ATOMFA ARALL?

Be ydi'ch barn chi am ddatblygu adweithyddion bach modiwlar -small modular reactors- yn Traws? Peth da ar gyfer swyddi? Syniad gwael i’r amgylchedd a diogelwch? 

Llun Paul W

 

Pan adeiladwyd yr atomfa yn wreiddiol roedd cryfder yr iaith yn ein cymunedau yn ddigon i ddygymod efo’r gweithlu diarth anferth. Ydi hynny’n wir os bydd adeiladu ar raddfa fawr yno eto?

Oes cyfiawnhad i ddatblygu adweithydd arall cyn bod gwastraff y cyntaf wedi’i waredu’n ddiogel? Sut fyddai atomfeydd newydd yn effeithio ar uchelgais rhai yng Nghymru i fod yn genedl annibynol? Dyma rai o’r sylwadau a gafwyd pan ofynnodd Llafar Bro am farn pobl leol.

Er mwyn adlewyrchu pob barn yn deg, rhoddwyd cais yn rhifyn Gorffennaf-Awst, ac ar ein cyfryngau cymdeithasol am sylwadau, ac mi gafwyd nifer o ymatebion. Diolch i bawb am gyfrannu. 

Doedd Diana ddim yn hapus amdano o gwbl, a Vivian yn gresynu am dorri addewidion ‘y byddai adweithyddion yr orsaf bresennol a gweddill yr adeiladau yno wedi eu chwalu i'r llawr ymhen deng mlynedd o gychwyn y digomisiynu’. Roedd hefyd o’r farn bod ardaloedd fel y Blaenau a'r fro yn cael eu cadw’n ddifreintiedig, er mwyn ‘sicrhau y bydd cynlluniau peryglus fel hwn yn cael eu derbyn yn ddiwrthwynebiad!’

Mae Dyfed ar y llaw arall, yn hollol gefnogol o’r syniad o atomfa newydd, ac o’r farn y daw a ‘gwaith sydd yn talu cyflogau da i bobl leol. Mae canran fawr sydd yn gweithio yn Traws ar y funud yn Gymry Cymraeg (“tua 90% or gweithwyr ‘swn i yn amcangyfri yn lleol” (Gwynedd/Môn/Conwy)’.

Medd David: 'Os ydy o’n saff (ac efo technoleg di gwella ers y 60au fedra'i ddim gweld pam sa fo ddim) a fod yna addawiad i roi canran da o'r swyddi i bobl lleol (cynnig 'academi' hyfforddi am y dyfodol hefyd) dw'i yn gefnogol’. 

‘Fy marn personol i’ medd Mari ‘ydy fod y safle yn bodoli yn barod, a byddai unrhyw ddatblygiad newydd yn fuddiol i weithwyr/prentisiaeth i bobl leol’ gan ychwanegu: ‘Ond, yn y pendraw y peth pwysica' ydy pwy sy'n mynd i elwa o'r egni a gynhyrchir yno? Os mai ar ei'n stepan drws ni mae'r pwerdy, ac unrhyw risgiau cysylltiedig siawns mai NI ddylai weld y buddianau!?’

Holi mae Calvin ‘a fydd y gwaith yma ar gael i weithwyr lleol? Achos mae’r mwyafrif o’r ‘agencies’ ‘ma yn dod a gweithwyr efo nhw o ardaloedd eraill...’

Mae Marcus ‘wedi gweithio i Magnox ers yr wythdegau, ac yn gefnogol. Heblaw am y gwaith a’r arian fydd yn dod i’r ardal, dwi yn meddwl bod ynni niwcliar newydd yn hanfodol i’r cymysgiad i gynhyrchu ynni ‘gwyrdd’, ac hefyd’ meddai ‘yn ddefnyddiol i gynhyrchu hydrogen fforddiadwy fel sgil-gynnyrch’.

Teg felly, ydi awgrymu fod y farn wedi’i hollti yn lleol.

Mae dau wedi ymateb yn fwy cynhwysfawr, felly dyma adlewyrchu eu barn hwy isod, gan obeithio fod hyn yn fodd i gychwyn trafodaeth pellach yn lleol. Mae’n wirioneddol bwysig i ni sy’n byw yma, i gynnal y drafodaeth a chyfrannu at y penderfyniadau pwysig am sut mae ein bro yn cael ei ddatblygu a’i ddefnyddio.

