Stolpia- Tywydd Gaeafol (III)

Pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Wel, mi gawsom ychydig o rew ac eira ym mis Ionawr, ond diolch i’r drefn nid oedd dim byd tebyg i’r hyn a gawsom yn ystod gaeafau 1962-63 ac 1981-82. Yn ôl yr arbenigwyr ar y tywydd, er nad oedd  gaeaf 1963 gyda chymaint o eira ag un 1947 roedd yn un o’r rhai oeraf a brofwyd yn y wlad ers 1740, ac yn ambell le aeth y tymheredd cyn ised a -20 °C. Sut bynnag, dywed eraill bod gaeaf 1929 wedi bod yn oerach a’r tymheredd wedi gostwng i -22 °C a bod yr eira yn rhewi arnoch fel y disgynnai o’r wybren.

Yn 1963 roeddwn yn gweithio yn Ffatri Metcalfe yng Nglan-y-pwll ac yn  ffodus mai’n Rhiwbryfdir yr oeddwn yn byw ar y pryd, ac felly, nid oedd llawer o waith cerdded trwy’r eira o’m cartref i’m gwaith. Cofier, roedd hi wedi dechrau bwrw eira ar 22 o Ragfyr 1962 a pharhaodd yr oerni hyd at yr wythnos gyntaf ym mis Mawrth. Rhewodd y ffynhonnau, yr afonydd, y llynnoedd fel ei bod yn anodd cael dŵr ar gyfer anifeiliaid y ffermydd a llawer iawn o gartrefi’r wlad. Yn wir, rhewodd y môr, hyd yn oed, mewn sawl lle, fel ei bod yn anodd iawn i bysgotwyr hwylio eu cychod.

Stryd yr Eglwys dan eira trwm, ond pa flwyddyn oedd hi?

Yma yn y Blaenau roedd y chwareli yn cael trafferth cael dŵr i’r peiriannau gan fod y peipiau wedi rhewi’n gorn, ac yn ôl un o hen chwarelwyr Llechwedd nid oedd yn cofio gaeaf mor oer yn ei fywyd, a bu’n ddadl rhyngddo ef ag un o’i gydweithwyr parthed yr oerni. Dywedodd y cyntaf nad oedd wedi gweld ei ddannedd gosod yn rhewi yn nŵr y gwydr erioed o’r blaen a bod hynny yn profi ei osodiad! Roedd tramwyo’r ffyrdd yn waith peryglus a chynghorid pobl i beidio a mentro gyrru cerbydau tros Fwlch Gorddinan (Y Crimea). Hen stori oedd cwyn y Parchedig Cledwyn Parry, Capel Ebeneser (W), sef bod y palmentydd a’r ffordd gerllaw’r capel yn llithrig ac nad oedd y cyngor yn clirio’r eira.

Yn ddiau, y mae mwy ohonoch yn cofio gaeaf 1981/82. Dechreuodd fwrw eira i ddechrau ar y noson cyn Nadolig 1981. Yna, ar y 7 Ionawr bu wrthi yn ddi-baid am 36 awr mewn llawer o ardaloedd yng Ngwynedd. Roeddwn yn fyfyriwr yng Ngholeg Harlech ar y pryd a chael a chael oedd hi i gyrraedd adref heb fynd yn sownd yn yr eira. Syrthiodd y tymheredd yn is nag 20 gradd C a bu’n lluwchio’n  drwm fel ei fod mor ddwfn a 15 troedfedd ar dir uchel, ac yn wir, ar lawr gwlad hefyd, fel rhannau o Benrhyn Llŷn. Roedd papur Daily Post gyda phennawd Saesneg a llun o’r awyr–‘Nid yr Alpau ond Blaenau Ffestiniog’. 

Dyma lun arall o’r Daily Post gydag eira i fyny ar Fwlch Gorddinan. Credir mai gaeaf 1982 y tynnwyd hwn. Wel, o leiaf cyrhaeddodd y car i fyny at y bwlch. Aflwyddiannus a fu amryw a fentrodd drwy’r rhew a’r eira tros y blynyddoedd.

