mlynedd, a hyny yn yr un capel, sef capel bach y Babell, nes iddi hi a'i phriod Gruffydd Davies ymddeol a dod i gartrefu i bentre Ffestiniog.

Enw morwynol yr ail organyddes oedd Mary Ellen Roberts. Daeth teulu hon i Gwm Cynfal o Drawsfynydd, i Cae Iago rhyw dro tua'r flwyddyn 1910. Cafodd hithau ei haddysgu gan Madam Laura Pritchard. Dechreuodd hithau ar ei gwaith o wasanaethu gyda'r organ yn ifanc iawn, cyn bod yn 16 oed. Bu llwyddiant mawr ar waith y ddwy, er clod a help i'r achos yn y Babell. Buont yn ffyddlon yn ddiwyd, yn wasanaethgar a dirwgnach yn eu gwaith trwy lawer o anhawsterau.

Cofiwn mai capel bach yn y wlad yw Babell. Roedd gofal cartre ganddynt, gwaith y ffarm a phellter y ffordd, bob math o dywydd i ddod i bob gwasanaeth i'w gwynebu. Ac yn y blynyddoedd cynar hyny, nid oedd cyfleusterau fel sydd heddyw, rhaid oedd dibynu ar y ddwy droed i'ch cario i bob man. Rwyf am ddiolch yn fan hyn i gyfeillion y Babell am roi help i mi gofio pethau oedd wedi mynd yn angof genyf, wrth holi a stilio a sgwrsio hefo hwn a llall, roedd fy nghof yn dod yn ôl i mi fel blodyn yn agor ar ôl gael dŵr.

 ----------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn 2000.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.    
Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Rwyf am geisio yn awr alw i'm cof yr arweinyddion a ddaeth o'r Hen Babell i'r Babell newydd. Cof plentyn yw cofiwch hynny. Mae'n sicr y gwnaf rai camgymeriadau, ond nid yn fwriadol.

Rhaeadr y Cwm. Llun- Paul W.

Gofalwyr y Sêt fawr- John Jones, Tyddyn Bach. Lewis Richard, Cefn Panwl. William Lloyd Owen, Cae Iago. Robert Humphreys, Fferm Cwm.  Arweinydd y Canu: Edward Owen, Hafod Fawr Isa, yr organydd.

Aeth dau frawd i'r Weinidogaeth o'r Babell; Parch Owen Lloyd Owen, Cae Iago. Bu yn weinidog yn Bontddu am flynyddoedd, a Parch David Owen Jones, Bronerw. Mi drodd David Owen Jones oddiwrth y Methodistiaid ac aeth yn Berson, ac mi ddringodd i fyny yn uchel yn y swydd hono, yn Canon.

Arolygwr yr Ysgol Sul, Ellis Jones, Tyddyn bach:  Ysgrifenydd, Pierce Jones, Cynfal fawr.

Roedd yno saith dosbarth, pum yn y Capel, a dau ddosbarth y plant lleiaf yn y Festri.
Yr Athrawon, -y plant y Festri oedd Thomas Williams, Bryn Saeth a Lizzie Jones, Garth.
Athrawon yn y Capel,- Edward Jones, Brynllech; James Richard, Cefn Panwl; Gruffudd Jones, Garth; William Ll.Owen, Cae Iago; Evan Jones, Bryn Rodyn.

Roedd Evan Jones wedi dod i'w wlad enedigol o Patagonia ac newydd ddod i Brynrodyn i amaethu. Buaswn yn hoffi rhoi enw llawer un arall a fu ynghwrs y blynyddoedd yn llafurio yn galed a diflino gyda'r plant a'r bobl ifanc, ond rhag ofn anghofio rywun gwell peidio.

Byddai deg safon i'r plant ddysgu yr adeg hono cyn bod yn 14eg oed. Dysgu Emynau ac adnodau, Rhodd Mam, Holwyddoreg a Hyfforddwr ar y cof. Bob dosbarth i ddysgu ei ran ar y cof fel y byddo raid. Arholiad Llafur y gelwir hwnw. Byddai dau neu dri o Arolygwyr o eglwysi eraill yn dod mhen y flwyddyn i roi prawf ar y plant. Mis Mawrth fydda'r adeg. Roedd dwy arholiad arall yn cael ei gynal yn y flwyddyn, arholiad cudd, a'r arholiad sirol, rhai ysgrifenedig oedd y rhai hyn. Ateb rhyw naw neu ddeg o gwestiynau oddiar maes llafur y flwyddyn. Dwy awr a ganiatai i'r plant i gael gwneyd y gwaith. Diben yr arholiad cudd oedd paratoi y plant a rhoi prawf arnynt erbyn dydd yr arholiad sirol.

Roedd hwnw yn bwysig iawn gan fod Ysgolion Sul Sir Feirionnydd i gyd yn cystadlu a'i gilydd, a braint oedd cael cyraedd y dosbarth cynta yn yr arholiad hwnw. Roedd y Babell yn enwog am ei phlant y pryd hyny, byddai ryw pymtheg i ugain yn ymgeisio ar wahanol wersi, ac ni fyddant yn ôl o ennill gwobrau, a rhai ohonynt gyda anrhydedd. Byddai yr athrawon wrthi'n ddyfal ac yn egniol yn paratoi y plant a'r bobl ifanc am rai wythnosau cyn yr amserau hyn. Byddent yn trefnu o'i hamser prin i gydgyfarfod a'r plant ryw hanner awr o flaen y cyfarfodydd wythnosol.

Byddem ni y plant wrth ein bodd yn hel at ein gilydd yn fawr ein trwst a'n twrw, ac yn ddigon afreolus yn aml, fel plant bob oes. Pan fyddai pawb wedi cyrraedd a chymeryd eu lle, ac i'r athraw waeddi 'Gosteg', byddai tawelwch hollol, a pawb yn edrych ar ei lyfr, ac am y cynta i ateb. Byddai ateb gwreiddiol a doniol i'w gael ambell i waith. Roedd ryw gydgord hapus gydrwng yr athrawon a'r plant yn wastad. Cyfeillion o eglwysi eraill oedd yn dod i roi prawf ar y plant. Byddai tystysgrifiadau yn dod ymhen ryw ddau Sul dilynol i ddweyd pwy oedd wedi pasio, a mawr fyddai y disgwyl am y Sul hwnw. Eithriad fyddai i un neu ddau golli, rhan fwya yn y dosbarth cynta, a rhai o honynt gyda anrhydedd.

Ar ôl ir arholiadau basio, a tymor y Gobeithlu ddarfod, byddai yn rhaid dechreu paratoi at y Cyfarfod Llenyddol oedd yn cael ei gynal yn mis Ebrill, roedd hwnw yn bod ers blynyddoedd yn yr hen Babell. Pwrpas y cyfarfod hwn oedd gwobrwyo am pasio safonau a gwaith y Gobeithlu, a chael cystadlu a'i gilydd mewn gwahanol adranau. Cyfyngedig i Gwm Cynfal yn unig y pryd hyny. Yn gynta peth oedd raid gael oedd Pwyllgor i drefnu rhaglen at yr amgylchiad. Mawr fydda hwyl a'r  miri wrth osod pethau ar y gweill, pawb a'i holl egni yn gwneyd eu rhan, i chwilio am bethau addas i wahanol oed, i bob un gael cyfle mewn canu, adrodd, dysgu ar y cof o'r Beibl. Hefyd byddai ysgrifenu 'penau pregethau' am y tri mis cynta o'r flwyddyn yn gystadleuaeth bwysig iawn, a barddoni ac ysgrifenu ar wahanol destunau.

