Stolpia -Ionawr Oer

Rhan o golofn Steffan ab Owain, o rifyn Ionawr 2025

Mis Ionawr Oer
Roedd sôn bod tywydd oer i ddod i ni'r mis hwn. Dim byd tebyg i aeaf caled 1895, sef yr ‘Heth Fawr’, fel y’i gelwid gan yr hen bobl, nag un 1947. 

Bu mis Ionawr 1892 yn bur ddrwg yn ein hardal a’r cyffiniau hefyd yn ôl Baner ac Amserau Cymru. 

Cafwyd storm o eira a lluwchfeydd garw fel bod y trên o’r Bala a’r trên bach yn methu a dod yma. Bu’n rhaid atal y chwareli oherwydd y lluchfeydd a’r rhew a chan ei bod yn Sadwrn tâl bu’n rhaid i chwarelwyr o ardaloedd Porthmadog, Harlech, Talsarnau, Penrhyn a Maentwrog gerdded drwy’r eira i ddod i nôl eu cyflog. 

Roedd rhai ohonynt yn cerdded ar ben y cloddiau a thrwy’r caeau yn ambell le. Defnyddiwyd ceffylau i ddod â’r post i Danybwlch a Maentwrog. 

Collwyd llawer o ddefaid yn yr eira a’r rhew, rhai wedi mygu ac eraill wedi newynu. Yn ôl rhai, hwn oedd yr eira gwaethaf ers 37 mlynedd.

Eira mawr hyd Stryd yr Eglwys tua 1936

Rhod y Rhigymwr- Englyna

Rhan o golofn reolaidd Iwan Morgan, o rifyn Rhagfyr 2024

Fe fydda i wrth fy modd yn cael cyfeillion caredig yn ymateb i gynnwys fy ngholofn. Yn Rhod Medi, cyfeiriais at lwyddiant y Prifardd Carwyn Eckley ym Mhrifwyl Rhondda Cynon Taf, a sôn am yr ymwneud gefais gyda’i dad-cu, Martin, yn ôl yn y 1970au pan oedd yn olygydd Llais Ardudwy. Derbyniais neges hyfryd gan Margaret, gweddw Martin. Cynhwysai’r neges yr englyn y bum yn chwilio amdano - yr un o waith hen dad-cu Carwyn, y Parch. D. Lewis Eckley:

YR HEN BLADUR

Darfu’r dur, ni thyr flaguryn, - mae’n gul,
Mae’n gam, daeth i’r terfyn;
Bladur glaf, gwawd blodau’r glyn,
Gwledd i rwd ar glawdd rhedyn.

Pe bawn wedi chwilio drwy gyfrolau barddoniaeth fy silffoedd llyfrau’n fanylach, byddwn wedi dod ar ei draws yng nghyfrol ddefnyddiol Dafydd Islwyn - ‘100 o Englynion’ [Cyhoeddiadau Barddas  2009].

Cwestiwn a ofynnwyd i mi’n ddiweddar wrth drafod y modd y bydda i’n ceisio gweithio englynion tra’n mynd i gerdded oedd “Sut bod yr awen yn dod mor rhwydd i ti? Mae’n rhaid dy fod ti’n fardd,” meddai’r cyfaill.

Fyddwn i ddim yn dweud hynny. 

Cofiaf eiriau’r Athro Peredur Lynch wrth ymateb i gwestiwn tebyg yn y gyfrol ‘Ynglŷn â Chrefft Englyna’ ym 1981:

“Nid oes angen bardd i wneud englyn cywir ... mater o amynedd ydyw, ac ar ben hynny mater o ymarfer ... mae angen rhyw nerth neu bŵer i drawsnewid yr englyn peiriannol yn farddoniaeth, newid y talp o oerni yn rhywbeth byw, hardd. ‘Awen’ sydd eisiau ... Ar ôl cyrraedd y stad yma sylweddolir bod englyn yn rhywbeth anhraethol fwy na mater o sodro geiriau mewn rhyw drefn arbennig.”

Englynion byrfyfyr fydd fy rhai i’n amlach na pheidio, a theimlaf mai sodro geiriau mewn trefn fydda i. Y gamp ydy cael englyn i redeg yn rhwydd ac i fod yn ddealladwy i’r darllenydd.

Dyma ddau ddaeth i mi’n bur sydyn yn ddiweddar:

19/11/2024 - Eira cynta’r gaeaf.  Erbyn y prynhawn, troes yn sych a braf i mi fynd i gerdded. Mae’r englyn byrfyfyr yn rhestru fy arsylliadau ...

Haenau eira hyd y mynydd a chynfas oer ar rosydd

 

Mae haenau hyd y mynydd - o eira,
   Cynfas oer ar rosydd;
Haul gwan yn goleuo gwŷdd
A dŵr llyn yn dra llonydd.

A thra’r oedd ‘Storm Bert’ yn ei hanterth, daeth hwn:

STORM ‘BERT’ ... bore Sadwrn - 23/11/202

Ag oerwynt ‘Bert’ yn gyrru - ni allaf
Bellach geisio cysgu,
Yn ias hwn, cynhesrwydd sy’
I’w gael dan ddŵfe’r gwely.

Haul gwan yn olau drwy goeden; a'r gelynen sydd hanner ffordd rhwng yr Atomfa ac Argae Newydd Maentwrog

Dyma gerdd fu’n troelli’n fy mhen, ar fesur yr hir a thoddaid: 

I’R GELYNEN - y cerddaf heibio iddi ar fy nheithiau dyddiol.
[Noder mai ar y goeden fenywaidd y gwelir aeron

Goeden y celyn a’i gwaed yn ceulo
Yn beli bach rhudd, - brech i’w gorchuddio,
Yn oer ei brigau wedi’r barugo
A’i dail gwyrdd pigfain, caled yn sgleinio;
Ac wrth i hwyl ei Ŵyl O - ddod yn nes
Ar aelwyd gynnes caiff wres a chroeso.

Y Gymdeithas Hanes- Tipyn o Hwyl

Arferai pobl ‘Stiniog ddweud bod cael eira cyn Ffair Llan yn beth anarferol iawn, ond gyda’r Newid Hinsawdd, y mae popeth yn newid ac fe fu yn rhaid i’r Gymdeithas Hanes ohirio eu cyfarfod fis Tachwedd am wythnos oherwydd tywydd garw. 