Er ei bod yn bosib’ inni gael eira mawr yn ystod y mis hwn hefyd, rwyf fel y gweddill ohonoch yn ddiau, yn gobeithio mai tyneru a wnaiff y tywydd a chawn wanwyn hyfryd a haf hirfelyn i’w ddilyn.
- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2024

> Rhan 1 

Stolpia- Tywydd Gaeafol

Pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

O edrych yn ôl ar rai o’r gaeafau caled a fu yng Nghymru a gweddill Prydain tros y canrifoedd gwelwn bod nifer ohonynt wedi bod yn eithriadol o oer. Yn wir, ceir cyfeiriadau at rai o’r Oesoedd Canol a chynt. Bu rhai caled iawn yn yn ystod y blynyddoedd 1536/37, a 1683/84, hefyd 1708/09, 1811 a 1816, a sawl blwyddyn arall.

A chanolbwyntio ar rai mwy diweddar, dyma ychydig o hanes gaeaf gerwin 1895, neu fel byddai’n nhaid yn ei alw ‘Yr Heth Fawr’. Erbyn yr wythnos olaf ym mis Ionawr y flwyddyn honno adroddid bod un chwarel heb weithio ers tua mis a rhai eraill ers tair wythnos oherwydd y tywydd gaeafol, ac erbyn yr ail wythnos ym mis Chwefror, roedd holl chwareli’r fro wedi eu hatal. Golyga hynny bod oddeutu 4,400 o chwarelwyr yn segur oherwydd y ‘smit’. 

Nid yn unig yr oedd hi’n bwrw eira yn drwm yn ystod y dydd roedd yn rhewi’n galed yn y nos fel bod y nentydd yn blymen mewn llawer man. Roedd hi’n anodd cludo glo i lawer o dai gan fod y ffyrdd yn sglefr, neu wedi eu cloi gan eira, ac o ganlyniad, cyflogwyd dynion gan y Cyngor Dinesig i geisio eu clirio. Bu’n rhaid cau yr ysgolion drwy’r fro gan mai llond dwrn o blant a oedd wedi mentro cerdded drwy’r eira i fynd iddynt. Roedd yn rhewi mor ffyrnig fel ei bod yn anodd cael cyflenwad dŵr at wasanaeth y trigolion am fod y pibellau yn rhewi’n staenia.

Yn y storm eira hon y collodd Robert Roberts, Tyddyn Bach, Cwm Penmachno ei fywyd wrth groesi’r mynydd o dref Blaenau Ffestiniog i’w gartref, a byth er hynny, gelwid y tywydd trychinebus hwn yn ‘Heth Bob Roberts’. Ceid hanes un o ddefaid Stiniog wedi cerdded i mewn i dŷ o’r tywydd garw ac wedi rhoi ei dwy goes ar lin y ddynes yno er mwyn cael tamaid o fara.

Cofnodwyd y canlynol yn nyddiadur Richard Eames, goruchwyliwr Chwarel Cwm Orthin yn ystod mis Chwefror 1895: Trwch y rhew ar y llyn -23 modfedd. Dyfnder y llyn yn y fan y tyllwyd y rhew-5 troedfedd. Llefrith yn rhewi ar y bwrdd mewn rhyw chwarter awr o amser. Inc yn rhewi ar y llyfrau cyn eu sychu nes oeddynt fel briallu. Dau blyg o lechfaen orau yr Hen Lygad yn rhewi mewn diwrnod a noswaith fel na allwyd gwneud unrhyw fath o lechau ohonynt. Beth a ddigwyddodd yn hollt y llechfaen wrth rewi? Parhaodd yr heth am fis.

Yn ôl nodiadau Ioan Brothen yr oedd lluwchfa ar Garnedd Llywelyn ar 19 Mehefin 1895 yn 35 llath o hyd, 15 llath o led, a thua 10 troedfedd o drwch er y gwres mawr a wnaeth drwy Ebrill, Mai a Mehefin y flwyddyn honno. 

