Pobl y Cwm- Sul, gwyl, a gwaith

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal.  
Rhan 3 o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.


Pan aethum i standard 4 a 5 Mr Cadwaladr Morris oedd fy athraw. Byddwn bob amser yn edrych i fyny at fy athrawon, ac nid wyf yn meddwl i mi gael gwg gan yr un o honynt, ac wrth edrych yn ôl does genyf ond bod yn ddiolchgar am i mi cael y fraint o fod yn ddisgybl yn ysgol Ffestiniog.

Braf iawn oedd cael byw yn y wlad, er fod y ffordd yn bell, roedd criw o honom hefo ein gilydd yn llawen a difyr. Roedd tair ffordd genym i fynd adre o'r ysgol.

Yn y gaua, i fyny ffordd fawr Cwm Cynfal am adre. Yr adeg hono byddai dynion yn torri cerrig hefo morthwyl iw rhoi ar y ffordd, cyn son am 'Macadam'  ddod i'r ffasiwn. Bydda ni plant wrth ein bodd yn cael sgwrs hefo'r dynion torri cerrig, neu redeg tu ôl i gar James y Groser, neu gar Daniel y Baker, am y gynta i afael yn nhu ôl i'r car ar ben Rhiw Tŷ Coch a dal gafael ynddo nes cyrhaedd Bont Newydd.

Pulpud Huw Llwyd. Manylion hawlfraint isod*

Yn y gwanwyn trwy Ceunant heibio Glogwyn Brith a lawr at Bont ddu, cael golwg ar Pulpud Huw Llwyd, weithiau yr hogia yn dringo i ben y Pulpud, a ni genethod yn gweiddi mewn braw, ofn iddynt syrthio i'r dŵr. Ymlaen wedyn at Pont Llam yr Afr, hel blodau gwyllt, a chwilio am nythod adar.

Fel byddai misoedd yr haf yn dod, dros Ben Cefn yr oeddem yn mynd i chwilio am beli golff, ac os byddem mor lwcus a chael un, wel dyna obaith am ceiniog neu ddwy i ni. Dyna chi olygfa oedd i'w gael o Ben Cefn, ddim rhaid i neb fynd dros y dŵr oddi yma i gael gwell golygfa.

Roedd i bob tymor ei waith, ei chwarae ai ddifyrwch. Yn y gaua pan yn rhy oer i fynd allan byddem yn cael gêm o Ludo meu dominos, a'r Drysorfa a'r Cymru Plant i'w ddarllen a gofalu fod ni i ddysgu adnod a mynd dros y wers at y Sul. Byddai'r hogia wrth eu bodd hefo bach a pawl, top a chwip, chwara marblis, chwara pêl, os yn lwcus un go iawn. Ond y rhan amlaf pêl rags oedd ar gael neu swigan mochyn wedi ei chwythu, ac yn aml iawn un gic oedd yn ddigon i hon roi clec. A'r merched yn chware sgipio, chware London, chware hefo Doli. Dyna fydda'n doli ni - hoelbren bobi wedi rhoi dillad a siôl am dani, neu rhoi dillad am y gath, os bydda hono yn digwydd fod yn un lonydd a ffeind. Mi gefais i ddoli pren un tro; cofio yn iawn, ei phen wedi ei paentio a paent du, a'r bochau yn baent coch, mi fu yn drysor mawr gen i am amser maith.

Fel y byddai y gwanwyn yn dod, mynd i bysgota dwylo, gosod westan yn yr afon fin nos, mynd yno beth cynta yn y bore a chael sgodyn i frecwast. Mynd hefo tin i Llyn Cam i ddal brithyllod a pena byliad. Bydda un o honom yn wastad yn syrthio i'r dŵr, neu un o honom wedi colli cap neu esgid neu hosan. Yn Llyn Babell fydda ni yn mynd i ymdrochi.

