Camu i’r Adwy dros Natur!

Fel rhan o ymgyrch Ddiwrnod y Ddaear, aeth disgyblion Blwyddyn 3 Ysgol Maenofferen ati’n frwd i wneud gwahaniaeth, gan gasglu 17 bag o sbwriel mewn dim ond awr. Eu cenhadaeth oedd glanhau y Parc, man sy’n adnabyddus am sbwriel, ond roedd y plant yn barod iawn am yr her. Mewn gwirionedd, roedden nhw’n mwynhau gymaint nes ei bod hi bron yn amhosib eu cael yn ôl i’r ysgol! Da iawn, Blwyddyn 3, roeddech chi’n wych!

Ond doedd y hwyl ddim yn stopio fan hyn. Roedd wythnos olaf mis Ebrill yn Wythnos Genedlaethol Garddio, ac unwaith eto dangosodd y disgyblion faint maen nhw’n mwynhau bod allan yn yr awyr agored ac yn gweithio gyda natur.

Daeth disgyblion Blwyddyn 6 yn arbenigwyr coed go iawn wrth gymryd rhan yn ein prosiect adfywio coed aethnen, gan weithio gyda Dr Jenny Wong o Brifysgol Bangor. Yn ôl ym mis Mawrth, fe wnaethom ni gymryd toriadau gwreiddiau o ddwy goeden ar dir yr ysgol. Ar ôl ychydig wythnosau o dyfu’n ofalus, roedd y toriadau’n barod, ac aeth y disgyblion ati i’w plannu mewn potiau. Buon nhw’n gweithio’n wych fel tîm a byddan nhw’n parhau i ofalu am y coed ifanc tan gwyliau’r haf. Wedyn, bydd y coed yn symud i feithrinfa goed cymunedol Y Dref Werdd cyn cael eu plannu ym mis Hydref. Coedwigwyr y dyfodol!

Yn y cyfamser, mae disgyblion Blwyddyn 3 hefyd wedi bod yn dysgu am fwyd - o ble mae’n dod a pha mor bell mae’n teithio. A’r rhan orau? Maen nhw wedi bod yn tyfu eu salad eu hunain! Bydd eu cynnyrch cartref yn barod mewn pryd ar gyfer picnic arbennig yng Ngardd Bywyd Gwyllt Tanygrisiau yn fuan. Rydym yn edrych ymlaen yn fawr at eu gweld yn mwynhau ffrwyth (a llysiau!) eu llafur.

Bob gwanwyn, mae Mai Di Dor yn ymddangos eto - gwahoddiad i gadw’r peiriant torri gwair yn y sied, a gadael i’r glaswellt dyfu. Mae’n syniad syml, ac yn un da. Gall glaswellt hirach ddarparu bwyd cynnar i beillwyr, lloches i bryfed, ac ychydig o “anhrefn” i dorri ar drefn ein gerddi taclus. Ond beth sy’n digwydd pan ddaw mis Mehefin?

Os daw’r peiriant torri gwair allan eto ar unwaith a thorri popeth i lawr mewn un tro, efallai ein bod yn dadwneud llawer o’r daioni. Mae’r holl dyfiant newydd - a’r bywyd sy’n dibynnu arno - yn diflannu cyn gynted ag y daeth.

Fel y rhan fwyaf o bethau ym myd natur, nid yw mor syml â dweud ie neu na. Ni fydd pob lawnt yn troi’n ddôl flodau gwyllt, ac ni fydd gadael i’r glaswellt dyfu am fis yn datrys popeth. Ond efallai y bydd yn ein helpu i sylwi mwy; beth sy’n tyfu, beth sy’n ymweld, a pha rannau o’r ardd sy’n teimlo fwyaf byw.

Efallai nad Mai Di Dor yw’r stori gyfan, ond yr hyn sy’n digwydd wedyn. Yn lle dychwelyd yn syth at yr un drefn, gallwn feddwl am dorri’r glaswellt yn fwy bwriadol. Gadael rhai rhannau’n hirach, torri eraill yn fyrrach, a chreu cymysgedd o gynefinoedd. Glaswellt hir a blodau i bryfed, a mannau agored i adar fel mwyalchen a bronfraith chwilota.

Yn ein Gardd Bywyd Gwyllt gymunedol leol, er enghraifft, fe wnaethom dorri’r ardal gyfan yn dda ddiwedd mis Mawrth, ac yn ddiweddar rydym wedi torri llwybrau bwriadol drwy’r ddôl a’r berllan. Byddwn yn cadw’r llwybrau hyn yn fyr drwy’r haf, gan adael y gweddill i dyfu. Beth am alw heibio i’w mwynhau a gweld pa fywyd gwyllt allwch chi ei weld?

Mae lawntiau mor gyfarwydd fel nad ydym yn aml yn eu cwestiynu, ond nid oes rhaid iddynt fod yn bopeth. Gall hyd yn oed newidiadau bach - cornel yn cael ei gadael i dyfu, rhai planhigion brodorol, torri’n llai aml - wneud gwahaniaeth.