Cychwynnodd y trên cyntaf o orsaf y GWR (Stesion Grêt) yn y Blaenau bore dydd Iau a chyrhaeddodd Trawsfynydd yn weddol ddiffwdan, ond rhwng yr orsaf honno a’r Arenig aeth yr injian i luwchfa ddofn o eira er i’r gyrrwr roi gwib i mewn iddi gan obeithio ei chwalu i’r ymylon. Methu’n lân fu ei hanes i ddod oddi yno a bu’n rhaid gadael y peiriant yn y fan a’r lle. Dywedir bod y lluwchfa oddeutu milltir o hyd ac wedi rhewi’n gorn, ac o ganlyniad, anfonwyd tros gant o ddynion yno i’w glirio ond roedd yn ddydd Llun arnynt cyn y gellid cael y lle’n glir i’r trên gael rhwydd hynt i deithio ymlaen.

 Digwyddodd i’r trên fynd i drafferth mewn lluwchfa fawr y tu uchaf i Gwm Prysor yn ystod gaeaf 1947 hefyd, a phrin y gellid gweld corn yr injian ar ôl iddi hi dreiddio i mewn i’r holl eira. Dyma un o’r lluniau a dynnwyd ohoni ar yr achlysur bythgofiadwy hwnnw.

- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2023

> Ail Ran

Stolpia -Eira

Hynt a Helynt Hogiau’r Rhiw yn y 50au. Cyfres Steffan ab Owain.

Tybed os cawn ni drwch o eira neu rew y gaeaf hwn, neu’r ddau, o bosibl. Cafwyd sawl gaeaf oer gyda chnwd o eira yn y 50au, er nad oedd yr un ohonynt mor ddrwg ag un 1947, wrth gwrs. Roedd gweld yr eira ar y ddaear yn rhoi  cyffro i ni’r hogiau, ond nid i’r oedolion, oherwydd gallai eira trwchus ar y ddaear achosi trafferthion ar y ffyrdd a’r rheilffyrdd, ac efallai y byddai’n smit yn chwareli’r ardal yn ei sgil. Yn ddiau, y mae amryw ohonoch yn cofio faniau’r dynion llefrith, lorïau glo, ein dynion bara, a sawl un arall yn gorfod rhoi cadwyni am olwynion eu cerbydau er mwyn cyrraedd ein tai a’n hysgolion yn ogystal a sawl lle arall trwy’r eira a’r rhew.

Llun- Paul W

Soniais o’r blaen fel y byddem ni yn taflu eira o ochr y ffordd fawr os yr oedd dynion y cyngor wedi taenu graean ar hyd y rhiwiau lle byddid yn sledio, ac wrth gwrs, os gwelai rhai o’r to hŷn ni yn gwneud ffasiwn beth, clywid bloedd - “bachwch chi o’na y diawliaid bach”!

Cofiaf un tro inni wneud rhywbeth dieflig arall gydag eira o’r ‘math iawn’, sef gwneud cesyg eira mawr a’u gosod ar draws y ffordd yn y Rhiw, fel bod pob cerbyd yn cael trafferth i fynd drwy’r rhwystr. Dro arall, bu dau neu dri ohonom yn gwneud rhesiad o beli eira, neu ‘mopins’, fel y’i gelwir gan hogiau’r oes honno, a phan ddaeth un o’r faniau llefrith heibio, taflwyd y mopins ar hyd ochr y fan lefrith, a chredwch chi fi, bu’n rhaid inni ei g’leuo hi oddi yno yn bur fuan gan fod y dyn llefrith am ein gwaed ni.

Un o’r pethau eraill sydd yn sefyll yn fy nghof yn sgîl un gaeaf o eira yw cael oerfel ar fy arennau a gorfod aros yn fy ngwely mewn poenau am ddyddiau o’i herwydd. Y rheswm  i mi gael oerfel oedd o oherwydd i Io-Io, Ken Robs a finnau, ac efallai un arall, wneud cwt o eira a rhew -neu iglŵ o fath- ar ochr wal y lein fawr a Phen Cei lle rhedai’r lein fach o Chwarel Oakeley i Gei London. Roeddem wedi gwneud lle i eistedd ynddo gyda lympiau o rew ac wedi gosod llechen a brwyn ar ei ben.Yna, daeth syniad i ben un ohonom i nôl rhywbeth i fwyta o’n cartrefi a dod a’r bwyd yn ôl i’r iglŵ bach, ac yno y bu’r  hogiau trwy’r prynhawn rhewllyd a’r canlyniad fu fferru a dioddef  yn arw.