Wedi chwarae, meddwl am y gwaith wedyn. Cario dŵr, hel coed tân, gwylio'r ieir yn bwyta, hel y brain i ffwrdd. Hel dail i'r moch, dail tafol a danadl poethion, ac er fod hen sana am ein dwylaw, roedd y danadl poethion yn pigo trwy popeth nes oedd gwrymau mawr dolurus ar ein dwylaw a'n coesau.

Mynd i'r ffriddoedd ar ôl hyny i roi yr eithin ar dân, gwaith wrth fodd ein calonau ni plant. Gweld y lle yn wemfflam a'r mwg yn esgyn i fyny i'r awyr yn urddasol.

Ar ddechrau y flwyddyn 1903 ddaeth si a son fod ni i gael Capel bach newydd yn y Cwm. Cangen o Eglwys Engedi y pryd hyny oedd y Babell. Mawr fu siarad a dadlau gan y swyddogion pa le i adeiladu Capel newydd. Pasiwyd i brynu peth o dir ffarm Bronerw gan perchenog y stad, a dechreuwyd ar y gwaith yn ddi-ymdroi.

Rwyn cofio cael mynd am drip y tro cynta hefo Ysgol Sul Engedi i'r Bala, cael mynd i weld y Coleg, a heibio llyn am y tro cynta. Helpu rhyw wraig i hwylio ryw eneth fach ddwy flwydd oed mewn cadar am y pnawn, a chael chwegeiniog gwyn am wneyd. We dyna chi ffortiwn i eneth o'r wlad.

Pan ddoi gwyliau y Pasc ein gwaith ni y plant oedd hel cerig oddiar y caeau. Rhyw bedwar neu bump o honom a bwced bob un, a'r cynta i hel llond ei fwced ai roi yn y ferfa, cai hwnw glap o fingceg, bullseyes du mawr a streips gwyn arno yn wobr..

Hwyl a llawenydd i ni oedd y gwaith a gweld y ddol yn wyn o flodau llygad y dydd a

"Hwnnw mewn gwisg o aur ac arian,
Hwn agorodd y drws i'r gwanwyn ddyfod allan. 
Mi wn fod blodau lu o'th ôl yn ddirgel lechu
Rhag ofn yr oerwynt cry sydd dros y maes yn chwythu.
Ti broffwyd bethau braf wyt ini Nefol Genad,
Mae euraidd ddelw haf yn wir ym myw dy lygad"

-darn o adroddiad a ddysgais i hefo Miss Hughes yn Standard 2.

Diwrnod hapus i ni oedd pan ddywedai fy mam "Mi awn am dro pnawn i hel dail a blodau gwyllt i wneud diod dail". Dyna lle byddai Hwre fawr, a bob un o honom am y cynta i fwyta ein cinio, er mwyn cael cychwyn. Rhyw naw gwahanol ddeilen fydda gan mam i wneyd y ddiod. Gallaf ei henwi i gyd, a da oedd blas y ddiod.

*Llun: Hawlfraint yn eiddo i Dewi. Defnyddir yn unol â Thrwydded Comin Creadigol 'Attribution-ShareAlike 2.0'. Manylion pellach trwy ddolenni ar dudalen Wicipedia Huw Llwyd.

----------------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Eisteddfodwyr lleol

Mae rhifyn Mehefin wedi cyrraedd, a hanes Llio yn hawlio lle teilwng ar y dudalen flaen.
Dyma ychydig o hanes ein eisteddfotwyr llwyddianus, mae'r hanesion yn llawn yn y papur:

Llawenydd o’r mwyaf i’r dyrfa fawr oedd yn bresennol ym Mhafiliwn Eisteddfod yr Urdd Meirionnydd brynhawn dydd Gwener, 30ain o Fai, ynghyd â’r miloedd oedd yn gwylio seremoni’r coroni naill ai ar sgrîn y teledu gartref neu ar sgrîn fawr y maes oedd gweld teilyngdod.

Daeth gwefr i ni’n y parthau yma o ganfod mai un o blant dalgylch Llafar Bro gododd ar ei thraed.