Yn 1905 y cynhaliwyd y Cyfarfod Llenyddol gynta yn y Babell newydd. Bu'r Pwyllgor a llawer un arall yn gweithio yn ddiwyd gyda sel a brwdfrydedd diflino yn eu gwaithgarwch i wneyd y Cyfarfod yn llwyddianus a diddorol, ac i dynu allan awydd a doniau y plant a'r ifanc at bethau goreu bywyd, a chafwyd llwyddiant rhagorol ar eu gwith am y flwyddyn. Aeth yn mlaen o nerth i nerth am rai blynyddoedd gan lwyddo gyda graen a llewyrch nes tynu bobl o bob man, er lles hyny eangwyd ei gorwelion gan ddechreu rhoi gwobrwyon yn agored i bawb ar y rhan fwyaf o'r cystadleuthau, a galwyd hi yn 'Eisteddfod y Babell'.

Roedd hyny yn gwneyd lles mawr i dynnu fwy o gyfeillion i'r lle. Roedd hi yn cynyddu yn fwy lluosog bob blwyddyn, ac yn llwyddo yn eithriadol. Byddai bobl yn edrych yn mlaen at ddyddiad Eisteddfod y Babell gan laweroedd o bell ac agos, ac ni siomwyd neb yn eu cynyrchion, ei thestynau a'i difyrwch, rwyn sicr.

Gan faint y gynulleidfa oedd yn cyrchu yno o flwyddyn i flwyddyn aeth adeilad y Babell yn rhy fach i gynal yr eisteddfod, a phenderfynwyd chwilio am adeilad mwy a phwrpasol iddi yn rywle arall. Cafwyd lle iddi mewn adeilad yn Tynyfedwen, a bu cyfeillion y Cwm yn brysur yn gwneyd y lle yn addas ac yn gyfleus i gynal yr eisteddfod. Roedd yn cynyddu ac yn llwyddo o flwyddyn i flwyddyn. Cafodd llawer i un gyfle i ymarfer ei ddawn a'i allu yno. Bu yno am rai blynyddoedd nes symudwyd hi i Neuadd pentra Ffestiniog am ychydig, a dyna ddiwedd iddi.

Pobl y Cwm- addoli

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.    
Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.
 
Roedd mynd ar grefydd y pryd hynny, roedd o yn rhan o'n bywyd bob dydd ni. Byddai cyrchu cyson i'r addoldai, a fawr neb yn cwyno ar ei fyd. Roedd yn pentre Llan Ffestiniog (Llan ar lafar gwlad) y pryd hynny Eglwys a'i henw St Michael.

Eglwys Sant Mihangel. Llun Paul W, Tachwedd 2015

Capeli yr amser hynny: Bethel. Capel Wesla, Shiloh. Capel Peniel, Methodist, a Capel Engedi, Methodist. Hefyd capelau bach y wlad, Y Babell, cangen o eglwys Engedi. Horeb a Rhydsarn, canhenau o eglwys Peniel, a capel bach Pant Llwyd, yn rhanog o Peniel a Engedi.

Byddai gwasanaeth tair gwaith ar y Sul yn yr Eglwysi a ryw ddwywaith yn y capeli bach, a gwasanaeth tair gwaith pob wythnos, cyfarfod gweddi, Seiat, Gobeithlu, ac yn aml iawn cyfarfod darllen yn y Babell.

Byddai gan bob enwad un wyl arbenig bob blwyddyn. Yn Peniel, ar y Pasg, dechreu ar nos Sadwrn tan nos Lun, dwy pregeth nos Sul a nos Lun, naw o bregethau. Byddai y pentre i gyd yn uno, a neb yn blino. Bethel yn cynnal yr wyl ar yr ail Sul yn Gorphenaf, dechreu nos Sadwrn tan nos Sul. Shiloh yn cadw eu gŵyl ar y Sul cynta o Hydre, o nos Sadwrn i nos Sul, a byddent yn cael benthyg capel Peniel yn aml iawn, an fod Shiloh yn rhy fach, gan fod y pentre i gyd yn uno, a phawb yn ffyddlon a hapus o gael cyfle i glywed y newyddion da.

Hanes Cynta'r Achos yn y Babell Newydd o 1904-1946

Rwy'n cofio yn dda yr Hen Babell, a dod i'r Babell Newydd. Yn yr hen Babell y dysgais yr ABC, adnodau a'r penillion cynta a Rhodd Mam. Diwrnod mawr yn Cwm Cynfal oedd diwrnod agor y Babell newydd, Mehefin 1904.

Llun Paul W, Mai 2015

Bu paratoi brwd gan bawb yn y Cwm at yr amgylchiad, a gwawriodd y diwrnod yn heulog a braf, a bobl yn dylifo yno o bob cyfeiriad. Bu tair pregeth yno, a'r capel bach yn orlawn bob oedfa. Y cynta i bregethu yno oedd Parch Thomas Lloyd, gweinidog Engedi, cangen o eglwys Engedi oedd y Babell y pryd hynny. Yr Emyn gynta a ganwyd oedd Emyn 207:

'Dyma Babell y cyfarfod,
Dyma gymod yn y gwaed.'

Roedd digon o luniaeth wedi ei baratoi yn y ffermydd o gwmpas i'r dieithriaid, a'r croeso yn gynnes a siriol. Bu pregethu grymus ac effeithiol dan fendith Duw, a daeth pawb yn ôl i'w cartrefi wedi clywed y newyddion da yn y Babell newydd am y tro cynta.

Roedd Cymru gyfan ar dân y pryd hyny dan ddylanwad ac effeithiau y Diwygiad, pawb yn cyrchu tua'r capeli, o bob man. Bob capel yn y trefi a'r wlad yn orlawn. Roedd hyn wedi effeithio yn fawr ar y ddiadell yn y Babell.

Roedd pregeth yno bob pnawn Sul. Yr ysgol Sul yn y bore. Byddent yn cydnabod y Deg Gorchymyn a'r Gwynfydau bob yn ail y Sul cynta yn mhob mis. Cyfarfod Gweddi nos Lun, Cyfarfod darllen nos Fawrth, Seiat nos Iau, a'r gobeithlu nos Wener.

Roedd Cwm Cynfal yr adeg hono yn mynychu Y Babell fel un, pawb o bob enwad, doedd dim gwahaniaeth, y ddwy ochr i Afon Cynfal, heb fod ymhell o ryw dri dwsin o ffermydd mawr a bach. Dau deulu o Saeson oedd yn byw yn y Cwm yr adeg honno, un yn Hafod Fawr Ucha a'r llall yn y Wenallt.

Nid oedd pawb o bob man yn dod i'r Babell yn rheolaidd, eraill yn ffyddlon a chyson yn mhob cyfarfod, rhai eraill yn dod ar rhyw achlysuron neillduol fel cyfarfod Diolchgarwch, neu gyfarfod llenyddol, neu i roi help gyda'r canu at rhyw gystadleuaeth arbennig.