Cae Dolwael, yr hen Ysbyty, a Ffordd y Rhiw dan eira (tua 1958). Llun o gasgliad yr awdur.

Peth arall sydd wedi aros yn fy nghôf o’r cyfnod yw’r stori a glywais am lwynog mewn eira un gaeaf gan fy niweddar ewythr ‘Yncl Dic’, sef Richard Owen, Dolbryn, Glan-y-pwll. Roedd fy ewythr ar ei ffordd i’w waith yn Chwarel Oakeley yn gynnar un bore oer ac eira tros y wlad ac yn cerdded i fyny’r llwybr a arweiniai o ymyl Adwy Goch at y Bont Fawr, ac er nad oedd wedi boreuo’n iawn, roedd yr eira ar y ddaear yn goleuo’r fangre o’i gwmpas.Tra’n cymryd ei wynt ar y llwybr gwelodd lwynog tafliad carreg oddi wrtho yn cerdded yn dawel bach drwy’r eira ar y domen, ac yn anelu at y ffordd fawr islaw.

Synnwyd fy ewythr wedyn gan i’r llwynog lamu o un pen y ffordd i’r ochr arall, ac i waelod un o domennydd Llechwedd, naid go sylweddol a dweud y lleiaf, er y dylid cofio bod y ffordd yn llawer culach yr adeg honno, wrth gwrs. Methai fy ewythr a deall am dipyn, pam roedd wedi trafferthu neidio tros y ffordd yn hytrach na throedio trosti. Yr esboniad yn ei farn ef oedd bod y llwynog yn meddwl mai afon oedd y ffordd, ac nid oedd eisiau torri drwy’r eira a rhew a chael trochfa yn y dŵr oer. Tybed ai hyn oedd y rheswm?
------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2018.

DŴR: O Begwn y De

Mae dŵr yn bodoli mewn tri ffurf: hylif, nwy, a rhew; ac mae Elgan Lewis ynghanol llawer iawn o’r olaf, wrth dreulio blwyddyn yn oerfel yr Antarctig. Mae’n amlwg fod yn well ganddo’r rhew na’r moroedd tymhestlog o’i amgylch; dyma’i hanes hyd yma.
-------------------

Mae hi’n anodd credu eich bod wedi mwynhau tywydd mor braf yn ardal Blaenau eleni. Rwy’n clywed eich bod wedi cael gweld tymheredd bron yn 30°C acw a finnau yma yn yr Antarctig yn fferru a hithau bron 30°C dan bwynt rhewi! Mae'r tymheredd yn gostwng yn is fyth pan fydd y gwynt yn chwythu. Er gwaetha’r tywydd, mae'r misoedd ers imi gyrraedd yma yn rhai y byddaf yn eu trysori am byth.

Roedd y siwrne yma fis Tachwedd 2017 yn un eithaf anodd a heriol. Penderfynais dreulio dros flwyddyn yn gweithio gyda thîm ymchwil y British Antarctic Survey. Nid gwyddonydd ydwyf, ond saer coed. Yn dilyn hyfforddiant yng Ngholeg Meirion Dwyfor bûm yn gweithio efo Ieuan Rowlands o Ffestiniog. Rhyw noson, yn dilyn gwylio rhaglen deledu am waith y BAS, a gweld eu bod yn cynnig cyfle i saer ymuno gyda'u tîm, penderfynais fentro arni.

Cyrhaeddais yma ar ddiwrnod Nadolig wedi 5 wythnos o daith anodd iawn. Roedd y siwrne ar y môr o’r Malfinas (Falklands) yn un bythgofiadwy. Nid yn unig anodd ffarwelio â theulu a ffrindiau ond mordaith annisgwyl imi. Roedd y môr yn dymhestlog iawn. Un munud yn gweld yr awyr ac wedyn ddyfnderoedd y môr, a hyn am bythefnos! Y rhan olaf o’r siwrne yn ceisio ymlwybro trwy haenau o rew ac eira trwchus. Symud yn araf iawn gan orfod dychwelyd yn gyson yn ôl i’r môr mawr gan nad oedd modd symud ymlaen. Ar ddiwedd pum wythnos, gorfod mynd yn ôl i Chile a chael ein hedfan i Antartica.