Ta waeth am hynny, pan gynhaliwyd y cyfarfod, wythnos yn hwyr, fe gafwyd noson i’w chofio. Y siaradwr oedd Hefin Jones-Roberts a thestun ei sgwrs oedd “Tipyn o hwyl ac o hanes” a dyna yn union a gafwyd.

Dechreuodd efo hanes ei blentyndod yn Stryd y Pant (neu Glanafon Terrace) yn Nhanygrisiau. Adroddodd am y tlodi oedd yn bodoli yn y ’30au a pha mor galed y gweithiai y gwragedd i gadw tŷ ar gyfer teuluoedd mawr. Aeth ymlaen wedyn i drafod arferion pysgota – neu potsio, y dynion, gyda straeon difyr am gymeriadau lliwgar. Pêl droed oedd yn mynd â diddordeb llawer o ddynion eraill a chlywsom eto straeon am b’nawniau Sadwrn prysur ar Gae Ddôl.

Soniodd lawer am ddylanwad yr heddwas lleol ar ei gymuned. Diddorol oedd clywed am y nosweithiau gwyllt a gafwyd yn y dawnsfeydd a’r tafarndai a sut yr oedd y Sarjant yn gallu eu sortio yn ddi-lol.

 

Gyda Hefin ei hun wedi gwasanaethu ein cymuned mor ffyddlon am yr holl flynyddol, nid yw’n syndod bod ganddo lawer iawn o straeon am y gwasanaeth iechyd yn lleol. Clywsom am helyntion yr ambiwlans a’r meddygon lleol a’r gwasanaeth gwych a gafwyd dan amgylchiadau anodd.

Fe wnaeth pawb fwynhau y noson yn arw iawn. 

Cofiwch bod Rhamant Bro allan rwan, ac ar gael mewn sawl lle, er enghraifft Siop Lyfrau'r Hen Bost, Co-op, Siop y Gloddfa, Londis, Tŷ Coffi Antur Stiniog, Siop Pen-bryn Llan, a siopau Eifionydd a Pikes ym Mhorthmadog. Dim ond £4 am wledd o erthyglau a lluniau.
- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2025

Stolpia- Tywydd Gaeafol (III)

Pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Wel, mi gawsom ychydig o rew ac eira ym mis Ionawr, ond diolch i’r drefn nid oedd dim byd tebyg i’r hyn a gawsom yn ystod gaeafau 1962-63 ac 1981-82. Yn ôl yr arbenigwyr ar y tywydd, er nad oedd  gaeaf 1963 gyda chymaint o eira ag un 1947 roedd yn un o’r rhai oeraf a brofwyd yn y wlad ers 1740, ac yn ambell le aeth y tymheredd cyn ised a -20 °C. Sut bynnag, dywed eraill bod gaeaf 1929 wedi bod yn oerach a’r tymheredd wedi gostwng i -22 °C a bod yr eira yn rhewi arnoch fel y disgynnai o’r wybren.

Yn 1963 roeddwn yn gweithio yn Ffatri Metcalfe yng Nglan-y-pwll ac yn  ffodus mai’n Rhiwbryfdir yr oeddwn yn byw ar y pryd, ac felly, nid oedd llawer o waith cerdded trwy’r eira o’m cartref i’m gwaith. Cofier, roedd hi wedi dechrau bwrw eira ar 22 o Ragfyr 1962 a pharhaodd yr oerni hyd at yr wythnos gyntaf ym mis Mawrth. Rhewodd y ffynhonnau, yr afonydd, y llynnoedd fel ei bod yn anodd cael dŵr ar gyfer anifeiliaid y ffermydd a llawer iawn o gartrefi’r wlad. Yn wir, rhewodd y môr, hyd yn oed, mewn sawl lle, fel ei bod yn anodd iawn i bysgotwyr hwylio eu cychod.

Stryd yr Eglwys dan eira trwm, ond pa flwyddyn oedd hi?

Yma yn y Blaenau roedd y chwareli yn cael trafferth cael dŵr i’r peiriannau gan fod y peipiau wedi rhewi’n gorn, ac yn ôl un o hen chwarelwyr Llechwedd nid oedd yn cofio gaeaf mor oer yn ei fywyd, a bu’n ddadl rhyngddo ef ag un o’i gydweithwyr parthed yr oerni. Dywedodd y cyntaf nad oedd wedi gweld ei ddannedd gosod yn rhewi yn nŵr y gwydr erioed o’r blaen a bod hynny yn profi ei osodiad! Roedd tramwyo’r ffyrdd yn waith peryglus a chynghorid pobl i beidio a mentro gyrru cerbydau tros Fwlch Gorddinan (Y Crimea). Hen stori oedd cwyn y Parchedig Cledwyn Parry, Capel Ebeneser (W), sef bod y palmentydd a’r ffordd gerllaw’r capel yn llithrig ac nad oedd y cyngor yn clirio’r eira.

Yn ddiau, y mae mwy ohonoch yn cofio gaeaf 1981/82. Dechreuodd fwrw eira i ddechrau ar y noson cyn Nadolig 1981. Yna, ar y 7 Ionawr bu wrthi yn ddi-baid am 36 awr mewn llawer o ardaloedd yng Ngwynedd. Roeddwn yn fyfyriwr yng Ngholeg Harlech ar y pryd a chael a chael oedd hi i gyrraedd adref heb fynd yn sownd yn yr eira. Syrthiodd y tymheredd yn is nag 20 gradd C a bu’n lluwchio’n  drwm fel ei fod mor ddwfn a 15 troedfedd ar dir uchel, ac yn wir, ar lawr gwlad hefyd, fel rhannau o Benrhyn Llŷn. Roedd papur Daily Post gyda phennawd Saesneg a llun o’r awyr–‘Nid yr Alpau ond Blaenau Ffestiniog’. 

Dyma lun arall o’r Daily Post gydag eira i fyny ar Fwlch Gorddinan. Credir mai gaeaf 1982 y tynnwyd hwn. Wel, o leiaf cyrhaeddodd y car i fyny at y bwlch. Aflwyddiannus a fu amryw a fentrodd drwy’r rhew a’r eira tros y blynyddoedd.