Roedd yn rhaid cael rhywun i lanhau ac i edrych ar ôl y capel bach, a disgynodd hynny i ran fy mam, felly cefais i a fy chwaer y fraint yn ieuanc i fynd yn ôl a blaen i'r capel gyda Mam i'w lanhau. Rhyw naw oed oeddwn ar y pryd, a fy chwaer fach ryw bedair oed.
---------------------------------------


Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn 2000.
 
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm- Cymeriadau

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.    
Rhan 7 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.


Roedd yn y Llan, yn negawdau cyntaf yr ugeinfed ganrif, hen gymeriadau doniol. Un oedd Huw Mate yn byw yn y Barics. Roedd ganddo drol a mul, roedd o yn byw hefo Jane ei chwaer, a byddai ffrae gyd-rhyngddynt yn aml iawn. 

Roedd hen rigwm wedi ei wneyd i Huw fel hyn:

O, na byddai haf o hyd
Huw Jane Tomos ar gefn mul
Mul yn strancio, Huw yn gigio,
Jane yn gwaeddi, Paid a labio.

Ceunant Bont Newydd. Llun -Paul W, 1af Rhagfyr 2015

Hen gymeriad arall oedd Jack Cochan. Byddai ef yn chware clecars hefo dau asgwrn rhwng ei fysedd, a byddai plant y Llan ar ei ôl. 

Un doniol iawn oedd y dyn bach tew oedd yn goleuo y lampau ar y stryd hefyd. Byddai genyf ofn mawr wrth weld Silfanws Evans, Tŷ Isa: hen greadur yn gwisgo trowsus melfared hefo London Yorks wrth y penaglinia, a rhyw het fawr ar ei ben yn hanner guddio ei wyneb, ac yn cario pastwn mawr, mwy na fo ei hun bob amser yn ei law.

Roedd yn y Llan y pryd hynny ffug senedd-dai. Yno y byddai pobl yn heidio i gael gwybod a thrafod pynciau y dydd. Y pryd hynny, ond ryw ddwywaith yn yr wythnos y byddai papur newydd ar gael, ac ni allai pawb ei gael gan mor brin oedd yr arian. A rhyw dair gwaith y byddai postman yn dod i ranu llythyrau. 

Roedd amryw teilwriaid a amryw cryddion yma, y rhai hyn sydd wedi diflanu yn llwyr a'r Llan erbyn heddyw. I dŷ John Davies teiliwr a tŷ Cadwaladr Williams, crydd, y byddai cyrchu mwya, i drin materion yr wythnos. Byddent hwy yn derbyn y papur newydd yn rheolaidd, a dyna lle byddai darllen a chwilio a dadlau ynghylch y senedd a phroblemau eraill. Byddai pawb a'i stori yno, ynghylch caru, priodi a geni. Byddai rhywun wedi torri cynffon ei gi yn aml trwy feddwi gormod neu ddwyn neu ffraeo. Fel ym mhob oes roedd y wlad yn cael yr hanes, o bant i bentan, ac yn eitha bodlon ar hynny.

Byddai gan fy nhad bob amser weithdy crydd a byddai rhai ohonom byth a beunydd yn colli ei bedol neu clem, neu eisiau hoelion yn y wadn. Roedd troed pedoli gre ganddo fel ym mhob cartre lle roedd criw o deulu. Byddai hefyd yn gwneud clogsiau i ni o gefnau hen esgidiau wedi treulio eu gwadnau, rhoi gwadnau pren iddynt. Byddem ni wrth ein bodd yn cael clogsiau i wneud digon o swn a thwrw wrth gerdded, ac yr oeddynt yn cadw y traed yn gynnes.

Byddai amryw o fân werthwyr yn dod hefo rhyw becyn i'r cymoedd i werthu, rhai hefo dilladau, eraill hefo rhyw fwydydd. Dafydd Gabriel o'r Manod, Mary Samuel o'r Llan, Richard Jones o Gellilydan ac Evan Williams, Trawsfynydd.

Dechrau yr haf o hyd y byddai y Sipsiwns a'i carafanau yn dod i aros yn eu tro i'r cwmpasoedd. Ceffylau a throliau a milgwns yn llenwi lle, a'r merched hefo'i basgedi yn gwerthu Lases, pina, studs a brwsus, ac yn dweyd ffortiwn - lwc i bawb brynai ganddynt, ac anlwc i rhai na phrynai. Begio bob amser am damaid o rywbeth, fod ganddynt griw o blant, ond i'r cwn fydda helfa yn mynd bob amser. 

Byddai rhyw hen wr bychan, gwargam yn dod heibio yn ei dro hefo hand organ a mwnci. Ei waith oedd gwneud min ar gyllill a sisyrnau. Mari Fox hefo ei choes bren a'i basged wellt. Piter y tinman o Pwllheli yn gwerthu caniau godro o bob math. Eryl Menai yn dod heibio yn ei dro yn hel rawn, ac yn gwneud pwt o gân i chwi ar y funud a bob amser yn eich canmol er mwyn cael pres. 

Rhyw dro dechrau y ganrif hon daeth ofn mawr dros y wlad pan laddodd Thomas Jones ei wraig ar fore oer o eira. Dyma y rhigwm wnaeth rywun ar y pryd:

Thomas Jones y llofrudd du
Lladd ei wraig ar ben Graig Ddu.
Hitia befo Mary Burton,
Caiff ei grogi rhwng dau gortyn.

Coch Bach y Bala  wedyn yn dengyd o'r jêl, pawb yn dal ei wynt mewn ofn iddo ddod at y tai. 

Run amser bron, bachgen o'r Llan yn llithro i geunant Bont Newydd wrth bysgota, cafodd afael mewn brigyn o goeden. Yno roedd o yn gweiddi am ei fywyd. Mi glywodd Lisa Jones, gwraig Bont Newydd y llais a cyrchu mawr a sydyn am bobl i fynd lawr i'w nôl. Rowd rhaff gref am ganol Richard Williams Tyn y fedwen, a'i ollwng o i lawr i nôl y bachgen a chafodd afael ynddo, a dynion cry y Cwm yn tynnu yn y rhaff a chodi'r ddau i fyny, a Huw Ceunant y galwyd y bachgen hwnnw hyd ei fedd. 

Cymeriad arall oedd yn dod o gwmpas y tai oedd Wil Wialen Fedw, byddai yn dod o wyrcws Penrhyn ac yn gwerthu wialen fedw am ryw geiniog neu ddwy, a roedd gryn brynu ar y wialen fedw yr adeg hono. A byddai hefyd yn gwneyd ysgubau gre i lanhau beudai yr anifeiliaid.

Byddai gennym ryw dri neu pedwar diwrnod pwysig yn mhob blwyddyn i edrych ymlaen atynt. Diwrnod cneifio, a'r diwrnod yr injian ddyrnu, a diwrnod gwneud mawn. Diwrnod arall i Lyn Morwynion trwy'r dydd i wneud pic-i-nic a mwynhau ein hunain heb bryder yn y byd. 

Oedd gen i gariad? Oedd siwr iawn, neu buasai fy mywyd i yn wag ac yn wahanol i'r to ifanc yn y Cwm. 

Yn y cyfnod hwn y torrodd y rhyfel fawr cynta allan, a dyna newid ar bopeth, y bechgyn ifanc yn mynd i'r fyddin wrth y cannoedd bob dydd. Yn yr adeg hono ymunodd dau frawd i mi a'r fyddin, Dei a Humphrey; dwy chwaer i mi wedi priodi; chwaer arall wedi mynd i'r America; Bob fy mrawd wedi mynd i weini ffarmwyr; a Maggie wedi mynd i weini i Beddgelert. 