Braf oedd y croeso wedi inni gyrraedd pen ein taith. Roedd y criw oedd wedi cyrraedd o’n blaenau wedi disgwyl amdanom er mwyn inni ymuno â hwy am ginio Nadolig bychan. Roedd fy nheulu adref yn falch o glywed fod fy nhraed, o’r diwedd, ar y tir.

Ar y cychwyn, roedd dros gant ohonom yn gweithio yma, yn amrywio o wyddonwyr, staff technegol, adeiladwyr a seiri, cogyddion, meddygon, peirianwyr, i enwi dim ond rhai swyddogaethau. Mae’r rhan fwyaf o'r tîm yma am gyfnod yr haf, sef cytundeb chwe mis. Ond mae 26 ohonom wedi aros yma am y flwyddyn gron gan weld yr holl dymhorau ac wrth gwrs y golygfeydd sydd yn mynd gyda hyn.

Mae fy niwrnod gwaith yn debyg i gartref heblaw mai yng nghyfnod haf yn unig mae modd gweithio tu allan a gwneud gwaith tu mewn i'r adeiladau yn y gaeaf. Mae'r tymheredd o gwmpas 6-10°C yn yr haf. Fy ngwaith yn y gaeaf yw ail wneud ystafelloedd gwely, rhyw 45 ohonynt. Adeiladu dodrefn; plymio a phaentio; ac adeiladu a thrwsio siediau.

Rwyf yn cael dau gyfnod o wyliau, a hynny yn rhoi cyfle i wersylla allan, cerdded mynyddoedd a dringo ychydig. Mae peth perygl wrth gerdded o gwmpas ardal nad yw yn gyfarwydd gan fod haenau yn yr eira yn golygu y gallai rhywun syrthio i ddyfnderoedd môr.

Wythnos diwethaf roedd y môr wedi rhewi’n gorn. Cawsom gyfle i gerdded arno.
Prin iawn ydi’r golau dydd yn y gaeaf, ac ychydig iawn o dywyllwch yn yr haf ac felly mae angen gwneud gwaith yn ôl y tymhorau a’r tywydd.

Mae'r mynyddoedd eira a lliwiau'r awyr yn rhywbeth bythgofiadwy. Purdeb yr eira a’r ffasiwn dawelwch o’r cwmpas yn rhywbeth arbennig. Lliwiau'r awyr wrth iddi wawrio a machlud a gweld y sêr mewn awyr mor glir yn syfrdanol. Ychydig iawn o anifeiliaid yr ydym yn ei weld. Yn bennaf ychydig o bengwynion a morloi. Rydym wedi bod yn lwcus hefyd eleni o weld ychydig o forfilod.

Er hynny mae'r tîm ymchwil gwyddonol yn gweld rhyfeddodau yn nyfnderoedd y môr. Maent hefyd yn gallu gweld be sy’n byw yn y môr ac os ydi diffyg golau haul y gaeaf yn eu heffeithio o gwbl. Mae yna astudiaeth fanwl o'r dŵr er mwyn gweld os ydi o’n newid o gwbl oherwydd newid hinsawdd, neu ydi’r cynhesu byd eang ddim ond yn toddi’r rhew yn y capiau rhew. Drwy'r haf maent yn gallu mynd allan ar gwch a deifio oddi arno; yn y gaeaf rhaid cerdded allan ar y rhew a thorri twll efo llif gadwyn i gael cyrraedd y dŵr.

Gan fod yr ardal rydym yn cael mynd i grwydro yno yn reit fach, pan mae’r môr yn rhewi, mae’r ardal yna yn tyfu yn un llawer mwy a hynny ynddo ei hunan yn ddiddorol.