Ymfalchïwn yng nghamp  Llio Maddocks, Llan, ar ei champ. Mae Llio’n ferch i Peter a Rhian, yn chwaer i Erin ac yn wyres i Mrs Cit Hughes, Llys Myfyr, Trawsfynydd. Mynychodd Ysgol Bro Cynfal, ysgolion uwchradd y Moelwyn a Dyffryn Conwy, Llanrwst cyn astudio Ffrangeg a Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Leeds.

Mae Llio yn hoff iawn o ysgrifennu creadigol ers yn ifanc:
“Ces fy annog i sgwennu creadigol yn yr ysgol, yn arbennig gan Miss Gwen Edwards, Pennaeth yr Adran Gymraeg yn Ysgol y Moelwyn. "

Go dda Llio, dal ati, a chofia yrru darn o waith i Llafar Bro yn y dyfodol!

Llun-Meinir Williams

Llongyfarchiadau mawr iawn hefyd i Adran Tref Blaenau Ffestiniog ar eu camp o gyrraedd dwy ragbrawf yn y Bala. Llwyddodd y cor (uchod) i gael llwyfan a dod yn drydydd. Trydydd trwy Gymru gyfa' cofiwch! Ardderchog!

Oes rhywun yn cofio pryd y bu i aelodau adran y Blaenau gyrraedd llwyfan Eisteddfod yr Urdd ddiwethaf? Bu'n gyfnod go hir yn sicr, felly go dda chi am ychwanegu at ein balchder ni fel bro eleni.

Diolch i staff Ysgol Maenofferen am hyfforddi'r plant yn eu hamser eu hunain; mae'n wych bod disgyblion yr ysgol honno'n cael cyfle i gymryd rhan, a mwynhau profiadau'r Urdd hefyd.
                  
O ran yr ysgol ei hun, daeth ymdrechion y plant i addurno'r ysgol er mwyn croesawur' Eisteddfod i Feirionnydd, yn seithfed allan o gant!
Braf oedd gweld y baneri a'r gwaith celf yn troi'r ysgolion lleol i gyd yn goch gwyn a gwyrdd.




                                                      -------------------------------------------

Llongyfarchiadau mawr i griw Trawsfynydd hefyd ar eu llwyddiant:
i Elain Iorwerth ar ddod yn drydydd yn yr unawd cerdd dant, ac i Elan Davies am ei pherfformiad yn y pasiant 'Paid a gofyn i fi'.
Daeth llwyddiant hefyd i Delyth Medi, oedd wedi hyfforddi parti llefaru bl. 7, 8,a 9 Ysgol y Gader, ddaeth yn drydydd.
Bu Mollie Davies a Beca Jones o Ysgol Edmwnd Prys yn rhan o'r sioe fythgofiadwy hefyd.
                                                     --------------------------------------------

Yn yr adran gelf a chrefft, gallwn longyfarch Catrin Parry-Ephraim ar ddod i'r brig yng nghystadleuaeth weu a chrosio, bl 7, 8, 9,
Hefyd Cadi Roberts ddaeth yn ail efo Graffeg Cyfrifiadurol.
Disgyblion Ysgol y Moelwyn yw'r ddwy. Daliwch ati genod, go dda chi.
O Ysgol Manod, cafodd Awen Roberts drydydd yn y gystadleuaeth decstiliau 2D. Ac o Ysgol Bro Hedd Wyn, cafodd Elis, Gerwyn a Morgan drydydd efo'u pypedau.
Cafodd Dylan Jacobs o Ysgol Edmwnd Prys, ail wobr ddwywaith am ei waith celf o.
Un arall a chysylltiad lleol yw Sali Gelling, merch Elaine, Tanygrisiau gynt, a enillodd yn yr adran ffotograffiaeth.

Llongyfarchiadau mawr i bob un ohonoch, a diolch am roi ein bro yn y newyddion am y rhesymau cywir. Daliwch ati rwan!