Daeth profedigaeth arall i ni fel teulu. Daeth Humphrey adre am seibiant, aeth i ymdrochi ac fe foddodd yn 19 oed. Yn ergyd drom iawn arall i nhad druan eto, ac ni fu yntau yn hir iawn heb ei ddilyn yn wr ifanc 58 oed. Cadd yntau ei daflu o don i don.
--------------------------



Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol mewn dau rifyn, o fis Chwefror 2000.
 
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

  

Pobl y Cwm- gwaith a gwewyr

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.    
Rhan 6 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Y chwareli oedd prif ddiwydiant y cyfnod hwnw. Dechreu yn fore ar ei gwaith tan yn hwyr y nos. Doedd dim llawer o wyliau yr adeg hono, ond dydd Sadwrn pen mis. Byddai y rhan fwyaf o honynt ddim yn gweld goleu dydd am agos i saith mis mewn blwyddyn, y rhai hyny oedd yn gweithio yn bell tan y ddaear. Gwaith caled i chwarelwyr yw troi y graig yn fara i gynnal eu teuluoedd.

Roedd trên pwrpasol i'r gweithwyr  o Trawsfynydd i'r Blaenau, trên gweithiwrs oedd ei henw. Byddai pob un dyn yn ei le yn yr un carage bob amser. Dyna olygfa na wnaf fi ei anghofio, gweld y dynion yn dod oi gwaith fin nos yn dyrfa a'i gwynebau a'i dillad yn llwyd wyn o laid y gareg. Yn eu hesgidiau hoelion trymion yn clecian ar y ffordd fel swn taranau. Byddai torf yn cyrhaedd o giat y stesion i cornol Engedi, bob un yn dri a pedwar rheng. Byddai gwahanu yn fan hono am Belleview a Highgate a'r gweddill yn cyrchu i bob ran o'r Llan. Roedd rhan fawr o'r dyrfa wedi mynd am Pant Llwyd a Chwm Cynfal. Gweithwyr y chwareli oeddynt hwythau bron i gid. Dynion y chwareli welid ar y ffordd tua pump or gloch y dydd yr adeg hono yn sgwrsio yn braf am helyntion y dydd, nid ceir fel sydd heddyw yn gwibio heibio dyn fel mellden.

Byddai damweiniau yn digwydd yn fynych yn y chwareli y pryd hyny, a doedd fawr iawn o gyfleusderau at wella i'r bobl. Os oedd rhaid cael llawfeddygyniaeth, roedd yn rhaid hefyd i'r arian fod ar law yn barod cyn y gwnai y meddyg ddechreu ar y gwaith, a chofio y cyfnod, yn mhob gwaeledd roedd yn rhaid i laweroedd o deuluoedd ddioddef y canlyniadau am fod yr arian yn brin.

Ychydig iawn o bobl cyffredin fydda yn mynd at y meddyg. Os na fyddai rhyw salwch neillduol o fawr arno. Byddai pawb yn gofalu fod pethau at wella wrth law yn y ty ganddynt. Os byddai anwyd ar rhywun Tinti-Riwbob a Baragoric fyddai ffisig. Os byddai caethder yn y frest rhoi gwlanen coch a camphor arni. Os dolur gwddw, rhoi sligen o gig moch gwyn yn draed yr hosan fyddai chwi yn ei wisgo y diwrnod hwnw, a'i lapio fo am y gwddf a rhoi safty pin iw ddal yn saff. Os byddai ddim archwaeth bwyd arnoch, rhaid cymeryd llwyaid fawr o Wermod lwyd y peth cynta yn y bore.

Os yn ddi-fywyd ac yn isel ysbryd, cymeryd tri dropyn o Asipheta bob bore, wedi ei roi ar lwmp o siwgr gwyn. At boen cefn, gwasgu gwlan o ddwr camimel berwedig a'i lapio am y cefn. Os oedd cur pen arnoch roedd hyn yn arwydd nad oedd y bowels ddim yn dda, dose o Natur Herbs. Os byddai gofid fel cryd cymalau ar ryw ran or corff, wel dyna fo, rhwbio hefo Oil Morris Evans nes byddech chwi yn cynhesu a'r boen yn diflanu yn llwyr. Ond cofiwch roedd o yn drewi.

Dechreu y gaua cymeryd llond llwy o triogl  a brwmstan wedi ei cymysgu i gadw gwaed yn lân rhag cael plorod. Byddai gan fy nhad eli llosg wedi ei wneyd cartre, ac un i tynu cyrn oddiar draed ac i wella llosg eira. Rhaid oedd cael rywbeth i stopio ddanodd, clap bach o soda yn y dant, neu halen, neu ddwr oer. Doedd fawr o ddeintyddion ar gael yr adeg hono. Os yn pesychu yn galed rhaid oedd cymeryd llefrith poeth gyda mwstard, neu fenyn ynddo.

Doctor Roberts rwyf fi yn ei gofio cynta. Un o deulu Dr Roberts Isallt, sydd a'i hanes yn hyddysg trwy'r wlad. Y clefydau oedd yn brawychu y trigolion y pryd hyny oedd Diptheria, Ticáu, Clefyd Ysgyfaint, Frech Goch a Clwy Coch a Frech Wen. Bu Dr R.Lloyd, un o fechgyn Ffestiniog yn feddyg yn y Llan am gyfnod. Daeth Dr D.M.Evans ar ol hyny, am gyfnod o ryw bymtheg mlynedd ar hugain.
--------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

 

Pobl y Cwm- bywyd a bwyd

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.   Rhan 5 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Cyn i mi gyrhaedd llawn fy neng mlwydd oed rwyn cofio gweld tair arch yn mynd o aelwyd Bron Goronwy. Y cyntaf oedd yr ieuengaf o'r plant, geneth fach dri mis oed. Cofiaf yn iawn i mi ei gweld  yn ei harch fach a gown gwyn amdani, ac adnod ar gerdyn yn ei llaw 'Gadewch i blant bychain ddyfod ataf Fi'. Un arall oedd John fy mrawd, bu farw trwy ddamwain pan yn un-ar-ddeg oed. Cofiaf y geiriau oedd ar caead ei arch:

'O dof yn waglaw at y Groes
Glynaf wrthi trwy fy oes'.

A'r drydydd oedd fy anwyl Fam fy hunan. Ffarweliodd â ni yn wraig ifanc 43 mlwydd oed, gan adael priod ac wyth o blant ar ei hôl, a pedwar wedi ei rhagflaenu. Diwrnod du a thrist a digalon oedd y diwrnod hwnw a'r colled yn fawr, er nad oeddwn i ar y pryd yn sylweddoli hyny, ond gwelais ei heisiau laweroedd o weithiau ar ôl hyny.

Ie, 'cledd â min yw claddu mam'. Er hyn i gid, lle i ddiolch sydd genyf. Gofalodd Tad yr amddifad 'am un i fod yn Dad a Mam i ni', ac mi fu fy nhad felly, yn wir ystyr y gair yn dad ac yn fam i'w blant. Wrth edrych yn ôl heddyw i'r blynyddoedd pell hyny, rwyf yn sylweddoli y fath gyfrifoldeb ddaeth i ran fy nhad yn ddyn ifanc 44 oedd, yr aberth, a'r cysgod, a'r gofal a fu ganddo drosom fel plant ieuanc. Do cafodd fy nhad nerth y Nef i fynd yn mlaen trwy ras a chariad Duw yn Iesu Grist.