Mae’r elfen gymdeithasol yma yn bwysig iawn. Rydym fel criw bach, dros y gaeaf yn treulio oriau yn cymdeithasu a chael llawer o sbort. Nid ydym yn cael ein hannog i aros yn ein hystafelloedd ond cyd-drefnu digwyddiadau i’n diddori. Mae'r bwyd yn dda, gyda 5 pryd y dydd yn plesio yn fawr!
Mae hi bron yn 9 mis* ers imi gyrraedd yma ac mae'n debyg mae Ionawr 2019 y byddaf yn dychwelyd adref wedi treulio dau Nadolig yma.

Bydd hi’n braf dod adra a gweld golygfeydd ardal y Moelwyn nad oes o'i debyg, gyda'r mynyddoedd a'r gwyrddni. Bydd hi’n braf hefyd cael bod adra gyda theulu a ffrindiau a chael holi hynt a helynt pawb, ac wrth gwrs mynd i weld ambell rali ceir!

Er ei bod wedi bod yn gam mawr imi i fentro yma, nid wyf yn difaru, a pwy wyr na fyddaf yn dychwelyd yma eto. Dau beth sydd wedi gwneud y profiad yma yn un gwerthfawr- golygfeydd anhygoel; a dibyniaeth ar bobl eraill sydd yn gwneud imi werthfawrogi pwysigrwydd cwmnïaeth dda.
Efallai mai hedfan adra y bydd hi ac osgoi hwylio tro yma.

Gobeithio y caf gyfle i rannu mwy o fy hanes wedi imi ddychwelyd, ond tan hynny dyma anfon rhyw ychydig o luniau atoch ddarllenwyr Llafar Bro.
-------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol (efo dau lun) yn rhan o gyfres arbennig o erthyglau yn rhifyn Medi 2018, ar y thema dŵr.


 

Celf: Lleucu Gwenllian

 

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar ffôn)

Mil Harddach Wyt -ffarwel haf

Yn yr ardd
Cyngor amserol gan Eurwyn Roberts, Meithrinfa Blodau'r Felin. 

Yr Ardd Lysiau
Gellir hau letys, y math i sefyll allan yn y gaeaf, yn awr ond mae yn well rhoi rhyw gymaint o gysgod iddynt, fel cloche plastig.

Fel mae y llysiau yn cael eu clirio o'r ardd dechreuwch balu a rhoi hen dail neu gompost yno a'i droi i mewn i'r pridd. . .

Deilbridd -stwff mwya' gwerthfawr yr ardd. Allwch chi fyth gael gormod ohono yn yr hydref. Llun Paul W.

Yr Ardd Flodau
Fel gyda'r llysiau, clirio blodau blynyddol sydd wedi blodeuo yn yr haf. Fforchio dipyn ar y pridd ac ychwanegu gwrtaith fel growmore neu esgyrn, gwaed a physgod, a phlannu ar gyfer cael lliw yn y gwanwyn fel pansis a briallu, a gallwch hefyd blannu bylbiau rwan.

Os oes gennych blanhigion alpaidd bydd angen rhoi cysgod i rai o'r rhain rhag iddynt fynd yn rhy wlyb a defnyddio darn o wydr a'i osod uwchben y planhigion.

Mwcog rhosod yn cadw'r diddordeb yn yr hydref. Llun Paul W.

Os yw y rhosod wedi gorffen blodeuo, eu torri i lawr ychydig ond dim eu tocio. Dylid gwneud hynny yn y gwanwyn - pwrpas hyn yw eu hatal rhag cael eu malu gan wyntoedd yn ystod y gaeaf.

Cofio hefyd blanhigion sydd yn yr ardd ac sydd angen eu cadw mewn lle sydd ddim yn mynd i gael rhew: planhigion fel myniawyd y bugail (Pelargoniums) a choed drops (Fuchias) - eu torri i lawr ychydig a'u rhoi mewn potiau gyda phridd ffres a'u cadw ychydig yn wahanol. Cadw myniawyd y bugail yn sych a rhoi ychydig o ddŵr rwan ac yn y man i'r fuchias.
------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2001. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Blog Ar Asgwrn y Graig -lliw a llun yr hydref