Felly, p’un a ydych yn torri’r gwair neu beidio, efallai mai’r peth pwysig yw gweld eich gardd mewn ffordd wahanol. Nid dim ond am fis, ond dros yr haf cyfan.

Meg Thorman
Rheolwr Prosiect Amgylcheddol Y Dref Werdd
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2026

 
 

'Stiniog ydi Canol y Bydysawd!

CYSAWD ERYRI
Erthygl gan Eleth Peate.

Bydd yr haul yn sicr o wenu yn y Blaenau o hyn allan diolch i brosiect newydd Cysawd Eryri. Dros y misoedd nesaf bydd Arloesi Gwynedd Wledig a Pharc Cenedlaethol Eryri yn cydweithio gyda’r artistiaid Rachel Rosen ac Andy Birch er mwyn dod â’r haul a gweddill planedau Cysawd yr Haul i Wynedd. Y nod ydi amlygu dynodiad Eryri fel Gwarchodfa Awyr Dywyll Ryngwladol a meithrin diddordeb mewn seryddiaeth.

Mae plant Blaenau Ffestiniog wedi bod yn gweithio’n ddiwyd iawn gyda’r artist Rachel Rosen er mwyn creu’r planedau fydd yn cael eu gosod mewn busnesau gwahanol ar draws y sir. Bu plant Ysgol Tanygrisiau yn creu'r blaned Mawrth. Er mwyn ail greu edrychiad coch y blaned, aeth y plant allan i chwilio am hen sgrap rhydlyd i’w ychwanegu i’r wyneb. Bydd Mawrth yn cael ei osod yng Nghaffi Llyn, Tanygrisiau.

Drwy osod planedau o amgylch y Parc, bydd llwybr rhyngblanedol yn cael ei greu i bobl ei ddilyn.  Ym mhob stop bydd cyfle i ddysgu mwy am y blaned arbennig honno a dod i werthfawrogi maint cymhareb Cysawd yr Haul. Bydd hefyd yn annog pobl i ymweld ag ardaloedd newydd o fewn y Parc a hynny gan ddefnyddio trafnidiaeth wyrdd.

Bydd yr Haul i’w weld yn Siop Antur Stiniog, a bydd yn cael ei greu gan yr artist graffiti Andy Birch gyda help gan bobl ifanc Gisda. Dywedodd Ceri Cunnington o Antur Stiniog:

“Rydym yn falch iawn o gael yr Haul yma’n barhaol. Mae pawb yn deud ‘bod hi’n bwrw glaw ym Mlaenau Ffestiniog’, ond wir i chi, mae hi’n braf o hyd yma! Bydd yn ffordd wych o ddenu mwy o bobl i’r dref ac i mewn i’r siop.”

Mae disgyblion Ysgol y Moelwyn, Ysgol Maenofferen ac Ysgol Manod hefyd ar ganol gweithio’n galed i greu Y Ddaear, Mercher a Gwener. Mi fydd y planedau yma yn cael eu gosod yn Llechwedd, Caffi Parc ac yng ngweithdy llechi 'Snowdonia'. 

I geisio deall maint cymhareb cysawd yr haul, bydd y planedau sy’n bellach i ffwrdd o’r haul sef Iau, Sadwrn, Wranws, Neifion a Phlwton yn cael eu gosod yng Ngwesty’r Oakley Arms Maentwrog, Y Ring Llanfrothen, Caffi Pen y Pass Llanberis, Canolfan Arddio Camlan Dinas Mawddwy, a Rheilffordd Tal y Llyn. Ar y raddfa yma mae Cysawd yr Haul wedi ei grebachu o ffactor cant pedwar deg miliwn (140,000,000) i un.

Bydd y planedau yn cael eu gosod dros y misoedd nesaf, gyda phamffled ar gael i roi mwy o wybodaeth am y prosiect. Gobeithio’n fawr y bydd ddarllenwyr Llafar Bro yn cael y cyfle i fwynhau Cysawd Eryri a dysgu mwy am Gysawd yr Haul!

Mae prosiect Cysawd Eryri yn brosiect cydweithredol rhwng Arloesi Gwynedd Wledig a Pharc Cenedlaethol Eryri. Cefnogir y cynllun gan Gronfa Eryri sydd yn rhan o grantiau Parc Cenedlaethol Eryri, a drwy raglen Cymunedau Gwledig Llywodraeth Cymru - Rhaglen Datblygu Wledig Cymru 2014-2020, a ariennir gan Lywodraeth Cymru a’r Gronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig. Caiff hefyd ei ran gyllido gan yr Awdurdod Dadgomisiynu Niwclear (NDA), a Chyngor Gwynedd.
-------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2018.

Llyfr Log Maenofferen. 1943-45

Rhan Olaf cofnodion llyfrau log Ysgol Maenofferen (Genethod) yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan Agnes Edwards

24/01/43  Presenoldeb isel. Tywydd gwlyb a stormus bob dydd a llawer o’r genethod yn dioddef o annwyd trwm, 2 yn dioddef o’r crafu – gyrrwyd hwy i Harlech i’r ysbyty i gael sylw.