Ffermio oedd fy nhad y pryd hyny, ac yn gweithio yn y chwarel er mwyn cael y ddau ben llinyn ynghyd i fagu ei griw. Fy chwaer hynaf 21 oed gymerodd y cyfrifoldeb cynta i gadw ty i nhad, ac edrych ar ein holau ni fel plant, ond bwlch go anodd i'w lenwi oedd lle mam i ni i gid. Ond oedd rhaid mynd yn mlaen i'r tywyllwch eithaf.

Yr oeddem yn byw ar ffarm, felly cawsom ein magu ar ddigon o fwyd plaen, a digon o awyr iach. Dim moethau, ond dillad cynes, a rhai wedi ei patchio rhan amla. Gan ein bod yn corddi, byddai digon o fenyn fresh, llaeth a llefrith ac wyau i ni, a cig mochyn wrth ben y llawr, a beef wedi ei biclo i wneyd potes a lopscows. Ambell i iâr, sgwarnog a gwningen, ac ambell i growsyn a hwyaden wyllt.

Ar ddiwedd yr wythnos y byddem yn cael cig ffresh o le cigydd, a phen dafad ar Iau, a'r galon. Dyna wledd i ni. Gwneyd y bara cartre a bara ceirch a torth felen ac ambell i torth frith. Digon o datws a moron a sweeds trwy'r flwyddyn - yn aml berwi tatws trwy crwyn, a'i tywallt i ddesgl ar ganol y bwrdd, am y cynta i ruthro iddynt, hefo dwylaw a rheini yn boeth a cig mochyn a llaeth enwyn hefo nhw.

Y Cyfnod Rhwng Deg ac Ugain Oed

Cyfnod pwysig a phryderus, ie, a pheryglus hefyd i bob bachgen a geneth yw'r arddegau. Roedd yn rhaid i mi fel llawer un arall deithio ffordd hon, heb gyngor mam, ei gofal a'i chysgod a'i chariad yn fwy na dim. Ac er i mi yn aml syrthio i laid a baw temtasiwn, cefais Dad yr amddifad yn noddfa ac yn borth i mi yn mhob cyfyngder, ac ni bu arnaf eisiau dim.

Roedd crwydro mynyddoedd a'r ffriddoedd a'r caeau wrth fy modd ac yr oeddwn yn gwybod am bob llyn, afon a nant a pistyll yn y gylch. Byddem fel plant i gid yn hoff o anifeiliaid. Roedd gan bob un o honom ei hoff anifail, y ci, y gath, y gaseg winia, y fuwch lonydd a'r oen swgi, ac ambell i iar mor ddof, os gwelai ddrws y bwtri yn agored doi i'r fasged ddillad i ddodwy wy, a dyna hefyd gyfle yr hen ddafad ddrwg i weld y ddesgl datws o dan y fainc, a dyna i chwi llanast a difrod. Ond chware teg iddynt, yr oeddynt yn gyfeillion mawr i ni plant.

Yr oeddem hefyd yn ffrindiau mawr hefo mochyn. Lawer i bnawn poeth pan fydda mochyn yn y lawnt byddem ni yn ei grafu a'i gosi nes y gorweddai yn swp ar lawr ac yn estyn ei goesau ir haul a ninau ar ol hyny yn ei olchi hefo dwr sebon. Yntau yn rhochian ac yn rhochian, ac yn gwneyd rhyw lygad bach hanner cau arnom i ddiolch yn fawr i ni. Rhyfedd fel mae dyn ac anifail yn gallu cymeryd at eu gilydd os byddwch garedig wrth y creadur.
--------------------------


Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


[Celf gan Lleucu Gwenllian]

 

Pobl y Cwm- Y Babell

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.   Rhan 4 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.


Fel yr oedd y flwyddyn 1903 yn cyflymu yn mlaen, roedd y capel newydd [Babell] hefyd yn tyfu ar i fyny. Roedd fy nhad a fy mrawd yn cael y fraint o gario defnyddiau at yr adeilad, ac roedd rhai o'r gweithwyr yn lletya ar aelwyd Bron Goronwy am yr wythnos, felly roeddem ni fel plant yn cael bod yn hyf i fynd o cwmpas y lle i fusnesu. 

Daeth dechrau 1904, ac roedd y capel ar gael ei gwblhau. Trefnwyd fod Cyfarfod Pregethu i fod i'w agor yn gyhoeddus yn mis Mehefin 1904. Mawr fu y son a'r disgwyl a threfnu a pharatoi at amgylchiad pwysig. 

Gwawriodd y dydd penodedig yn hafaidd a chlir ac roedd pobl yn dylifo i Gwm Cynfal y dydd hwnw. Pregethwyd y bregeth cynta gan y Parch Thomas Lloyd, gweinidog Engedi, a'r Emyn cynta a ganwyd yno oedd 'Dyma Babell y Cyfarfod'. Nid wyf yn cofio pwy oedd y pregethwr arall. 


Dyna gau drws yr hen Babell, ac agor drws y Babell newydd. Roeddwn i y pryd hyny wedi mynd trwy chwe o safonau, ac wedi cael tystysgrif am ddweyd y Rhodd Mam. Roedd eisiau rhywun i ofalu an lanhau y Capel, a mam gymerodd y cyfrifoldeb hwnw. Cof da genyf fel y byddwn yn falch o cael mynd gyda hi iw helpu i lanhau y Capel. 

Yn mis Hydref a Tachwedd y flwyddyn hono y torodd y Diwygiad allan yn y De a’r Gogledd. Fe ledaenodd yn gyflym dros Gymru gyfan. Roedd gwr or De a'i enw Evan Roberts a Mrs Jones, gwraig o Egryn yn mynd o cwmpas y wlad dan cyfarwyddiadau yr Ysbryd Glan. Roeddent yn cael arwyddion mewn goleu a thân yn ymddangos iddynt, ac yr oeddynt yn cael rhyw ddylanwad rhyfeddol neillduol ar y Cynulleidfaoedd. Roedd ugeiniau yn rhoddi eu hunain o'r newydd i Iesu Grist bob nos.  

Roedd cyfarfodydd gweddiau bob nos, yn rhyw Capel neu gilydd, a rhai hyny yn llawn. Byddai dau neu dri neu bedwar yn mynd yn mlaen i weddio gyda'i gilydd, a rhai eraill yn canu Emynau mewn cornel arall o'r Capel, a hyn yn mynd ym mlaen am rhai oriau. Byddai llanciau a merched ifanc yn cadw cwrdd gweddi ar ochrau y ffyrdd. Roedd mam yn mynychu y cyfarfodydd yn rheolaidd, ac yn cymeryd rhan ynddynt yn aml.