Mae Meilyr Tomos yn arbenigwr ar ynni adnewyddadwy, ac roedd yn gweithio efo’r Dref Werdd yn Stiniog tan yn ddiweddar iawn. Mae o wedi ymchwilio i’r math o adweithydd sydd dan sylw, ac mae’n amheus o’r addewidion am swyddi: Yn ôl Rolls Royce, gwneuthurwyr y dechnoleg newydd, mae tua 90% o’r gwaith cynhyrchu ac adeiladu’r offer yn digwydd mewn ffatri ac nid ar y safle, felly nid yn lleol fydd y swyddi adeiladu ar y cyfan. Mae’r cwmni angen 16 lleoliad er mwyn cael ad-daliad ar eu buddsoddiad hwy yn y dechnoleg; ydi hynny’n awgrymu angen masnachol yn hytrach na gwir angen yr egni..? 

‘Dwi’n gwbl hyderus’ medd Meilyr ‘y gallwn ni ddiwallu ein anghenion trydan lleol trwy ffynonellau adnewyddol, a hynny am brisiau teg, heb orfod talu am dividends i gyfranddalwyr cwmniau rhyngwladol. Mae angen datblygu grid egni lleol; gall hyn fod trwy grid ‘rithiol’ gan ddefnyddiol is-adeiledd bresennol, neu weithiau trwy gyswllt newydd lleol’.

Gwyddwn yn fras faint o drydan fydden ni angen fesul tŷ erbyn 2050, ac os wnawn ni gyfri faint mae’r pwerdai hydro bach a chanolig i gyd yn gynhyrchu yng nghyffiniau gogledd Meirionnydd, mae hynny’n ddigon i gyflenwi 133% o’r angen hwnnw. Mae hynny cyn ystyried cynhyrchu solar PV, ac unrhyw ddatblygiadau hydro a gwynt cymunedol newydd ddaw erbyn hynny.

O ran jobsys lleol hefyd, meddai, roedd diffiniad cwmni Horizon o ‘lleol’ ar gyfer Wylfa Newydd yn golygu ardal bob cam at Gaer, dros y ffîn! Mae o hefyd wedi canfod ystadegau am adweithydd tebyg -yng Nghanada- i’r rhai sy’n gael eu hawgrymu ar gyfer Traws, lle nad oes ond 29 aelod o staff yn gweithio yno. Ac mi fydd y dechnoleg mewn 10 mlynedd arall o bosib yn cynnig hyd yn oed mwy o awtomeiddio offer.

Yn olaf, mae costau datgomisynu adweithyddion Prydain yn rhedeg i’r Biliynau, a hynny heb ddatrys y mater o ganfod storfa ddiogel barhaol i’r hen danwydd. Pwy sydd eisiau un o’r rheiny ar eu stepan drws?!

Mae Dei Mur, Blaenau yn gweithio ar safle’r atomfa ar hyn o bryd. Dyma’r hyn oedd ganddo fo i’w ddweud:

Credaf, yn bersonol, bydd y cais ar y cyfan o les i’r ardal.  Dywedir fod Cymru eisoes yn cynhyrchu digon o drydan i’n cynnal fel mae hi, ond dwi’n meddwl mai’r cynllun pell gan Llywodraeth Cymru a San Steffan yw cael holl gerbydau cludiant ynys Prydain yn rhedeg ar hydrogen.  I allu cynhyrchu’r hydrogen ‘gwyrdd’ hyn dywedir fod rhaid cael cyflenwad cyson o drydan, rhywbeth sydd ar hyn o bryd yn amhosib ei gael efo’r dechnoleg bresennol, gyda gwynt, llanw neu heulwen.  Gallu buddsoddi yn y rhain dylai fod ein huchelgais er datblygu technolegau newydd at y dyfodol. Does dim dadl bellach fod y blaned yn cynhesu ac mae’n rhaid inni felly ddarfod rhyddhau carbon, a hynny ar frys.  Cyn hynny, gwell byddai cael ein cerbydau cludiant yn rhedeg ar drydan a gyda hyn byddem angen nerth y bwystfil niwclear i chargio’r batris dros oriau tawel y nos.  Faint o geir bysem yn gallu chargio gyda gwynt? Dim llawer.  

Deallaf bydd ychydig o wrthwynebiad i’r cynllun yn lleol, wedi’r cwbl pan mae pethau’n mynd o’i le gydag adweithydd gall y canlyniadau fod yn arswydus.  Tybiaf fod digon o ymchwil a rheolau diogelwch yn bodoli ar hyn o bryd i rwystro unrhyw ddamweiniau bellach.