O'r ysgolion cynradd

Ychydig o newyddion o rai o ysgolion cynradd y fro, o rifyn Mawrth.

MAENOFFEREN

Ras Trawsgwlad ‘Dal i Fynd’ Meirionnydd  – Bu 30 o ddisgyblion o Blynyddoedd 3-6 yn cymryd rhan yn y ras trawsgwlad yn Coed y Brenin.  Llongyfarchiadau i bawb am berfformiad gwych ar y noson.

Ail-Gylchu – Bu Blwyddyn 3 ar ymweliad â’r Ganolfan Ail Gylchu fel rhan o’u gwaith Gwyddoniaeth.  Diolch yn fawr iawn i’r staff am agor y ganolfan ac am y croeso cynnes.

Ras Crempog – Diolch i bawb a gefnogodd y Ras Crempog.  Cafwyd llawer o hwyl yn y rasus a paned a crempog i ddilyn.  Llwyddwyd i godi £350 tuag at gostau trip Blwyddyn 5 a 6 i Plas Menai.  Diolch i gwmni Aldi am eu haelioni yn cyfrannu gwobrau ar gyfer y rasus.

Diogelwch y Ffordd Blwyddyn 1 – Dros yr wythnosau diwethaf bu disgyblion Blwyddyn 1 yn dilyn rhaglen wythnosol er mwyn hybu diogelwch ar y ffordd.  Cyflwynwyd tystysgrif iddynt am gymeryd rhan pan ddaeth y cynllun i ben.

YSGOL BRO HEDD WYN

Bu cyrn gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy’ a llongyfarchiadau i bawb fu’n llwyddiannus ar y llwyfan ac yn y cystadleuthau a baratowyd yn yr ysgol.  Pe na bai diwrnod o Eisteddfod yn flinedig i’r disgyblion chwarae teg iddynt fe ddaeth llawer iawn ohonynt at ei gilydd eto ar fore’r Sul canlynol er mwyn cynnal y gwasanaeth yng Nghapel Moreia. 

Bu nifer fawr o blant yn cystadlu yng nghystadleuaeth Traws Gwlad Dal i Fynd yng Nghoed y Brenin hefyd.

YSGOL EDMWND PRYS

Llongyfarchiadau i'r Parti Unsain am ddod yn gyntaf yn yr Eisteddfod
Cylch yn Ysgol y Moelwyn ddydd Sadwrn Mawrth 2il.

Cynhaliwyd te bach Cymreig yn Neuadd yr ysgol ar Ddydd Gwyl Dewi. Bu'r
plant yn brysur yn coginio bisgedi ac amrywiaeth o gacennau ar gyfer y
dathliad. Bu'r plant hefyd yn perfformio ambell i gan yn ystod y prynhawn.
Rhoddwyd gwahoddiad i'r holl rieni, ffrindiau a phobl y gymuned i'r Te.
Roedd yr arian yn mynd tuag at Apel  Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd
Meirrionnydd 2014 - Gellilydan a Maentwrog.

TANYGRISIAU

Ar Chwefror 20fed aeth plant Bl. 3 a 4 ar daith gerdded i fyny i Gwmorthin fel rhan o’u gwaith ysgol. Mwynhaodd pawb yn fawr er gwaetha’r tywydd oer!

Ar Fawrth 1 cymerodd holl blant yr ysgol ran mewn cyngerdd yn y neuadd i ddathlu

Dydd Gwyl Dewi a phawb yn gwneud eu gwaith yn rhagorol. Yna cafwyd gwledd amser cinio yn y ffreutur.

Cafwyd calyniadau da iawn yn Eisteddfod Cylch yr Urdd a gynhaliwyd yn Ysgol
y Moelwyn dydd Sadwrn, 2il o Fawrth.  Fe ddaeth y Cor yn 2il gyda'r Parti
Unsain yn 3ydd a'r Parti Llefaru hefyd yn 3ydd.