01/02/43  Mae’r ysgol yn dechrau am 9.30 a.m eto am fod y boreau yn dywyll iawn.  Presenoldeb yn isel – annwyd trwm a dolur gwddw.

10/02/43  Tywydd yn dal yn wlyb iawn a stormus.  Mae’r plant yn cyrraedd yr ysgol yn wlyb.  Pan maent yn dychwelyd o ginio’r ysgol ym Mrynbowydd, maent yn gorfod sychu eu sanau o flaen y tân.  Llawer ohonynt yn methu cael wellingtons. ('unable to procure' yw’r cofnod.  Nid ydynt yn dweud pam, ai prinder yn y siopau, neu brinder pres?)

07/04/43  O gwmpas 11 y bore daeth drycin – storm o wynt a glaw difrifol.  Roedd yn rhy beryglus i ollwng y plant am 11.40.  Roedd rhaid i’r 36 o enethod oedd yn cael cinio ymlwybro drwy’r gwynt a’r glaw.  Pan ddychwelodd y genethod am 12.25 roeddynt yn wlyb diferol.  Gan fod y tywydd wedi gwella ychydig fe’u gyrrwyd adre.

20/04/43  Am ei bod yn braf aeth yr athrawes a phlant Std. 1 i lawr i’r coed am awr i gael gwers natur.

20/04/43  Aeth dosbarth 3, 4 a 5 i fyny i Gwmorthin gyda’u hathrawon.

21/04/43  Aeth Std. 1 i (felin) Pant yr Ynn lle y gwelsant edafedd yn cael ei drin a’i wehyddu. Aeth Std. 1 hefyd i lawr i’r coed am wers natur gan ddod ag enghreifftiau o flodau gwyllt ac yn y blaen.  Aeth Std. 3, 4 a 5 at Lyn Ffridd gan sylwi ar y mynyddoedd a’r dirwedd.

09/07/43  Un yn dioddef gan y dwymyn goch

10/12/43  Epidemig o ffliw ac annwyd.

26/05/44  Plant wedi gwlychu’n ofnadwy yn cael mynd adre’n fuan.

22/05/44  Cyflenwad llefrith i’r ysgol.  Dechreuodd y trefniant gyda  Mr D. Lewis, Garfan Dairy.  Y gost 1/2d – sef dime am 1/3 peint o lefrith.  109 o blant allan o 140 gymerodd fantais ar y cyfle.

10/01/45  Tywydd yn ofnadwy o oer.  Trwch o eira.

11/01/45  Std. 2 – disgynnodd plentyn yn yr iard a thorri ei ddant.  Cafodd sylw’n syth gan Mr Jenkins.

18/01/45  Tywydd gwyllt.  Gwynt cryf a glaw di-baid.

19/01/45  Trwch o eira yn y nos.  Y ffyrdd yn beryglus wedi rhewi’n ddrwg.

22/01/45  Dal i fwrw eira.  Mae’r lluwch yn bur ddwfn.

25/01/45  Y tywydd yn dal yn oer iawn -y dŵr wedi rhewi yn y toiledau.  Y glo wedi gorffen a’r bobl sy’n cyflenwi’r glo yn methu ei ddanfon o achos yr eira a’r rhew.  Dim ysgol yfory.

29/01/45  Daeth yr athrawon a rhai o’r genethod i’r ysgol ond cafwyd caniatâd i gau’r ysgol.

31/01/45  Mae’r tanau wedi eu cynnau gan fod deg cant o lo wedi cyrraedd yr ysgol.  Mae’n dechrau meirioli ac mae presenoldeb yn gwella 66% y bore, 78% pnawn.

05/02/45  Ni allai D. Lewis gyflenwi’r llefrith i’r ysgol am ei fod wedi rhewi!

22/02/45  Daeth y llefrith i’r ysgol. Rhoddwyd rhybudd ar y radio yn y prynhawn y bydd cadoediad yn Ewrop heno ac y trefnir dau ddiwrnod o wyliau i  ddathlu Victory in Europe i bob un gweithiwr drwy’r wlad.  Felly gwyliau 08/05/45 a 09/05/45.

05/07/45  Diwrnod lecsiwn – dim ysgol.

Bu’r llyfrau dognu yn dal i fynd tan 1954 ond erbyn diwedd y 1950au roeddynt yn dweud wrthym you’ve never had it so good.
-------------------------------

Detholiad yw'r uchod, o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)
Llun Paul W

Log Ysgol Maenofferen

Ail ran cyfres newydd Agnes Edwards, yn edrych ar lyfrau log Ysgol Maenofferen yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

17/01/41  Amryw adref o’r ysgol ar ôl cael eu trin yn erbyn difftheria, a hefyd tywydd garw.