Rheswm arall i gefnogi’r cynllun yw bod yr ardal, ac yn enwedig y Blaenau, wir angen y gwaith yma.  Oni bai am Traws fyswn i wedi hen symud o’ma bellach.  Byddai rhai dwi’n siŵr yn dadlau fod hyn ynddo’i hyn yn reswm da i gau’r lle ond faint sydd eisoes wedi gorfod mynd?  Cynhelid aduniad un o flynyddoedd Ysgol y Moelwyn yn Gaer yn ddiweddar a hynny am fod fanno’n agosach i’r rhan fwyaf!

Sut yn y byd fedrwn gadw’n ieuenctid yma heb waith, a hynny’n waith o safon, sy’n talu’n dda?
Daw digon o dwristiaid yma, a da o beth yw hynny, ond be mae o wedi ei gyfrannu i’r ardal mewn gwirionedd? Mae’r gwaith sy’n dod yn ei sgil yn aml ar isafswm cyflog ac/neu’n gytundebau ‘zero hours’.  Da i ddim i rywun sydd am gael morgais a thrio gosod gwreiddiau yma.  Byddai'r un banc yn benthyca i weithiwr gyda thelerau o’r fath yn siŵr i chi.  Golygai hefyd fod prisiau’r tai wedi codi.  Dywedodd Glyn Lasarus Jones yn ei erthygl wych yn Llafar Bro Gorffennaf-Awst fod 320 o dai AirBnB yma, Duw a ŵyr faint o dai haf yn ogystal!  

Tydi’r gallu ddim gennym i reoli’r farchnad dai ar hyn o bryd felly da ni’n cael ein rheibio gan y farchnad rydd.  Deallaf fod rhai cyplau ifanc sydd wedi bod digon lwcus i gael gwaith yn lleol ac am drïo aros yn yr ardal, wedi’r cwbwl dyma ydi eu cartref, yn gorfod cymryd morgeisi hir dymor iawn o 40 i 45 o flynyddoedd.  Dychmygwch!  A gyda chymaint o eiddo’r dref yn wag am gyfnodau hir yn ystod y flwyddyn, does fawr ryfedd fod siopau’r stryd yn cau.  Y rhyngrwyd, tai haf/llety gwyliau a diffyg gwaith yn fygythiadau enbyd i’r Stryd Fawr.

Ar wahanol adegau pan fûm yn gweithio i ffwrdd, a chychwyn yn oriau mân ar fore Llun, toedd hi ddim yn beth diarth i weld ceir eraill ar y ffordd ar yr un pryd, un ai’n mynd am y Crimea neu’r Migneint, gyda phobol fel finnau’n mynd am eu gwaith.  Roeddwn yn meddwl ar y pryd 'sgwn i be ydi poblogaeth y dref rhwng bore Llun a nos Wener?  Yn saff i chi ‘da ni i gyd yn nabod pobol sy’n gorfod gweithio i ffwrdd, ac mae hyn eto’n ychwanegu at broblemau’r stryd fawr gan fod llawer iawn o’r dynion, a merched, ddim ond yn eu cartrefi ar benwythnosau’n unig.

Yn ôl at y ddadl, credaf fod yr ardal wir angen y cynllun hwn a rhoi cyfle i’n bobol ifanc gael gyrfa, tai a theuluoedd Cymraeg i’r dyfodol.  Bydd geiriau gwag y gwrthwynebwyr yn fawr o gysur inni.  Haws yw gwrthwynebu heb gynnig atebion.  Na, mae’n rhaid stopio llosgi glo a nwy. 

Mae geiriau bythgofiadwy Mic El ar Radio Cymru (dwi’n siŵr fydd o’m yn meindio imi ailadrodd) “dwi’n gorfod mynd i Port i brynu pâr o drôns” yn dweud y cwbwl!

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

Blaen Troed i'r Cynllun Cicio’n Ôl

Ar yr hyn o bryd, mae argyfwng cynyddol yn wynebu pobl ifanc ein cymunedau gyda’n agos i 2,000 o bobl ifanc Gwynedd rhwng 16 a 25 oed yn hawlio credyd cynhwysol neu'n ddi-waith. 

Yn lled diweddar, mae Llywodraeth Dorïaidd y DU wedi lansio eu cynllun newydd gwerth £2bn sydd yn anelu i greu miloedd o swyddi i bobl ifanc. Ond lle caiff y cyfleon a’r swyddi hyn eu creu? 