Er ei bod yn bosib’ inni gael eira mawr yn ystod y mis hwn hefyd, rwyf fel y gweddill ohonoch yn ddiau, yn gobeithio mai tyneru a wnaiff y tywydd a chawn wanwyn hyfryd a haf hirfelyn i’w ddilyn.
- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2024

> Rhan 1 

Stolpia- Tywydd Gaeafol (II)

Pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Ar wahân i ryw ychydig nosweithiau o rew, tywydd gwlyb a gwyntog a gawsom gan fwyaf ym mis Rhagfyr gydag un storm ar ôl y llall. Yn wir, bu sawl diwrnod yn ddigon tyner er nad oedd yn heulog. Tybed sut fath o dywydd a gawn yn ystod 2024? Amser a ddengys, ynte?

Soniwyd eisoes am rai o’r gaeafau caled a gafwyd yma yn ein bro a rhannau eraill o Gymru gynt yn y rhifyn diwethaf. Y tro hwn, rwyf am daflu golwg sydyn ar rai o’r gaeafau oer a ddioddefodd ein teidiau a’n hen deidiau yn ystod yr ugeinfed ganrif. 

Yn ôl yr ystadegau roedd gaeaf 1917, 1929 ac 1933 yn rhai pur ddrwg a chollwyd llawer o ddefaid mynydd trwy’r wlad yn dilyn yr oerfel mawr. Cafwyd cnwd iawn o eira yn y Blaenau a’r cyffiniau ym mis Chwefror a Mawrth 1937, hefyd. Ymdrechodd cwmni Crosville i gludo teithwyr ar y bws i Drawsfynydd ac i Eisteddfod Llawrplwy ym mis Chwefror, ond aflwyddiannus y bu oherwydd yr eira ar y ffyrdd. 

Bu’n ‘smit’ yn y chwareli, h.y. rhwystrwyd hwy rhag gweithio o achos y tywydd oerllyd, a methodd trên GWR a chyrraedd Stesion Grêt yn y Blaenau. Cafwyd eira trwm yn ystod wythnosau cyntaf mis Mawrth yn ogystal, digon i atal pobl rhag mynychu’r oedfaon yn y capeli, hefyd.

Diolch i Gareth, Ysgrifennydd ein Cymdeithas Hanes am y llun hwn yn dangos sut yr oedd hi yn ein tref y flwyddyn honno:

Cofnodwyd hefyd i’r ardal gael eira a rhew caled yn ystod gaeaf 1940, ond un 1947 a gofiai y to hŷn amdano am flynyddoedd wedyn. Dywedir iddo ddechrau gydag oerwynt o’r gogledd ar y 15fed o Ionawr a dilynwyd hwnnw gan eira ar 21 Ionawr. Bu’n bwrw eira yn drwm o’r diwrnod hwn ymlaen ac am ddyddiau wedyn mewn sawl ardal fel bod trwch yr eira yn 5 troedfedd yn amryw o leoedd, a lluwchfeydd oddeutu 20 troedfedd o ddyfnder ar y bryniau a’r mynyddoedd. 

Parhaodd y tywydd oer a disgynnodd yr eira yn ysbeidiol tan 15 Mawrth, a chan ei bod ond dwy flynedd er diwedd yr ail Ryfel Byd roedd hi’n fain am fwyd i lawer teulu gan fod yr holl wlad dan eira mawr ac roedd bron yn amhosibl i rai deithio i nôl neges o’r siopau. 

Bu Chwarel Oakeley, chwarel fwyaf yr ardal, ar gau o 13 Chwefror hyd at 18 Mawrth, a degau o weithwyr allan o waith. 

Rhew mawr yn Chwarel Oakeley 1947

Rhewodd mor ddrwg yn y Lefel Galed fel bod pibonwy a darnau o rew yn dal yng nghanol y lefel tan ddyddiau cyntaf mis Mehefin. 

Roedd rhew oddeutu 5 modfedd o drwch yng ngwaelod Trwnc y K, a chafwyd peth mor isel a lloriau tanddaearol yr L a’r M.

- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2024

> Rhan 3

Rhod y Rhigymwr -gwyn ein byd

Pan godais ar fore dydd Iau’r 30ain o Fawrth, ac agor y llenni, gwelwn ei bod yn wyn y tu allan. Nid yn unig roedd eira’n gorchuddio copaon y Moelwynion, ond roedd yr ardd dros ffordd i Dŷ’n Ffridd acw’n gwbwl wyn hefyd. 

Wythnos ynghynt, fe fanteisiais ar y tywydd gwanwynol, cynnes gawsom i baratoi’r ardd ar gyfer plannu. Bum yn ddigon mentrus i roi tatws cynnar yn y pridd, ond ceisiais wneud yn siŵr mod i’n eu rhoi’n ddigon dwfn gan fod y gwybodusion wedi rhybuddio y bydden ni’n talu am y tywydd tesog yn fuan.

Ydi, mae edrych ar lendid eira drwy’r ffenest yn dlws. Ac mi rydan ninna’, uwchben Llan Ffestiniog yn cael ein siâr ohono pan fydd o gwmpas. Rhwng y pentre a phen yr allt lle rydan ni’n byw, mae yna linell eira, neu ‘snow-line’ fel y gelwir hi gan yr hinsoddwyr. Cofiaf gerdded i fyny mewn lluwch un tro, a’r eira’n cael ei chwipio o’r caeau uwchben y ffordd fawr nes ei chau. Am brofiad oedd cael y crisialau oer, gwyn yn fy nallu. 

Dyma fel y disgrifiais hynny mewn englyn:

Dwyreinwynt a drywana - fy wyneb,
Yn finiog chwistrella
I’m mêr storom o eira  
O ddur ei nodwyddau iâ.

Sawl gwaith hefyd y buon ni’n edrych ar yr olygfa o storm eira drwy ffenest y llofft, a gweld yr A470 yn prysur ddiflannu ‘dan luwchion oerion eira’ chwedl yr hen gân.

Rydw i’n cofio’n dda, pan oeddwn i’n brif athro yng Nghefn Coch orfod ffonio i mewn i ddweud nad oedd hi’n bosib i mi gyrraedd yr ysgol gan na allwn gael y car allan o’r buarth oherwydd eira. Yr ateb gawswn i’n ddi-ffael oedd nad oedd pluen eira  i lawr yn y Penrhyn! Doedd gen i ddim car gyriant pedair olwyn yr adeg honno, a chofiaf mai cael a chael fu hi unwaith neu ddwy i mi fedru cyrraedd adref heb fynd yn sownd mewn lluwchfeydd eira ar yr Allt Goch, Dreif yr Oakeley a Rhiw Cefn Pannwl.