20/01/41  Storm o eira enbyd wedi para dros y penwythnos ac wedi ail ddechrau eto.  Lluwchfeydd mawr yn rhwystro trafnidiaeth.  Gyrrwyd yr hanner dwsin o ferched a ddaeth i’r ysgol adre’n ôl.
21/01/41  Dim bysiau’n teithio.  Ychydig o blant wedi dod i’r ysgol a chael eu gyrru adre’n ôl.
22/01/41  Tywydd mawr.  Dim glo ar gyfer y tanau a’r toiledau ddim yn gweithio.  Cafwyd gorchymyn i gau'r ysgol am weddill yr wythnos.

5/02/41  Storm eira arall.  Presenoldeb iach.

17/02/41  Y meddyg yn rhoi ail driniaeth i rwystro dal difftheria.  Oer ac yn pluo eira.

19/02/41  Tywydd mawr.

09/05/41  Mae newid yn oriau agor yr ysgol.  Mae’r clociau wedi eu rhoi ymlaen awr arall, felly mae’r ysgol yn dechrau am 9.40 a.m. a’r plant yn cael eu gollwng allan am 12.30.  Prynhawn yn dechrau am 1.30 tan 3.45.

04/06/41  Ffenestri wedi eu torri yn y cloakrooms.  Golwg eu bod wedi eu torri o’r tu mewn. Dirgelwch
09/06/41 Dwy ffenest wedi ei thorri eto.  Un yn Std. 4 ac un yn Std. 5. Gadawyd neges yn y Swyddfa, gan nad yw’r gofalwr yn medru dyfalu sut gwnaed y difrod.

23/01/42  Eira mawr yn golygu llai o blant.  Yn y prynhawn meiriolodd yr eira ac yr oedd cymaint o wlybaniaeth dan draed fel y penderfynwyd mai’r peth gorau oedd cau'r ysgol am y pnawn.

02/03/42  Am fod Gŵyl Dewi Sant ar y Sul y flwyddyn hon, fe geir y gwyliau ar ddydd Llun.  Felly dim ysgol ar ddydd Llun.

20/04/42  Mae’r clociau wedi eu rhoi ymlaen awr arall ond mae’n gorchymyn wedi dod gan yr Awdurdod Addysg fod pob ysgol i ddechrau am 9.00 a.m. Mae’r cinio ym Mrynbowydd yn dal i gael ei ddarparu ond bydd newid yn y fwydlen.

22/02/42  Presenoldeb yn isel oherwydd y tywydd garw ac un neu ddau yn dioddef o’r crafu (scabies).  Yr ysgol yn cau dros y Sulgwyn a’rrheolwyr yn caniatáu cau dydd Mawrth hefyd.

28/02/42  Wardeniid A.R.P. yn yr ysgol i archwilio ar gas masks y plant.

22/07/42  Dilyw o law heddiw.  Pan gyrhaedodd y genethod i Frynbowydd roeddynt yn wlyb diferol, felly, fe’n gyrrwyd adref am 1 o’r gloch.

24/07/42  Diwrnod gwlyb iawn eto.  Gyrru’r genethod adre’n fuan. Yr ysgol yn cau am wyliau haf.

14/09/42  Pris cinio’r ysgol wedi codi i 1/6 yr wythnos a 4 ceiniog am un cinio.  Pan fo mwy nag un plentyn o’r un teulu yn cael cinio, yna 1/3 y pen yr wythnos.

16/10/42  Haint y frech goch.

21/10/42  Blackout Regulations yn gorchymyn mai oriau’r ysgol fydd 9.30-11.45 ac 1.00-3.45 p.m.

26 a 27/11/42  Dim ysgol ar 26 a 27 fel y gallai’r athrawon fynychu Cwrs Cymraeg o dan Adran Gymraeg y Bwrdd Addysg.  Cynhelir y cwrs ddydd Iau, Gwener a bore Sadwrn yn yr Ysgol Ganol.
24/12/42  Treulio heddiw yn adrodd, actio a chanu carolau.  Cau'r ysgol yn y pnawn.
-------------------------------

Detholiad yw'r uchod, o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)
Llun Paul W

 

Ysgol Maenofferen a'r Ail Ryfel Byd

Cyfres newydd gan Agnes Edwards, yn edrych ar lyfrau log Ysgol Maenofferen yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Un diwrnod cefais wahoddiad, gan ysgol fy ŵyr a’m hwyres, i siarad am fy mhrofiadau a’m teimladau yn blentyn yn ystod yr ail ryfel byd.  Gan fy mod mor ifanc nid oeddwn yn gwybod y ffeithiau ac felly es ati i gael gweld llyfrau log ysgol neu ddwy.

Diolch i’r prifathrawon, cefais fynd i’r ysgol i gopïo peth o'r ffeithiau a gweld y penderfyniadau wnaed yr adeg hynny.  Dyma rai o eitemau o lyfr log Ysgol Merched Maenofferen gan ddechrau ym Medi 1939. Diddorol sylwi mai yn Saesneg y cofnodwyd y cwbl heblaw am ychydig o eiriau yn Gymraeg ar ddydd Gŵyl Ddewi. 