Dim ond busnes sy’n cyflogi dros 30 o bobl sy’n gallu ymgeisio am y cynllun yn uniongyrchol! Daw’r lansiad wrth i gwmnïau mawr fel Tesco, Amazon a Surf Snowdonia addo cofrestru. 

OND be am i ni -yn fusnesau, cwmnïau a mentrau cymunedol, dynnu at ein gilydd ac ymgeisio am y gronfa a sicrhau bod talent ac egni ifanc yn aros yn lleol, gan gyfrannu hefyd at economi a bywyd cymdeithasol y fro?

Gweithredu’n lleol.

Mae Cwmni Bro bellach yn cydlynu partneriaeth yn cynnwys Coleg Llandrillo Menai, Cyngor Gwynedd a busnesau a mentrau lleol i blygu a manteisio ar y rhaglen gan greu cyfleon gwaith a gyrfaoedd i bobl ifanc a chyfrannu at fywyd cymdeithasol ac economaidd y fro yn yr un gwynt. 

Dros yr 18-24 mis nesaf y nod ydi creu rhwng 30-40 o leoliadau gwaith a chyfleon gyrfa newydd i bobl ifanc Bro Ffestiniog o fewn mentrau cymunedol fel CellB, Seren, Antur Stiniog, Y Dref Werdd a busnesau preifat sydd wedi angori yn y gymuned fel Cwmni Original Roofing, Y Gorlan, Edward Jones a’i Fab ac unrhyw fusnes neu fenter leol sydd eisiau cydweithio gyda ni ar y cynllun yma.

Yn ogystal, bydd y bobl ifanc yn cael cyfle i dderbyn hyfforddiant arbennig yn y gymuned wedi ei lunio gan DOLAN, Cwmni Bro a Grŵp Llandrillo Menai gyda’r nod o fanteisio i’r eithaf ar y cynllun.
Cryfder ar y cyd, wrth ymateb i’r her.

Os oes gan eich menter neu fusnes chi leoliad newydd ar gyfer person ifanc, cysylltwch â cwmnibro@cwmnibro.cymru neu ffoniwch 07799 353588 am fwy o wybodaeth. Gadewch i ni weithio efo’n gilydd a rhoi blaen troed cymunedol i raglenni a pholisïau y DU.

* * * * *

Croesawu Staff Newydd
Rydym yn hynod o falch i groesawu a chyflwyno’r criw newydd sy’n ymuno â’r tîm:

Branwen Williams:

Am y flwyddyn nesaf, byddaf yn gweithio gyda Cwmni Bro ar sawl gwahanol prosiect. Mi wnes i raddio o Brifysgol Caerdydd ym mis Gorffennaf, ar ôl dod adref i'r Blaenau ar ddechrau’r pandemig. 

Wedi dychwelyd o’r ddinas, dechreuais werthfawrogi’r teimlad cryf o dreftadaeth a chymuned sydd yma yn yr ardal, ac felly, un o’r prif bethau wnaeth fy nenu at y swydd oedd y cyfle i gael bod yn rhan o’r datblygiadau cymunedol gwych sydd yn digwydd yma. 

Dwi'n edrych ymlaen yn benodol i gael gweithio gyda phrosiect/prosiectau sydd â’r amcan o roi budd i ieuenctid yr ardal leol, gyda phwyslais ar hybu sgiliau a darparu gweithgareddau yn y byd creadigol.

Elfed Jones: 

Fy enw i ydi Elfed Wyn Jones a dwi’n byw yn Nhrawsfynydd. Dwi wedi bod yn gweithio hefo prosiectau gyda Chwmni Bro ers mis Medi, a chyn hynny roeddwn i wedi bod yn rhan o brosiect Byw a Bod gyda’r cwmni. Mae fy ngwaith i gyda’r cwmni yn canolbwyntio ar ddatblygu prosiect Dolan, sy’n ceisio adeiladu rhwydwaith rhwng cymunedau Dyffryn Ogwen, ardal Penygroes a Bro Ffestiniog a datblygu’r economi sylfaenol ynddynt hefyd. Yn ogystal â Dolan, dwi wedi bod yn gweithio i ddatblygu Ynni Cymunedol Twrog yn helpu rhannu’r neges o’u hamcanion, yn hyrwyddo’r Cynllun Cicio’n Ôl yn paratoi i greu swyddi i bobl ifanc sydd angen gwaith, a hefyd wedi bod yn gwneud dipyn o waith gyda Gwenlli hefo Brocast yn gwneud hysbysebion dros fideo at y Nadolig ac ar gyfer y pantomeim.
 