Cerdd a wnaeth argraff arnaf flynyddoedd yn ôl oedd un gan fy nhiwtor addysg yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin, Aneurin Jenkins-Jones, a gyhoeddwyd yn ‘Blodeugerdd y Plant’ ym 1971. Hwyrach fod rhai ohonoch chi’n cofio i Arwel, Myrddin ac Elwyn - ‘Hogia’r Wyddfa’ - ddewis hon i’w chyflwyno ar gân ... 

GWYN

Rwy’n caru popeth, popeth sydd yn wyn;
Y sêr liw nos a’u lampau bach ynghyn;
Y lleuad gron yn rhedeg ras o hyd
Yn erbyn holl gymylau’r nos i gyd.

Rwy’n caru glendid cnu oen bach ar fryn
A’r llwyni drain yn drwm dan flodau gwyn;
Llygad-y-dydd yn siriol syllu’n hy
I lygad llosg yr haul ar hafddydd cu.

Yr ewyn ar y don fel ruban les;
Iâr-fach-yr-haf yn llathru yn y tes;
Lili-wen-fach a Lili Mai, bid siŵr,
A Lili’r Grog a hithau Lili’r Dŵr.

Y bwthyn gwyngalch o dan gapan cawn
A’r briodasferch gyda’i gŵn fel gwawn;
Barrug y bore bach fel briwsion bara-can
Yn addo eira’n wrthban yn y man.

Rwy’n caru’r alarch yn ei goegni syn
Yn dotio arno’i hun yn nrych y llyn.
Hwyliau gan wynt yn llawn, a lliain main,
A’r gwynder annwyl hwnnw sydd yng ngwallt fy nain.

Rwy’n hollol siŵr taw gwyn, o’r lliwiau i gyd,
Yw’r lliw sy’n hoff gan Dduw; O! Gwyn ein byd.

Fe ges i fanteisio ar y cyfle droeon i drafod y gerdd gyda phlant, a’u cael i werthfawrogi’r rhestr o ddisgrifiadau sydd ynddi ac i fwynhau sŵn mydr ac odl.

 

Cyn cloi, mae SIMON am ein tywys i dangnefedd ein bro ein hunain. Hoffais y defnydd a wnaeth o ddisgrifiad Gwyn Thomas o’r ‘Blaenau’ yn llinell agoriadol ei englyn:

Dantaith y Mynyddoedd

Rhyw achlust gefais o freichled o dref
      mor driw ac agored.
Saig o’r graig wnaeth fwydo’r gred
a’r Blaenau, gorau’r blaned.

- - - - - - - - 

Rhan o erthygl yng nghyfres Iwan Morgan; ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2022

Sôn am dywydd 2

Ail hanner erthygl Bruce Griffiths, o'i gyfres Iaith 'Stiniog

Eira: dywedem bwrw eira, wrth gwrs, ond i mi mae pluo eira yn cyfleu’r peth yn dlws iawn. Cofiaf glywed eira mân, eira mawr: [Yn ôl Owen John Jones, yn ei Dywediadau Cefn Gwlad, mae ail linell: pluo’n fras, ond cynfas] tybed a ddywedid hyn cyn heth ddiddiwedd 1947? (Gair yn tarddu o’r Saesneg, mae’n debyg.) Bu’r ysgolion ynghau am chwe wythnos, os iawn y cofiaf. Cliriwyd Stryd Fawr y Blaenau ar gyfer cerbydau, ond golygodd hynny godi cloddiau o eira, uwch na’ch pen, ar hyd y pafin o bob ochr i’r stryd, gan adael felly lwybr cul fel twnnel, rhwng y mur eira a thu blaen y siopau. Gwasgfa fyddai trio pasio rhywun. Ym mhobman arall ceid lluwchfeydd anferth: dyn a ŵyr sut yr eid at ffermydd a thyddynnod cefn gwlad. Ni redai trenau na bysus am wythnosau, onid am fisoedd. 

Ond o’r diwedd oer i rewi, oerach i feirioli. ‘Dyna air tlws,’ meddai dysgwraig wrth Ann fy ngwraig yr wythnos o’r blaen. Cytuno! Dadmer a ddywedir ym Môn ac Arfon, a dadlaith/ dadleth yn y De. Y meiriol y galwem y cyfnod. Byddai Meirioli ym Meirionnydd yn enw tlws ar alaw, mi greda’ i. Holodd Ann am esgyrn eira, ymadrodd da ar gyfer gweddillion eira yn gorwedd mewn pantiau ar y mynydd, y byddai rhai yn dweud yn aros am ragor. Mae’n enw llyfr gan Robin Williams, ond ni wn i ddim ai fo a’i fathodd ai peidio. Ni chlywais mohono erioed yn y Blaenau.

Ar ôl glaw trwm, mi sylwasoch, mae’n siŵr, ar glytiau o ddaear ar y llethrau, yn loyw gan law. A oes neu a oedd gennym enw arnynt? Mi glywais yr enw clytiau Marsli gan bobl o ochrau Llŷn ac Eifionydd. Holais y Dr Trefor M. Owen, (gynt pennaeth Sain Ffagan) perthynas imi trwy briodas, ac un o’r ardal, a eglurodd mai enw merch oedd Marsli, ffurf ar Marjorie, a geid yn ei deulu ers cenedlaethau.

 Ar ôl glaw, siawns na welem enfys: dyna’r gair a gofiaf i, ond mi wn fod pont y glaw - enw tlws, addas - i’w glywed trwy rannau helaeth o Sir Feirionnydd a Sir Ddinbych, ac fe glywir yr enw yn y chwarae plant, (tebyg i Oranges and Lemons yn Lloegr) lle byddai dau blentyn, tan ganu ‘pwy ddaw, pwy ddaw dan bont y glaw?’yn cydio dwylo ei gilydd i ffurfio bwa y byddai’r plantos eraill yn rhedeg oddi tani nes y delid un trwy ollwng y ‘bont’ amdano/amdani! Clywir, neu fe glywid, hyn ym Mhenmachno, ond ni alla’i ddweud imi fod yn gyfarwydd â’r chwarae yn y Blaenau. Trueni, ynte? Buasai’n ffordd dda o ddathlu diwedd arni’n tresio glaw. (Gyda llaw: chi enweirwyr: nid ‘brithyll enfys’ mo rainbow trout, ond brithyll seithliw!) Gelwid diwrnod o law a heulwen bob yn ail yn ddiwrnod priodas llwynog.