Yn wyneb y ffaith fod yr holl broblemau yn effeithio’r plant a’r athrawon,  y mae’n rhyfeddol fod yr ysgol yn medru rhoi cystal addysg i’r genethod.  Roedd y tywydd garw, a’r holl anhwylderau yn gwneud addysg yn anodd ond oherwydd gwaith da’r athrawon, y mae’n rhyfeddol fod cymaint o’r genethod wedi cael y marciau uchaf drwy sir Feirionnydd.  Roedd y ferch a’r marciau uchaf yn y scholarship yn cael gwobr o ‘gini’ sef £1.1.0 -a merch o Ysgol Maenofferen oedd honno’n aml.

Dyma ychydig o ffeithiau a gofnodwyd o’r log:

3/09/39  Yr ysgol yn cau am wythnos pan ddaeth cyhoeddiad o Lundain i ddweud bod rhyfel ar ddechrau. Yr wythnos ddilynol ail agorwyd yr ysgol gyda naw merch ddiarth wedi eu cofrestru yn Ysgol Maenofferen - y naw wedi dod yma fel evacuees. Am y ddau fis dilynol ychydig a gofnodir ond bod amryw o blant ac athrawon yn dioddef o ddolur gwddw, tonsilitis, cwinsi a difftheria gan ddilyn i’r flwyddyn newydd - mwy o ddifftheria a'r clefyd coch.

19/01/40  Cafwyd eira trwchus dros nos ac yr oedd yn oer iawn. Y chwareli wedi cau a phresenoldeb y plant yn yr ysgol i lawr i 56%.

26/01/40  Tywydd oer a gwynt o’r dwyrain.

21/02/40 Epidemic o beswch a ffliw - plant ac athrawon. Gyrrwyd tair athrawes adra, a chafwyd gorchymyn i gau'r ysgol am wythnos (gan yr Awdurdod Iechyd).

04/03/40  Yr ysgol yn ail agor a’r nyrs yn dod i edrych os oedd yna blant eisiau ychwaneg o fwyd maethlon ("under nourished children").

14/05/40  Roedd y diwrnod hwn i fod yn ddiwrnod o wyliau, ond daeth gorchymyn oherwydd haint  “rubella” (y frech goch).

26/09/40  Yr athrawon yn cael esiampl o’r cinio fyddai’r plant yn gael yn Festri Brynbowydd.  (Roedd plant y tair Ysgol sef Merched, Bechgyn a Babanod yn cael cinio canol dydd yn Festri Capel Brynbowydd.) Roedd y babanod a merched Std 1 yn mynd i lawr i Frynbowydd am 11.10 a.m. ynghyd a Bechgyn Std 1.  Yna am 11.40 a.m. aeth gweddill y genethod (61 ohonynt) (a gweddill y bechgyn mae’n siŵr). Cynnwys y cinio oedd “stew” a phwdin. Y pris oedd 3 ceiniog yr un bob dydd.

4/10/40  Cafodd 85 o enethod ginio drwy’r wythnos ond yr oedd y tywydd yn anarferol o wlyb a stormus.  Roedd y merched yn wlyb domen yn cerdded yn ôl ac ymlaen i Frynbowydd, yn enwedig y rhai bach. Yna, am 1.20 p.m. clywsant y siren yn canu.  (Roedd y ‘siren’ yn canu pan oedd unrhyw berygl i’w ganfod.) Roedd 155 o enethod yn bresennol. Pan ganai’r siren:
The bigger girls were scattered to different houses according to plan, while the other half took shelter in the 3 shelters provided by Education Authority in the playground.
(Fedra i ddim cael gwybod beth oedd y ‘plan’ ond fe gofiaf am un lloches yn iard y Genethod.) Ar ôl clywed yr all clear cafodd y genethod i gyd fynd adref gan fod rhan fwyaf  ohonynt yn wlyb domen ar ôl mynd yn ôl a blaen yn y glaw.

24/10/40  Canodd y siren eto am 1.15 p.m. Caewyd yr ysgol a rhannwyd y plant i wahanol dai a’r 3 lloches oedd yn y coed.  Chwarter awr yn hwyrach canwyd yr all clear a daeth pawb yn ôl i’r ysgol, ail ddechreuwyd y gwersi. (Rwy’n cofio mynd i lawr i’r maes chwarae tarmac i weld un shelter pan oeddwn yn y babanod. Roedd wedi ei wneud o fagiau tywod heb ddrws, a phan aethom ni i edrych arno roedd yr arogl yn eich taro chi.  Roedd y defaid wedi cael modd i fyw yn cael lloches ac wedi baeddu ymhobman!  Penderfynais yr adeg hynny y buaswn yn cymryd fy siawns tu allan yn rhywle na mygu yn y shelter!

18/11/40  Galwodd nyrs gyda bocs cymorth cyntaf at ddefnydd yr ysgol.  Roedd un athrawes wedi cael tystysgrif mewn cymorth cyntaf a gadawyd y bocs yn ei gofal.

25/11/40  Cafwyd rholion o net (anti splinter). Rhoddwyd rhai ar y ffenestri a drysau Mr Williams oedd yn gofalu am hyn a’r athrawon a’r merched yn ei gynorthwyo.