Nid oedd fy nhad yn berthyn ir capel, a byddai mam yn poeni am hyny, ac yn gweddio am iddo fo cael ei achub. Un bore Sul daeth fy chwaer fach adre or Ysgol Sul, dywedodd wrth fy nhad fod Lewis Richards ei hathraw wedi dysgu iddi yr Emyn 'O fy enaid cod fy ngolwg', a'i hadrodd hi iddo fo i gid. Clywais fy nhad yn dweyd droion ar ol hyny wrth rhai o'i gyfeillion ei brofiad. Fel yr oedd yr Emyn yna wedi ei ddwys-bigo yn ei galon. Aeth fy nhad ir gwaith dranoeth. Roedd o yn methu gweld y dydd yn darfod digon buan, iddo gael dod adre i fynd ir Seiat ir Capel bach i roi ei hun i fyny i Iesu Grist. Derbyniwyd o yn gyflawn aelod a rhai eraill gydag o. Dyna ddiolchgar a llawen oedd fy mam. 

Rwyf yn cofio yn dda am un Cyfarfod Plant yn Peniel, a geneth fach rhyw ddeuddeg oed yn y pulpud yn arwain y canu ac yn gweddio yn neillduol o eneth mor ifanc, heb ddim papur ond o'r frest nes oedd pawb wedi cael eu sobri. Annie Groom oedd ei henw, wedi cael ei magu hefo ei thaid ai nain yn Siop Pen y Bryn. Daeth ei thaid i berthyn i'r Capel yr adeg hono. Roedd ganddo drol a merlen ac yn hel rags ac yn gwerthu potiau a dysglau pridd a phob math o lestri. Byddai Evan Evans yn ddrwg ei hwyl yn aml, ac yn chwipio’r ferlen nes byddai hi yn neidio, a'r llestri yn stymio allan o'r drol yn ddarnau mân ar y llawr. Bu Annie Groom farw cyn cyrhaedd ei phedair-ar-ddeg mlwydd oed, er mawr loes ir hen greaduriaid.

Rwyn cofio Cyfarfod Gweddi rhyfedd iawn yn y Babell un tro, hen greadur yn mynd yn mlaen i cymeryd rhan ir sêt fawr, ac wrth fynd hyd llwybr y capel yn adrodd yr emyn yma a dagrau yn llifo i lawr ei wyneb:

"Blinais, blinais ar y wlad
Lle mae pechu;
Am ddod adre i dy fy Nhad
Rwyn hiraethu."

Ac un arall ar ei liniau yn y Sêt Fawr yn gweddio 

"... I mi goleuni o'r Nef yw Diwygiad, a hwnw yn llewyrchu ar ddynion, nes eu bod yn gweld eu hunain yn y goleu yn bechaduriaid aflan a budr. Truan o ddyn ydwyf fi. Pwy am gwared oddiwrth gorff y farwolaeth hon"

--------------------------


Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm- Sul, gwyl, a gwaith

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Rhan 3 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.


Pan aethum i standard 4 a 5 Mr Cadwaladr Morris oedd fy athraw. Byddwn bob amser yn edrych i fyny at fy athrawon, ac nid wyf yn meddwl i mi gael gwg gan yr un o honynt, ac wrth edrych yn ôl does genyf ond bod yn ddiolchgar am i mi cael y fraint o fod yn ddisgybl yn ysgol Ffestiniog.

Braf iawn oedd cael byw yn y wlad, er fod y ffordd yn bell, roedd criw o honom hefo ein gilydd yn llawen a difyr. Roedd tair ffordd genym i fynd adre o'r ysgol.

Yn y gaua, i fyny ffordd fawr Cwm Cynfal am adre. Yr adeg hono byddai dynion yn torri cerrig hefo morthwyl iw rhoi ar y ffordd, cyn son am 'Macadam'  ddod i'r ffasiwn. Bydda ni plant wrth ein bodd yn cael sgwrs hefo'r dynion torri cerrig, neu redeg tu ôl i gar James y Groser, neu gar Daniel y Baker, am y gynta i afael yn nhu ôl i'r car ar ben Rhiw Tŷ Coch a dal gafael ynddo nes cyrhaedd Bont Newydd.

Pulpud Huw Llwyd. Manylion hawlfraint isod*

Yn y gwanwyn trwy Ceunant heibio Glogwyn Brith a lawr at Bont ddu, cael golwg ar Pulpud Huw Llwyd, weithiau yr hogia yn dringo i ben y Pulpud, a ni genethod yn gweiddi mewn braw, ofn iddynt syrthio i'r dŵr. Ymlaen wedyn at Pont Llam yr Afr, hel blodau gwyllt, a chwilio am nythod adar.

Fel byddai misoedd yr haf yn dod, dros Ben Cefn yr oeddem yn mynd i chwilio am beli golff, ac os byddem mor lwcus a chael un, wel dyna obaith am ceiniog neu ddwy i ni. Dyna chi olygfa oedd i'w gael o Ben Cefn, ddim rhaid i neb fynd dros y dŵr oddi yma i gael gwell golygfa.

Roedd i bob tymor ei waith, ei chwarae ai ddifyrwch. Yn y gaua pan yn rhy oer i fynd allan byddem yn cael gêm o Ludo meu dominos, a'r Drysorfa a'r Cymru Plant i'w ddarllen a gofalu fod ni i ddysgu adnod a mynd dros y wers at y Sul. Byddai'r hogia wrth eu bodd hefo bach a pawl, top a chwip, chwara marblis, chwara pêl, os yn lwcus un go iawn. Ond y rhan amlaf pêl rags oedd ar gael neu swigan mochyn wedi ei chwythu, ac yn aml iawn un gic oedd yn ddigon i hon roi clec. A'r merched yn chware sgipio, chware London, chware hefo Doli. Dyna fydda'n doli ni - hoelbren bobi wedi rhoi dillad a siôl am dani, neu rhoi dillad am y gath, os bydda hono yn digwydd fod yn un lonydd a ffeind. Mi gefais i ddoli pren un tro; cofio yn iawn, ei phen wedi ei paentio a paent du, a'r bochau yn baent coch, mi fu yn drysor mawr gen i am amser maith.

Fel y byddai y gwanwyn yn dod, mynd i bysgota dwylo, gosod westan yn yr afon fin nos, mynd yno beth cynta yn y bore a chael sgodyn i frecwast. Mynd hefo tin i Llyn Cam i ddal brithyllod a pena byliad. Bydda un o honom yn wastad yn syrthio i'r dŵr, neu un o honom wedi colli cap neu esgid neu hosan. Yn Llyn Babell fydda ni yn mynd i ymdrochi.

Wedi chwarae, meddwl am y gwaith wedyn. Cario dŵr, hel coed tân, gwylio'r ieir yn bwyta, hel y brain i ffwrdd. Hel dail i'r moch, dail tafol a danadl poethion, ac er fod hen sana am ein dwylaw, roedd y danadl poethion yn pigo trwy popeth nes oedd gwrymau mawr dolurus ar ein dwylaw a'n coesau.

Mynd i'r ffriddoedd ar ôl hyny i roi yr eithin ar dân, gwaith wrth fodd ein calonau ni plant. Gweld y lle yn wemfflam a'r mwg yn esgyn i fyny i'r awyr yn urddasol.

Ar ddechrau y flwyddyn 1903 ddaeth si a son fod ni i gael Capel bach newydd yn y Cwm. Cangen o Eglwys Engedi y pryd hyny oedd y Babell. Mawr fu siarad a dadlau gan y swyddogion pa le i adeiladu Capel newydd. Pasiwyd i brynu peth o dir ffarm Bronerw gan perchenog y stad, a dechreuwyd ar y gwaith yn ddi-ymdroi.