Dyma ambell dric tywydd arall a gofiaf. A welsoch yr awyr yn heulog ac yn las, ond yn frith o gannoedd o gymylau bychain gwynion - nid arwydd o law er hynny. Cofiaf fy nghyfyrder Gwyn Thomas, pan oeddem yn crwydro o gwmpas Dolwen, yn dysgu imi mai traeth awyr, neu awyr draeth, oedd hynny (mackerel sky, a ddywed y Sais, am ei debygrwydd i gefn macrell). Rhyfeddod prinnach ydy’ cŵn haul: sef yr haul a heuliau eraill yn gylch trefnus o’i gwmpas, ond heb fod mor loyw a thanbaid. Cofiaf weld yr haul a thri chi o’i gylch, ar lan y môr yn Llanfair ger Harlech, yn 1976. 

Weithiau gellir gweld rhyw ddwsin o heuliau, yn ôl tystion geirwir. Arwydd o beth, ni wn i ddim. Sawl tro gwelais byst haul, sef pelydrau cryfion yn torri trwy gymylau trwchus [bysedd haul medd rhai –gol]. 

Bysedd haul, 'ta pyst haul ydi'r rhain i chi?

A beth am y nos? Ceir nosweithiau gweddol olau, wrth gwrs, megis noson olau leuad neu (efallai) noson loergan, ond mi fetia’i fod noson dywyll fel bol buwch neu fel y fagddu yn fwy cyfarwydd. Cyn imi anghofio: yn ei lyfr Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd, nododd fy hen gyfaill, Bedwyr Lewis Jones, y sylw am Foel y Gest: ‘Pan fydd y Foel yn gwisgo’i chap/ Ni cheir fawr hap ar dywydd’, a’r un sylw am Garn Fadrun a’r Rhiw. Cofiaf yn iawn sôn am rybudd ‘y Moelwyn yn gwisgo’i gap’, ond ni chofiaf unrhyw ail linell fel’na. A gofiwch chi?

Oes arnoch awydd gwybod rhagor am y tywydd? Ewch i siop yr Hen Bost a holi am Am y Tywydd: Dywediadau, Rhigymau ac Ofergoelion, gan Twm Elias. Gwasg Carreg Gwalch, 2008 a Dywediadau Cefn Gwlad Owen John Jones (Gwasg Gee, 1977).  Byddai llyfr Bedwyr wrth eich bodd, o ran hynny (Gwasg Carreg Gwalch, 1987) a llyfr Trefor Owen, Welsh Folk Customs.
Bruce Griffiths.
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2020, fel rhan o erthygl hirach.

Gwthiwch ar y ddolen IAITH STINIOG i weld gweddill y gyfres.

(Lluniau- Paul W)

Stolpia- castiau

Pennod arall o gyfres Hogiau’r Rhiw 1956-63, gan Steffan ab Owain

Y mae hi’n gofyn imi gamu’n ôl ychydig ymhellach na’r flwyddyn 1958 er mwyn adrodd yr atgofion nesaf gan mai yn Ysgol Glan-y-pwll y digwyddodd rhai o’r pethau hyn a groesodd fy meddwl yn ddiweddar. Os cofiaf yn iawn, gadewais yr ysgol gynradd tua 1957. Un o’r pethau hyn a ddaeth i’m cof wrth fynd am dro yn ddiweddar oedd gweld llwyni rhosod gwyllt a’r aeron coch arnynt, sef egroes, neu ‘mwcog’, fel y’i gelwir gan rai ohonom. Gelwid hwy  hefyd wrth yr enw ‘cig y brain’ mewn ambell ardal, gynt.

Llun- Paul W

Yn ddiau, bydd rhai ohonoch yn pendroni pam yr wyf yn sôn am y rhain mewn cysylltiad â’r ysgol. Wel, byddai amryw o’r plant yn hel mwcog ac yn eu hagor er mwyn cael yr hadau ohonynt, ac yna eu defnyddio fel powdwr cosi. Cofiaf i amryw o’r plant gael rhai i lawr eu cefnau gan yr hogiau mawr heb feddwl dim amdanynt nes iddynt ddechrau gwneud eu gwaith! Digwyddai hynny yn ystod y gwersi yn aml a’r athro yn methu a deall pam yr oeddynt i gyd yn gwingo, ac yn ceisio crafu eu cefnau. Do, mi gefais innau rai i lawr fy nghefn, hefyd.

Byddai ambell hogyn drwg yn rhoi pin bawd ar sedd ambell eneth a byddid yn clywed coblyn o sgrech dros y ‘stafell ddosbarth, ond gwae hwnnw os cai yr athro wybod pwy ydoedd.  Cofiaf un hogyn yn dod â bom ddrewi (stink bomb) i gowt yr ysgol un tro, ond ar ôl i’r prifathro John Ellis Williams glywed am y peth, a chael llond ffroen o’r oglau, ni fu yr un yno wedyn. Ymhlith rhai o gastiau drwg, neu driciau budur gan rai o’r hogiau, oedd rhai yn  rhedeg ar eich ôl a rhoi ‘coes fach’ ichi, sef cic pen-glin yn eich clun. Roedd hon yn gic boenus iawn i rai o’r hogiau llai. Hen dric sâl hefyd oedd dweud wrth un am afael yn ei botel lefrith a oedd yn dadmer ar y stof yn y gaeaf pan oedd gwaelod honno yn boeth. Yn ddiau, ceid llawer mwy o gastiau drwg ymhlith yr hogiau a’r merched y pryd hwnnw.

Pethau eraill y byddai rhai plant drwg yn ei wneud oedd chwarae triwant, a gwn am un achlysur lle gallasai hynny wedi bod yn dyngedfennol i dri o hogiau. Cofiwch, rwyf yn neidio’r blynyddoedd yn y rhan hon, ac i aeaf 1963. Roeddwn yn gweithio yn Ffatri Metcalfe y pryd hynny a phan glywais hanes y tri, ni fedrwn gredu’r stori. Fel eu bod o olwg pawb, anelodd y tri, sef TC a’r ddau gyfaill, BO a CT i fyny i Gwm Orthin a hithau yn rhew ac yn eira mawr. Wedi cyrraedd yno a threulio amser yn rhyfeddu at yr ysblander eiraog yn gorchuddio yr holl gwm, penderfynodd y tri gerdded ar draws hyd y llyn rhewedig o un pen i’r llall, ac nid hynny yn unig, bu’r tri yn neidio ar y rhew ynghanol y llyn.