20/11/40  Daeth gorchymyn o Ddolgellau i ddweud na ddylai tanau yn yr ysgol gael eu cynnau cyn 8.30 a.m. o dan y Blackout Regulations. Ysgolion i ddechrau am 9.45 a.m. tan hanner dydd a’r prynhawn o 1 o’r gloch tan 3.15 p.m.

13/12/40  Presenoldeb yn isel o achos epidemic o glwy’ pennau drwy’r ysgol ac amryw yn cwyno efo’r pâs.

07/01/41  Tywydd difrifol.  Dim dŵr yn adeilad yr ysgol.  Dŵr wedi rhewi yn y toiledau.

16/01/41  Doctor yma yn rhoi triniaeth i rwystro difftheria.  Amryw o’r genethod wedi cael pigiad i wrthsefyll difftheria.
--------------------------------------

Detholiad yw'r uchod, o ran 1 y gyfres, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2017.
Llun Paul W

Ein Hamgylchedd

Erthygl o rifyn Mehefin 2016, gan Mari Williams, blwyddyn 5, Ysgol Maenofferen.

Yr amgylchedd ym Mlaenau Ffestiniog
Ein thema eleni oedd ‘Pa mor wyrdd yw Blaenau?’.  Buom  am dro rownd y stryd i ofyn wrth bobl am eu barn nhw am Flaenau Ffestiniog wrth lenwi holiadur gyda Miss Trappe.  Roedd yn amlwg fod llawer iawn yn ailgylchu yn ddyddiol.

Cawsom bleser o gael ymweliad i'r ysgol gan y Dref Werdd i helpu ni i ateb ychydig o gwestiynau oedd gennym wedi eu paratoi. Fe atebodd Gwydion lawer o gwestiynau am pa mor wyrdd yw Blaenau Ffestiniog.
_____________________________________________________________________________
Y Blaenau yw un o’r trefi hefo lleiaf o goed yng Nghymru - allan o 220 o drefi! 
_____________________________________________________________________________

Mae yna broblem hefo’r  Rhododendron a’r clymlys Siapan (Japanese knotweed) gan eu bod yn tyfu ym mhob man.

Mae rhai pobl yn y gawod am tua 10-30 munud, ond nododd Gwydion y gall teulu o bedwar arbed £400 y flwyddyn, a’r unig beth fyddai raid ei wneud ydi treulio dim ond 4 munud i mewn ynddi.

Mae pobl leol yn garedig ac yn gwella iechyd yn yr afonydd drwy gasglu sbwriel.  Dywedodd Gwydion fod y Dref Werdd wedi caslgu 5 sgip yn llawn o sbwriel mewn dau ddiwrnod o lanhau afonydd. Mae hynny tua 30 tunnell! Mae angen cadw’r afonydd lleol yn lân e.e Afon Bowydd, neu bydd y llygredd yn mynd i’r môr ac yn achosi mwy o broblemau i’n natur.

Llanast yn Afon Bowydd. Llun Paul W

Mae 2,600 o dai yn y fro, felly mae’n anodd  iawn cael pawb i fod yn wyrdd! Ond mae llawer o bethau yn helpu e.e. mynd â phethau i’r Ganolfan Ailgylchu a cherdded yn lle mynd mewn car o hyd. 

Yn y parc, sylwais fod sbwriel plant a phobl ar y llawr ac yn y gwrychoedd. Nid yw hyn yn deg i rai sydd eisiau chwarae yn ddiogel. Hefyd roedd yna ganiau cwrw ar hyd y gwrychoedd tu allan i Westy Tŷ Gorsaf. Mae llawer o finiau yno, ond ddim yn cael eu defnyddio! 

Yn fy marn i, dylai pawb ailgylchu a pheidio taflu sbwriel ar y llawr. Credaf y dylai pobl edrych ar ôl ein hamgylchedd drwy ailgylchu dillad yn y banc priodol neu roi hen ddodrefn yn y Ganolfan Ailgylchu yn lle eu taflu nhw wrth y rheilffyrdd neu yn ein gerddi. Dydy hyn ddim yn neis i ni na’r bobl sy’n dod i'r Blaenau ar wyliau.

Yn fy marn i, mae Blaenau Ffestiniog yn dref ‘werdd’, ydy, ond mae lle i wella – yn arbennig yn y parc ac wrth ymyl Siopau fel Eurospar a’r Co-op - lle mae pobl yn prynu bwyd ac yn taflu llawer o’u sbwriel ar y llawr.
-------------------------------------

Braf ydy cael croesawu erthygl gan un mor ifanc – diolch o galon i Mari am fynegi ei barn mor loyw. Dal ati Mari!