Rwyn cofio cael mynd am drip y tro cynta hefo Ysgol Sul Engedi i'r Bala, cael mynd i weld y Coleg, a heibio llyn am y tro cynta. Helpu rhyw wraig i hwylio ryw eneth fach ddwy flwydd oed mewn cadar am y pnawn, a chael chwegeiniog gwyn am wneyd. We dyna chi ffortiwn i eneth o'r wlad.

Pan ddoi gwyliau y Pasc ein gwaith ni y plant oedd hel cerig oddiar y caeau. Rhyw bedwar neu bump o honom a bwced bob un, a'r cynta i hel llond ei fwced ai roi yn y ferfa, cai hwnw glap o fingceg, bullseyes du mawr a streips gwyn arno yn wobr..

Hwyl a llawenydd i ni oedd y gwaith a gweld y ddol yn wyn o flodau llygad y dydd a

"Hwnnw mewn gwisg o aur ac arian,
Hwn agorodd y drws i'r gwanwyn ddyfod allan. 
Mi wn fod blodau lu o'th ôl yn ddirgel lechu
Rhag ofn yr oerwynt cry sydd dros y maes yn chwythu.
Ti broffwyd bethau braf wyt ini Nefol Genad,
Mae euraidd ddelw haf yn wir ym myw dy lygad"

-darn o adroddiad a ddysgais i hefo Miss Hughes yn Standard 2.

Diwrnod hapus i ni oedd pan ddywedai fy mam "Mi awn am dro pnawn i hel dail a blodau gwyllt i wneud diod dail". Dyna lle byddai Hwre fawr, a bob un o honom am y cynta i fwyta ein cinio, er mwyn cael cychwyn. Rhyw naw gwahanol ddeilen fydda gan mam i wneyd y ddiod. Gallaf ei henwi i gyd, a da oedd blas y ddiod.

*Llun: Hawlfraint yn eiddo i Dewi. Defnyddir yn unol â Thrwydded Comin Creadigol 'Attribution-ShareAlike 2.0'. Manylion pellach trwy ddolenni ar dudalen Wicipedia Huw Llwyd.

----------------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Pobl y Cwm- dechrau'r ysgol

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Rhan 2 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Wedi i mi gyrhaedd fy mump oed roedd rhaid cychwyn i'r Llan am yr ysgol, rhyw ddwy filltir o ffordd i gerdded, doedd dim son am bus na motocar yr adeg hono. Roedd pedwar o honom yn mynd o'r un ty. Llond tin o fara llaeth a bag o frechdanau at ginio.

Un diwrnod, a Dei a John wedi cychwyn am yr ysgol o flaen fy chwaer a finau. Mae'n siwr fod awydd bwyd wedi dod at yr hogia, a dyma eistedd i lawr ar ben rhiw Tŷ Coch i gael tamad o'r bara llaeth. Roedd dau neu dri o fechgyn y Cwm wedi dod atynt ar ei ffordd i'r ysgol, ac roedd yn rhaid i bob un cael tamad o'r bara llaeth. Darfyddodd y bara llaeth yn gynt nac yr oeddynt wedi meddwl, a dyna Dei yn dweyd mewn braw, "Dyna ni wedi byta bara llaeth i gid, heb gofio am Annie a Nell". Ond ta waeth am hyny, ddaru ni ddim llwgu, er i ni fod heb fara llaeth y diwrnod hwnw.

Miss Edwards oedd y Brifathrawes yn yr ysgol fach y pryd hyny, a Miss Jones yn Isathrawes, y ddwy yn dod o'r Blaenau. Mae rhai o'r teuluoedd yno heddyw. Ni fum i yn hir iawn yn class y Babanod. Rwyn cofio cael fy symud i secon class, cael llechan las a ffram bren iddi, a pensil gareg i ysgrifenu arni. Fy enw yn gynta peth, ci, cath, iar, afal, oran, cnau. Roedd eu lluniau ar y board du yn blaen mewn chalk gwyn.

Dysgu gwnio wedyn, pisin bach o calico, wedi troi hem yn barod, a smotyn glas a smotyn coch arno, in dysgu i wneyd y pwyth yn union ac yn un faint. Roedd yn yr ysgol fach y pryd hyny Cardicul bach tlysion a del ac ar yr un ochr ir cardyn roedd y geiriau "Never Absent Never Late" iw enill i bob un or plant a wnai gadw wythnos gyfan heb colli na bod yn hwyr 'run waith. Mi fyddwn i yn gweld hi'n braf ar y plant fydda enill y garden, a finau mor anlwcus byth yn cael yr un. Mi wn i y byddwn yn colli gryn dipyn o fy ysgol. "Dim yn gry" medda nhw.

Yr adeg hono roedd dyn yn dod o cwmpas y tai i ddweyd y drefn os byddai plant yn colli ysgol. Cof da genyf am Mr Evans y Schoolboard. Mi fydda gen i ei ofn. Hen creadur tal tenau yn gwisgo Het Sgwar bob amser ac ambarelo mawr gry yn ei law. Yr ydwyf fel taswn i yn ei glywed o y funud yma:
 
       "Wel Ellen Price be ydi mater heddyw heb fod yn yr ysgol?"

Mi fyddwn yn teimlo yn euog ac yn swil, ond chwarae teg iddo, mi fydda yn gwenu bob amser.

Byddem yn cael dima bob un, unwaith yr wythnos, meddwl pa le i'w gwario oedd y peth nesa. I siop Francis Evans, cael llond bag bach o dda-da bob lliw a llun. Tro arall i siop Hugh Jones Manod i nol gwerth dima o buscuit ar siap ABC. I siop D.Roberts i nol taffi cartre, wedi Mrs Roberts ei wneud, a'i roi ar blat tin mawr ar y cownter, a morthwl bach del ganddi yn ei dorri, ac os digwydd iddo dorri yn fân cawsem gegiad o hono ganddi, a dyna falch fyddwn i. Y tro arall i siop Mary Roberts i nol sodo cake, dima am un pisin o'r sodo cake, a hono yn un dda. Fel byddai Glangaua yn agosau byddai Mrs Roberts, Siop Baker yn gwneyd Indian Rock, a byddem bob amser yn gofalu mynd i'r siop hefo dima i nol Indian Rock William Griffith, y goreu yn y wlad.

Os byddai genyf eisiau copi i ysgrifenu a pencil, wel i siop David Roberts, Bwcs. Byddai ganddo fo bob math o bapurau a llyfrau a pensils ar draws ei gilydd ar y cownter. Byddwn hefyd yn galw heibio siop Sadler W.Williams Tyddyn G.Mawr, a byddwn yn cael mincgegyn gwyn fel swllt ganddo yn aml.

O tipyn i beth cefais fy symud i Standard one. Miss M.A.Hughes oedd yr athrawes, a chael dechrau ysgrifenu hefo penholder a ink ar copy top line. Roedd yn y class ar y pryd ryw ugain o blant, rwyf yn ei cofio yn dda, a gallaf ei henwi i gid bron. Bum gyda Miss Hughes am gyfnod o dri class.

Defnyddir y llun uchod fel enghraifft yn unig, i ddarlunio'r cyfnod; nid Ysgol y Llan ydyw. Diolch i VPW am ei ddarparu.  (Ysgol Annarparedig Penmachno, tua 1905)
------------------

Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod.