Llun- Edward W. Roberts

Diolch i ragluniaeth fawr y nef na ddarfu’r rhew dorri oddi tanynt neu mi fyddai wedi bod yn amen ar y tri ac ni fyddai neb ag amcan daear ymhle i chwilio amdanynt. Y mae dau o’r hogiau hyn yn dal i fyw yn yr ardal ond y mae’r olaf wedi gadael y fuchedd hon ers sawl blwyddyn bellach. Chwithdod mawr ar ôl yr hen gyfaill. Ceisiwch ddyfalu pwy oedd y tri ?
-------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2020.

Stolpia -Eira

Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au. Cyfres Steffan ab Owain.

Tybed os cawn ni drwch o eira neu rew y gaeaf hwn, neu’r ddau, o bosibl. Cafwyd sawl gaeaf oer gyda chnwd o eira yn y 50au, er nad oedd yr un ohonynt mor ddrwg ag un 1947, wrth gwrs. Roedd gweld yr eira ar y ddaear yn rhoi  cyffro i ni’r hogiau, ond nid i’r oedolion, oherwydd gallai eira trwchus ar y ddaear achosi trafferthion ar y ffyrdd a’r rheilffyrdd, ac efallai y byddai’n smit yn chwareli’r ardal yn ei sgil. Yn ddiau, y mae amryw ohonoch yn cofio faniau’r dynion llefrith, lorïau glo, ein dynion bara, a sawl un arall yn gorfod rhoi cadwyni am olwynion eu cerbydau er mwyn cyrraedd ein tai a’n hysgolion yn ogystal a sawl lle arall trwy’r eira a’r rhew.

Llun- Paul W

Soniais o’r blaen fel y byddem ni yn taflu eira o ochr y ffordd fawr os yr oedd dynion y cyngor wedi taenu graean ar hyd y rhiwiau lle byddid yn sledio, ac wrth gwrs, os gwelai rhai o’r to hŷn ni yn gwneud ffasiwn beth, clywid bloedd - “bachwch chi o’na y diawliaid bach”!

Cofiaf un tro inni wneud rhywbeth dieflig arall gydag eira o’r ‘math iawn’, sef gwneud cesyg eira mawr a’u gosod ar draws y ffordd yn y Rhiw, fel bod pob cerbyd yn cael trafferth i fynd drwy’r rhwystr. Dro arall, bu dau neu dri ohonom yn gwneud rhesiad o beli eira, neu ‘mopins’, fel y’i gelwir gan hogiau’r oes honno, a phan ddaeth un o’r faniau llefrith heibio, taflwyd y mopins ar hyd ochr y fan lefrith, a chredwch chi fi, bu’n rhaid inni ei g’leuo hi oddi yno yn bur fuan gan fod y dyn llefrith am ein gwaed ni.

Un o’r pethau eraill sydd yn sefyll yn fy nghof yn sgîl un gaeaf o eira yw cael oerfel ar fy arennau a gorfod aros yn fy ngwely mewn poenau am ddyddiau o’i herwydd. Y rheswm  i mi gael oerfel oedd o oherwydd i Io-Io, Ken Robs a finnau, ac efallai un arall, wneud cwt o eira a rhew -neu iglŵ o fath- ar ochr wal y lein fawr a Phen Cei lle rhedai’r lein fach o Chwarel Oakeley i Gei London. Roeddem wedi gwneud lle i eistedd ynddo gyda lympiau o rew ac wedi gosod llechen a brwyn ar ei ben.Yna, daeth syniad i ben un ohonom i nôl rhywbeth i fwyta o’n cartrefi a dod a’r bwyd yn ôl i’r iglŵ bach, ac yno y bu’r  hogiau trwy’r prynhawn rhewllyd a’r canlyniad fu fferru a dioddef  yn arw.

Cae Dolwael, yr hen Ysbyty, a Ffordd y Rhiw dan eira (tua 1958). Llun o gasgliad yr awdur.

Peth arall sydd wedi aros yn fy nghôf o’r cyfnod yw’r stori a glywais am lwynog mewn eira un gaeaf gan fy niweddar ewythr ‘Yncl Dic’, sef Richard Owen, Dolbryn, Glan-y-pwll. Roedd fy ewythr ar ei ffordd i’w waith yn Chwarel Oakeley yn gynnar un bore oer ac eira tros y wlad ac yn cerdded i fyny’r llwybr a arweiniai o ymyl Adwy Goch at y Bont Fawr, ac er nad oedd wedi boreuo’n iawn, roedd yr eira ar y ddaear yn goleuo’r fangre o’i gwmpas.Tra’n cymryd ei wynt ar y llwybr gwelodd lwynog tafliad carreg oddi wrtho yn cerdded yn dawel bach drwy’r eira ar y domen, ac yn anelu at y ffordd fawr islaw.

Synnwyd fy ewythr wedyn gan i’r llwynog lamu o un pen y ffordd i’r ochr arall, ac i waelod un o domennydd Llechwedd, naid go sylweddol a dweud y lleiaf, er y dylid cofio bod y ffordd yn llawer culach yr adeg honno, wrth gwrs. Methai fy ewythr a deall am dipyn, pam roedd wedi trafferthu neidio tros y ffordd yn hytrach na throedio trosti. Yr esboniad yn ei farn ef oedd bod y llwynog yn meddwl mai afon oedd y ffordd, ac nid oedd eisiau torri drwy’r eira a rhew a chael trochfa yn y dŵr oer. Tybed ai hyn oedd y rheswm?
------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018.

Llyfr Log Maenofferen. 1943-45

Rhan Olaf cofnodion llyfrau log Ysgol Maenofferen (Genethod) yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan Agnes Edwards

24/01/43  Presenoldeb isel. Tywydd gwlyb a stormus bob dydd a llawer o’r genethod yn dioddef o annwyd trwm, 2 yn dioddef o’r crafu – gyrrwyd hwy i Harlech i’r ysbyty i gael sylw.

01/02/43  Mae’r ysgol yn dechrau am 9.30 a.m eto am fod y boreau yn dywyll iawn.  Presenoldeb yn isel – annwyd trwm a dolur gwddw.