Eisteddfodwyr lleol

Mae rhifyn Mehefin wedi cyrraedd, a hanes Llio yn hawlio lle teilwng ar y dudalen flaen.
Dyma ychydig o hanes ein eisteddfotwyr llwyddianus, mae'r hanesion yn llawn yn y papur:

Llawenydd o’r mwyaf i’r dyrfa fawr oedd yn bresennol ym Mhafiliwn Eisteddfod yr Urdd Meirionnydd brynhawn dydd Gwener, 30ain o Fai, ynghyd â’r miloedd oedd yn gwylio seremoni’r coroni naill ai ar sgrîn y teledu gartref neu ar sgrîn fawr y maes oedd gweld teilyngdod.

Daeth gwefr i ni’n y parthau yma o ganfod mai un o blant dalgylch Llafar Bro gododd ar ei thraed.

Ymfalchïwn yng nghamp  Llio Maddocks, Llan, ar ei champ. Mae Llio’n ferch i Peter a Rhian, yn chwaer i Erin ac yn wyres i Mrs Cit Hughes, Llys Myfyr, Trawsfynydd. Mynychodd Ysgol Bro Cynfal, ysgolion uwchradd y Moelwyn a Dyffryn Conwy, Llanrwst cyn astudio Ffrangeg a Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Leeds.

Mae Llio yn hoff iawn o ysgrifennu creadigol ers yn ifanc:
“Ces fy annog i sgwennu creadigol yn yr ysgol, yn arbennig gan Miss Gwen Edwards, Pennaeth yr Adran Gymraeg yn Ysgol y Moelwyn. "

Go dda Llio, dal ati, a chofia yrru darn o waith i Llafar Bro yn y dyfodol!

Llun-Meinir Williams

Llongyfarchiadau mawr iawn hefyd i Adran Tref Blaenau Ffestiniog ar eu camp o gyrraedd dwy ragbrawf yn y Bala. Llwyddodd y cor (uchod) i gael llwyfan a dod yn drydydd. Trydydd trwy Gymru gyfa' cofiwch! Ardderchog!

Oes rhywun yn cofio pryd y bu i aelodau adran y Blaenau gyrraedd llwyfan Eisteddfod yr Urdd ddiwethaf? Bu'n gyfnod go hir yn sicr, felly go dda chi am ychwanegu at ein balchder ni fel bro eleni.

Diolch i staff Ysgol Maenofferen am hyfforddi'r plant yn eu hamser eu hunain; mae'n wych bod disgyblion yr ysgol honno'n cael cyfle i gymryd rhan, a mwynhau profiadau'r Urdd hefyd.
                  
O ran yr ysgol ei hun, daeth ymdrechion y plant i addurno'r ysgol er mwyn croesawur' Eisteddfod i Feirionnydd, yn seithfed allan o gant!
Braf oedd gweld y baneri a'r gwaith celf yn troi'r ysgolion lleol i gyd yn goch gwyn a gwyrdd.




                                                      -------------------------------------------

Llongyfarchiadau mawr i griw Trawsfynydd hefyd ar eu llwyddiant:
i Elain Iorwerth ar ddod yn drydydd yn yr unawd cerdd dant, ac i Elan Davies am ei pherfformiad yn y pasiant 'Paid a gofyn i fi'.
Daeth llwyddiant hefyd i Delyth Medi, oedd wedi hyfforddi parti llefaru bl. 7, 8,a 9 Ysgol y Gader, ddaeth yn drydydd.
Bu Mollie Davies a Beca Jones o Ysgol Edmwnd Prys yn rhan o'r sioe fythgofiadwy hefyd.
                                                     --------------------------------------------

Yn yr adran gelf a chrefft, gallwn longyfarch Catrin Parry-Ephraim ar ddod i'r brig yng nghystadleuaeth weu a chrosio, bl 7, 8, 9,
Hefyd Cadi Roberts ddaeth yn ail efo Graffeg Cyfrifiadurol.
Disgyblion Ysgol y Moelwyn yw'r ddwy. Daliwch ati genod, go dda chi.
O Ysgol Manod, cafodd Awen Roberts drydydd yn y gystadleuaeth decstiliau 2D. Ac o Ysgol Bro Hedd Wyn, cafodd Elis, Gerwyn a Morgan drydydd efo'u pypedau.
Cafodd Dylan Jacobs o Ysgol Edmwnd Prys, ail wobr ddwywaith am ei waith celf o.
Un arall a chysylltiad lleol yw Sali Gelling, merch Elaine, Tanygrisiau gynt, a enillodd yn yr adran ffotograffiaeth.

Llongyfarchiadau mawr i bob un ohonoch, a diolch am roi ein bro yn y newyddion am y rhesymau cywir. Daliwch ati rwan!

Tommo yn Stiniog!

Wythnos yn ol bu Tommo, Radio Cymru yn y Blaenau yn siarad efo rhai o'r trigolion.

Bob dydd yr wythnos hon, roedd ganddo eitem lleol ar ei raglen brynhawn.
Dyma ddolenni; mae'r darnau o Stiniog tua 1 awr a 36 munud i mewn i'w raglen (1' 26 Mercher):

Dydd Llun, Ebrill y 7fed- Catrin Roberts yn trafod teithiau cerdded i ddysgwyr Cymraeg i oedolion a Siop y Gloddfa.