Pobl y Cwm -Dyddiau Fu yng Nghwm Cynfal

Yn y misoedd bob ochr i'r milflwydd bu cyfres o erthyglau yn Llafar Bro yn cofnodi atgofion am Gwm Cynfal. Bydd y rhain yn ymddangos fesul dipyn ar y we dros yr wythnosau nesa'. Dyma'r cyntaf ohonynt (o rifyn Mawrth 1999), yn dilyn y rhagair i'r gyfres wreiddiol gan VPW.

Hoffem fynegi ein diolchiadau i Elwyn Williams, Dorfil, am ganiatad i gyhoeddi cyfres o atgofion ei ddiweddar nain, Ellen Williams (Price gynt) yng ngholofnau Llafar Bro dros y misoedd nesaf. Yn enedigol o Drawsfynydd, treuliodd Mrs Williams ran helaeth o'i hoes yn Nhyddyn Gwyn Bach, Cwm Cynfal, cyn symud i dy rhes o'r un enw yn Llan Ffestiniog yn 1946.
Yn amlwg, roedd y Cwm yn agos iawn at ei chalon, a bu wrthi'n ddiwyd dros y blynyddoedd yn cofnodi'r atgofion ar dri llyfr copi. Pleser mawr yw cael rhannu'r perlau difyr hynny gyda'n darllenwyr, atgofion sydd yn teithio'n ôl rhwng y cyfnod cyn troad yr 20fed ganrif a'r 1940au. Hyfryd yw cael blas ar gyfnod sydd bellach ddim ond rhan o'r gorffennol pell i ni, ddinasyddion yr oes dechnolegol hon. Rhag colli dim o naws wladaidd, hen ffasiwn y cofnodion, fe'i cyhoeddir yn union fel yr ysgrifennwyd hwy, air am air gan Mrs Williams.  (Bu farw Ellen Williams yn Llan Ffestiniog ar ddechrau'r 1980au).

Adgofion Mebyd
Ganwyd fi yn Wern Ucha, ffarm ryw bedair milltir o Drawsfynydd yn mis Ebrill y 4ydd yn y flwyddyn 1895. Roeddwn yn wythfed blentyn ar yr aelwyd, a daeth pedwar ar fy ôl wedi hynny. Does dim cof genyf fy mod wedi cael dim mwytha na moethau, ond pa ryfedd, yn un o'r holl griw. Er hynny, roedd genyf fam anwyl a hoffus yn ofalus o'i phlant. Clywais fy nhad yn dweyd lawer gwaith y byddai rhai pobl yn gofyn i mam, sut ar y ddaear oedd hi yn gallu côpio hefo ni i gid? Wel, meddai hithau rwyn ei caru nhw i gid, ond yn caru mwy ar yr un ieuengaf o hyd.

Bedyddiwyd fi yn Ellen Price, ond Nel oedd fy hoff enw. Roedd hi'n eira mawr iawn pan anwyd fi, eira ar y ddaear ers tri mis. 'Gaua mawr, gaua caled' oedd yr hen dadau yn galw y gaua hwnw. Roedd nhad a mam wedi son gymaint yn fy nghlyw am y gaua mawr a'r gaua caled hwnw nes mae'r hanes wedi glynu yn fy nghof. Bu chwarelau y cylch yn mhob man ar gau am dri mis, ac yr oedd yr adeg hono rhai miloedd yn gweithio yn y chwarelau gylch Ffestiniog yn unig, a'r ffermwyr yn cael colledion, a'i hanifeiliaid yn marw. Doedd dim son am Undeb na dole na grant y pryd hyny.

Hanes arall sydd wedi glynu yn fy nghof, wrth glywed fy nhad a fy mam a fy mrawd yn adrodd y tro trwstan pan oeddwn i ryw ychydig fisoedd oed. Ar ddiwrnod braf o haf, a nhad a mam wedi mynd allan i'r cae gwair ger y ty i drin y gwair, ac wedi rhoi fy ngofal i i Dei fy mrawd i siglo crud nes i mi gysgu, a cofiwch, nid carring cot oedd y ffasiwn y pryd hyny, ond crud pren yn siglo ar sodlau. Ac yn siwr i chwi mod i wedi bod yn hir heb fynd i gysgu, a Dei fy mrawd wedi blino siglo. Clywais i o yn dweyd lawer gwaith "mi rhois i sgwth fawr i'r crud, nes ddaru o droi ar ei ochr, a rhedeg allan o'r ty tan grio". A mam yn ei ffwdan a'i dychryn yn redeg i'r ty, a fy nghael yn swp swnllyd tan y crud, ond roedd y dillad a'r pillow wedi fy arbed rhag cael llawer o niwed.

Nid wyf yn cofio fawr ddim amdanaf fy hun yn Wern Ucha. Y cof cynta sydd genyf am danaf yn cael fy nghario ar ben y llwyth mudo o Trawsfynydd i Bron Goronwy, Cwm Cynfal, ryw dair oed oeddwn i y pryd hyny, a fy mrawd llai na fi ryw flwydd a haner ar ben y llwyth mudo. Nid oeddwn erioed wedi bod o'r lle tan hyny, ac roeddwn yn meddwl fod ryw ryfeddod ar fod, roeddem wrth ein bodd, ac yn mwynhau ein hunain ar ben y llwyth, nes i ni flino wrth ein ysgwyd a'n hongian dros fryn a phant, a chysgu yn y diwedd. Does gen i fawr o gof beth ddigwyddodd wedi i mi gyrraedd pen y daith.

Byddai mwy o bobl ddiarth yn galw yn Bronronw na fydda yn y Wern. Roedd Capel bach y Babell heb fod ym mhell o olwg y ty, a hen Babell erbyn hyn, nid oes ond adfeilion o hono. Er hyny y mae yn lle cysegredig iawn yn fy ngolwg i. Yno yn yr Ysgol Sul y cefais i ddweyd fy adnod am y tro cynta yn gyhoeddus. Rwyn cofio mynd i'r Ysgol Sul am y tro cynta, roedd tri neu bedwar arall yn y dosbarth. Hen wraig anwyl a siriol oedd yr athrawes, Mrs Jones Bronerw.

Rhaeadr y Cwm; Cwm Cynfal. Llun VPW

Cof am dani hi yn gwisgo bonet ddu wedi ei thrimio hefo mwclis duon a ruban llydan yn ei chlymu dan ei gên, a chape ddu a hono wedi ei thrimio hefo mwclis duon, yr oeddwn yn meddwl ei bod hi yn grand. Byddai hi yn eistedd yn y canol, a dau neu dri o'r plant bob ochr, a thra byddai hi yn rhoi gwers i plant un ochr byddwn inau ochor arall yn cyfri y mwclis ar y cape, mi wnes i hyny llaweroedd o weithiau.

Rwyn cofio i mi fynd i adrodd am y tro cynta yn y Cyfarfod Cystadleuo. Chwe neu saith o honom dan pum oed. Yr adroddiad oedd 'Mae genyf ddwy law'.

Ddaru fi ddim enill, ond oedd dim wahaniaeth gen i am hyny, mi gefais wobr o geiniog mewn bag bach sidan glas a ruban gwyn yn ei crychu i'w roi am fy nghwddf. Bobl anwyl, yr oeddwn yn meddwl fy mod wedi cael ffortiwn, roedd y bag bach sidan glas yn fwy gwerthfawr yn fy ngolwg na'r geiniog, er mor brin oedd hono.

I'w barhau....