10/02/43  Tywydd yn dal yn wlyb iawn a stormus.  Mae’r plant yn cyrraedd yr ysgol yn wlyb.  Pan maent yn dychwelyd o ginio’r ysgol ym Mrynbowydd, maent yn gorfod sychu eu sanau o flaen y tân.  Llawer ohonynt yn methu cael wellingtons. ('unable to procure' yw’r cofnod.  Nid ydynt yn dweud pam, ai prinder yn y siopau, neu brinder pres?)

07/04/43  O gwmpas 11 y bore daeth drycin – storm o wynt a glaw difrifol.  Roedd yn rhy beryglus i ollwng y plant am 11.40.  Roedd rhaid i’r 36 o enethod oedd yn cael cinio ymlwybro drwy’r gwynt a’r glaw.  Pan ddychwelodd y genethod am 12.25 roeddynt yn wlyb diferol.  Gan fod y tywydd wedi gwella ychydig fe’u gyrrwyd adre.

20/04/43  Am ei bod yn braf aeth yr athrawes a phlant Std. 1 i lawr i’r coed am awr i gael gwers natur.

20/04/43  Aeth dosbarth 3, 4 a 5 i fyny i Gwmorthin gyda’u hathrawon.

21/04/43  Aeth Std. 1 i (felin) Pant yr Ynn lle y gwelsant edafedd yn cael ei drin a’i wehyddu. Aeth Std. 1 hefyd i lawr i’r coed am wers natur gan ddod ag enghreifftiau o flodau gwyllt ac yn y blaen.  Aeth Std. 3, 4 a 5 at Lyn Ffridd gan sylwi ar y mynyddoedd a’r dirwedd.

09/07/43  Un yn dioddef gan y dwymyn goch

10/12/43  Epidemig o ffliw ac annwyd.

26/05/44  Plant wedi gwlychu’n ofnadwy yn cael mynd adre’n fuan.

22/05/44  Cyflenwad llefrith i’r ysgol.  Dechreuodd y trefniant gyda  Mr D. Lewis, Garfan Dairy.  Y gost 1/2d – sef dime am 1/3 peint o lefrith.  109 o blant allan o 140 gymerodd fantais ar y cyfle.

10/01/45  Tywydd yn ofnadwy o oer.  Trwch o eira.

11/01/45  Std. 2 – disgynnodd plentyn yn yr iard a thorri ei ddant.  Cafodd sylw’n syth gan Mr Jenkins.

18/01/45  Tywydd gwyllt.  Gwynt cryf a glaw di-baid.

19/01/45  Trwch o eira yn y nos.  Y ffyrdd yn beryglus wedi rhewi’n ddrwg.

22/01/45  Dal i fwrw eira.  Mae’r lluwch yn bur ddwfn.

25/01/45  Y tywydd yn dal yn oer iawn -y dŵr wedi rhewi yn y toiledau.  Y glo wedi gorffen a’r bobl sy’n cyflenwi’r glo yn methu ei ddanfon o achos yr eira a’r rhew.  Dim ysgol yfory.

29/01/45  Daeth yr athrawon a rhai o’r genethod i’r ysgol ond cafwyd caniatâd i gau’r ysgol.

31/01/45  Mae’r tanau wedi eu cynnau gan fod deg cant o lo wedi cyrraedd yr ysgol.  Mae’n dechrau meirioli ac mae presenoldeb yn gwella 66% y bore, 78% pnawn.

05/02/45  Ni allai D. Lewis gyflenwi’r llefrith i’r ysgol am ei fod wedi rhewi!

22/02/45  Daeth y llefrith i’r ysgol. Rhoddwyd rhybudd ar y radio yn y prynhawn y bydd cadoediad yn Ewrop heno ac y trefnir dau ddiwrnod o wyliau i  ddathlu Victory in Europe i bob un gweithiwr drwy’r wlad.  Felly gwyliau 08/05/45 a 09/05/45.

05/07/45  Diwrnod lecsiwn – dim ysgol.

Bu’r llyfrau dognu yn dal i fynd tan 1954 ond erbyn diwedd y 1950au roeddynt yn dweud wrthym you’ve never had it so good.
-------------------------------

Detholiad yw'r uchod, o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)
Llun Paul W

Log Ysgol Maenofferen

Ail ran cyfres newydd Agnes Edwards, yn edrych ar lyfrau log Ysgol Maenofferen yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

17/01/41  Amryw adref o’r ysgol ar ôl cael eu trin yn erbyn difftheria, a hefyd tywydd garw.

20/01/41  Storm o eira enbyd wedi para dros y penwythnos ac wedi ail ddechrau eto.  Lluwchfeydd mawr yn rhwystro trafnidiaeth.  Gyrrwyd yr hanner dwsin o ferched a ddaeth i’r ysgol adre’n ôl.
21/01/41  Dim bysiau’n teithio.  Ychydig o blant wedi dod i’r ysgol a chael eu gyrru adre’n ôl.
22/01/41  Tywydd mawr.  Dim glo ar gyfer y tanau a’r toiledau ddim yn gweithio.  Cafwyd gorchymyn i gau'r ysgol am weddill yr wythnos.

5/02/41  Storm eira arall.  Presenoldeb iach.

17/02/41  Y meddyg yn rhoi ail driniaeth i rwystro dal difftheria.  Oer ac yn pluo eira.

19/02/41  Tywydd mawr.

09/05/41  Mae newid yn oriau agor yr ysgol.  Mae’r clociau wedi eu rhoi ymlaen awr arall, felly mae’r ysgol yn dechrau am 9.40 a.m. a’r plant yn cael eu gollwng allan am 12.30.  Prynhawn yn dechrau am 1.30 tan 3.45.

04/06/41  Ffenestri wedi eu torri yn y cloakrooms.  Golwg eu bod wedi eu torri o’r tu mewn. Dirgelwch
09/06/41 Dwy ffenest wedi ei thorri eto.  Un yn Std. 4 ac un yn Std. 5. Gadawyd neges yn y Swyddfa, gan nad yw’r gofalwr yn medru dyfalu sut gwnaed y difrod.

23/01/42  Eira mawr yn golygu llai o blant.  Yn y prynhawn meiriolodd yr eira ac yr oedd cymaint o wlybaniaeth dan draed fel y penderfynwyd mai’r peth gorau oedd cau'r ysgol am y pnawn.

02/03/42  Am fod Gŵyl Dewi Sant ar y Sul y flwyddyn hon, fe geir y gwyliau ar ddydd Llun.  Felly dim ysgol ar ddydd Llun.