Dydd Mawrth yr 8fed-  Ioan, Owain, Dafydd, Gwion, Susan, Erin, Iwan, Beca, Elan, Gethin, Aled a Llion o Ysgol Maenofferen yn ceisio ateb y cwestiwn 'Pwy ydi Carwyn Jones'!

Dydd Mercher y 9fed- Catrin eto, efo Tammy, dysgwraig lleol

Dydd Iau y 10fed- disgyblion Maenofferen yn trafod be sy'n eu gwneud nhw'n flin!

Dim ond munud neu ddau oedd pob eitem yn anffodus. Dwi'n siwr bod teuluoedd y rhai gymrodd ran yn falch o'u clywed, ac nid lle Llafar Bro ydi dweud os oedd cyfiawnhad dros dalu cyflogau staff y BBC am ddiwrnod er mwyn recordio darnau mor rhyfeddol o fyr... ond be' ydych chi'n feddwl? Gadewch i ni wybod.

Cofiwch hefyd: dim ond am ychydig ddyddiau mae Radio Cymru yn cadw'r rhaglenni ar y we.

O'r ysgolion cynradd

Ychydig o newyddion o rai o ysgolion cynradd y fro, o rifyn Mawrth.

MAENOFFEREN

Ras Trawsgwlad ‘Dal i Fynd’ Meirionnydd  – Bu 30 o ddisgyblion o Blynyddoedd 3-6 yn cymryd rhan yn y ras trawsgwlad yn Coed y Brenin.  Llongyfarchiadau i bawb am berfformiad gwych ar y noson.

Ail-Gylchu – Bu Blwyddyn 3 ar ymweliad â’r Ganolfan Ail Gylchu fel rhan o’u gwaith Gwyddoniaeth.  Diolch yn fawr iawn i’r staff am agor y ganolfan ac am y croeso cynnes.

Ras Crempog – Diolch i bawb a gefnogodd y Ras Crempog.  Cafwyd llawer o hwyl yn y rasus a paned a crempog i ddilyn.  Llwyddwyd i godi £350 tuag at gostau trip Blwyddyn 5 a 6 i Plas Menai.  Diolch i gwmni Aldi am eu haelioni yn cyfrannu gwobrau ar gyfer y rasus.

Diogelwch y Ffordd Blwyddyn 1 – Dros yr wythnosau diwethaf bu disgyblion Blwyddyn 1 yn dilyn rhaglen wythnosol er mwyn hybu diogelwch ar y ffordd.  Cyflwynwyd tystysgrif iddynt am gymeryd rhan pan ddaeth y cynllun i ben.

YSGOL BRO HEDD WYN

Bu cyrn gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy’ a llongyfarchiadau i bawb fu’n llwyddiannus ar y llwyfan ac yn y cystadleuthau a baratowyd yn yr ysgol.  Pe na bai diwrnod o Eisteddfod yn flinedig i’r disgyblion chwarae teg iddynt fe ddaeth llawer iawn ohonynt at ei gilydd eto ar fore’r Sul canlynol er mwyn cynnal y gwasanaeth yng Nghapel Moreia. 

Bu nifer fawr o blant yn cystadlu yng nghystadleuaeth Traws Gwlad Dal i Fynd yng Nghoed y Brenin hefyd.

YSGOL EDMWND PRYS

Llongyfarchiadau i'r Parti Unsain am ddod yn gyntaf yn yr Eisteddfod
Cylch yn Ysgol y Moelwyn ddydd Sadwrn Mawrth 2il.

Cynhaliwyd te bach Cymreig yn Neuadd yr ysgol ar Ddydd Gwyl Dewi. Bu'r
plant yn brysur yn coginio bisgedi ac amrywiaeth o gacennau ar gyfer y
dathliad. Bu'r plant hefyd yn perfformio ambell i gan yn ystod y prynhawn.
Rhoddwyd gwahoddiad i'r holl rieni, ffrindiau a phobl y gymuned i'r Te.
Roedd yr arian yn mynd tuag at Apel  Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd
Meirrionnydd 2014 - Gellilydan a Maentwrog.

TANYGRISIAU

Ar Chwefror 20fed aeth plant Bl. 3 a 4 ar daith gerdded i fyny i Gwmorthin fel rhan o’u gwaith ysgol. Mwynhaodd pawb yn fawr er gwaetha’r tywydd oer!

Ar Fawrth 1 cymerodd holl blant yr ysgol ran mewn cyngerdd yn y neuadd i ddathlu

Dydd Gwyl Dewi a phawb yn gwneud eu gwaith yn rhagorol. Yna cafwyd gwledd amser cinio yn y ffreutur.

Cafwyd calyniadau da iawn yn Eisteddfod Cylch yr Urdd a gynhaliwyd yn Ysgol
y Moelwyn dydd Sadwrn, 2il o Fawrth.  Fe ddaeth y Cor yn 2il gyda'r Parti
Unsain yn 3ydd a'r Parti Llefaru hefyd yn 3ydd.