20/04/42  Mae’r clociau wedi eu rhoi ymlaen awr arall ond mae’n gorchymyn wedi dod gan yr Awdurdod Addysg fod pob ysgol i ddechrau am 9.00 a.m. Mae’r cinio ym Mrynbowydd yn dal i gael ei ddarparu ond bydd newid yn y fwydlen.

22/02/42  Presenoldeb yn isel oherwydd y tywydd garw ac un neu ddau yn dioddef o’r crafu (scabies).  Yr ysgol yn cau dros y Sulgwyn a’rrheolwyr yn caniatáu cau dydd Mawrth hefyd.

28/02/42  Wardeniid A.R.P. yn yr ysgol i archwilio ar gas masks y plant.

22/07/42  Dilyw o law heddiw.  Pan gyrhaedodd y genethod i Frynbowydd roeddynt yn wlyb diferol, felly, fe’n gyrrwyd adref am 1 o’r gloch.

24/07/42  Diwrnod gwlyb iawn eto.  Gyrru’r genethod adre’n fuan. Yr ysgol yn cau am wyliau haf.

14/09/42  Pris cinio’r ysgol wedi codi i 1/6 yr wythnos a 4 ceiniog am un cinio.  Pan fo mwy nag un plentyn o’r un teulu yn cael cinio, yna 1/3 y pen yr wythnos.

16/10/42  Haint y frech goch.

21/10/42  Blackout Regulations yn gorchymyn mai oriau’r ysgol fydd 9.30-11.45 ac 1.00-3.45 p.m.

26 a 27/11/42  Dim ysgol ar 26 a 27 fel y gallai’r athrawon fynychu Cwrs Cymraeg o dan Adran Gymraeg y Bwrdd Addysg.  Cynhelir y cwrs ddydd Iau, Gwener a bore Sadwrn yn yr Ysgol Ganol.
24/12/42  Treulio heddiw yn adrodd, actio a chanu carolau.  Cau'r ysgol yn y pnawn.
-------------------------------

Detholiad yw'r uchod, o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod. (Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar y ffôn.)
Llun Paul W

 

Stolpia -Difyrwch Hen Ddyddiadur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain, y tro hwn o rifyn Ebrill 1991.

Dyddiadur Hen Frodor o’r Llan:


1845
Ionawr 1:      Neb yn pregethu yn Saron.
Ionawr 2-4:      Eira mawr.  Lluwch mawr, y lluwch mwyaf a welais yn fy oes.
Mai 2:          Claddu John Leias, llosgodd yn y Gloddfa Ganol.

1857
Rhagfyr 17:    Claddu geneth fach Andro Elisabeth o’r Ffynnon Ddŵr.

1860
Hydref 22:    Yn Saron, bedyddio geneth fach Kiti, Tŷ Llyn y Morwynion.

1867
Mawrth 8:    Marw Robert Jones, Tynyfedwen.
Mawrth 9:    Marw ei wraig, eto.
Rhagfyr 19:     Agor Capel Utica ar ôl ei ail-fildio.


Dyddiadur Gwraig o Danygrisiau:

1867
Medi 22:    Agorwyd Capel newydd yn Cwmorthin.  Llawenydd yw gweld fod yr Efengyl yn ennill tir yn ddistaw yn ein gwlad.  Gwthia i gilfachau pellaf yr hen fynyddoedd yma.

1868
Mehefin 25:    Cynhaliwyd Cymanfa Gerddorol Drws Ardudwy yng Nghastell Harlech.  Yr oedd yno 16 o gorau cymysg.  Y cyfarfod cyntaf yn dechrau am ddeg yn y bore, a chanwyd yr emyn ‘Mae’n llond y nefoedd, llond y byd.’

1870
Mai 30:    Bu Miss Rees, ‘Cranogwen’, yn areithio yn Nhanygrisiau.  Y testun oedd, ‘Yr ieuenctid a diwylliant eu meddwl’.

Dyddiadur Hen Weithiwr o Danygrisiau (Cyfieithiad):

1879
Ionawr 25:    Prynu siwt newydd o ddillad gwerth £3.12s.0.
Mawrth 29:    Cyngerdd yn y Neuadd gan Barti Llywelyn, Dolwyddelan
Mai 26:    John Edno Roberts yn rhoi darlith ar Raeadr Niagra cyn ei ymadawiad i’r America.
Mehefin 10:    Gofyn i Mr Downing am fenthyg sied y Rheilffordd i gynnal yr Eisteddfod.
Tachwedd 15:    Gosod carreg sylfaen y Capel Saesneg.  Yn bresennol yno roedd J. Roberts A.S., J.E. Geaves, a Dunlop.

Dyddiaduron Ioan Brothen:

Dechrau gweithio yn Rhosydd Mai 22, 1888 hyd Gorffennaf 1982.
Tywydd poeth o tua 20fed o Fawrth 1893 hyd ddiwedd Mehefin.
Pla o lindys hyd goed 1893 a 1894.
Medi 11, 1897 – ar ben yr Wyddfa.

Dyddiadur hen chwarelwr

Allan o un o ddyddiaduron diddorol Daniel Williams, Dolwyddelan y daw y rhai nesaf:

1903
Ionawr 8:    Gwrthodwyd trwyddedu y dafarn - Glan y Gors heddiw.
Ionawr 26:    Clywed bod saith o blant wedi marw o’r frech goch yn ‘Stiniog dydd Sadwrn diwethaf a phump heddiw.
Chwefror 21:    Prynu gwasgod felfared gref am 2/11 a thebot am 6 a dimai
Gorffennaf 31:    John, mab Ann Jones, wedi dyfod adref am dro o Batagonia
Medi 9:    Llifogydd mawr wedi gwneud llanast ymhobman.  Helynt rhwnt I.. a’i wraig.  Mae am fyned i Merica a gadael yr hen globan.
Medi 21:    Johnny bach wedi cael hogyn am y tro cyntaf.
Medi 30:     Bod yn Lerpwl a gweled cerbydau yn rhedeg gydag electric.  Ceffylau a’u tynnai pan oeddwn yno o’r blaen.
Hydref 7:    Cerrig mawr wedi llithro i’r heol o glogwyn Bwlchygwynt
-----------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 1991, yna yn llyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’, ac yn fwyaf diweddar yn rhifyn Ebrill 2017 yn rhan o'r gyfres Trem yn Ôl.

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.