Pan oeddwn i gyda’r prosiect Byw a Bod, cefais gyfle i ddatblygu syniad roeddwn i’n credu y byddai’n rhoi hwb i’r gymdeithas a’r syniad y canolbwyntiais i arno oedd datblygu cwmni fyddai’n datblygu cynnyrch allan o wlân. Enw’r cwmni dwi’n gobeithio ei ddatblygu ydi Gwlân Gwynedd a Môn, fydd yn canolbwyntio i ddechrau ar greu compost o’r gwlân gwaethaf a gwlân tocio, a hefyd creu insiwleiddied o’r gwlân da. Rwyf i wedi bod yn ffodus iawn i gael cymorth gan Arloesi Gwynedd Wledig i ddatblygu’r prosiect yma. Dwi’n gobeithio bydd y cwmni yn datblygu i fod yn un llwyddiannus ac yn creu cyfleoedd gwaith i bobl yn yr ardal, a rhoi hwb i ffermwyr sydd wedi bod yn ddioddef oherwydd prisiau sâl gyda gwlân.
---------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2021

Croeso i Gymru . . . ?

Erthygl gan Glyn Lasarus Jones

Ers cyflwyno’r cyfyngiadau symud ym Mhrydain ddiwedd fis Mawrth, cafwyd adroddiadau lu yn y wasg am dwristiaid yn heidio i Gymru. Y mae’r achos wedi dangos mor ddiymgeledd ydym. Ni allwn warchod ein cymunedau a’n pobl ein hunain hyd yn oed.

Clywyd hanesion yn y wasg hefyd am berchnogion carafanau a thai haf yn sleifio dros y ffin liw nos. Roedd rhai – lleiafrif, fe hoffwn feddwl – yn cyfiawnhau eu teithiau gan ddweud eu bod yn cyfrannu at yr economi leol, ac y dylem ni, frodorion anniolchgar, fod yn fwy gwresog ein croeso.

Ond tybed pa mor werthfawr yw twristiaeth i Gymru mewn gwirionedd, yn arbennig y math a welir yng Nghymru? Un mudiad sydd wedi bod mor hyf â sôn am or-dwristiaeth yw Cylch yr Iaith.

Tynnant ar ymchwil wyddonol arloesol 'Effeithiau Twristiaeth ar yr Iaith Gymraeg yng ngogledd-orllewin Cymru’ (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, Aberystwyth), sy’n dangos y berthynas annatod rhwng twristiaeth, mewnfudo, a dirywiad y Gymraeg. Y ddadl yw bod twristiaeth yn annog ymwelwyr i ymsefydlu mewn ardal ac agor rhagor o gyfleusterau at fudd ymwelwyr eraill, sydd yn ei dro yn arwain at fwy o ymwelwyr, a llif o lafur rhad i’w gwasanaethu - yn aml o blith y dosbarth ymwelwyr ei hun. Y canlyniad yw bod ardaloedd twristaidd yn raddol droi yn ‘barciau thema’, sy’n cael eu rhedeg ar y cyfan gan gyn-dwristiaid er budd twristiaid newydd. Digwydd hyn yn aml ar draul pobl leol gan eu prisio allan o'u hardaloedd a chyfyngu ar nifer ac ansawdd y tai a'r swyddi sydd ar gael iddynt.

Ymhellach, mae cydnabyddiaeth gyffredinol nad yw swyddi yn y diwydiant ymwelwyr ar y cyfan yn talu’n dda iawn. Dywed Eurostat (Swyddfa Ystadegau Y Comisiwn Ewropeaidd) bod “costau ac enillion llafur yn y diwydiannau twristiaeth yn tueddu i fod yn sylweddol is nag y maent yn yr economi cyfan.”

Pa syndod felly mai gorllewin Cymru yw -nid yn unig rhanbarth tlotaf y Deyrnas Gyfunol- ond  rhanbarth tlotaf gogledd Ewrop gyfan, a hyn er gwaethaf (neu efallai oherwydd?) yr holl ymdrechion adfywio economaidd diweddar sy’n seiliedig i raddau helaeth ar borthi’r llo aur hwn. Yn ddiddorol, yr ail ranbarth tlotaf yw Cernyw - man arall lle bu cryn sôn am or-dwristiaeth. Cyd-ddigwyddiad?

Yn ddadlennol iawn, dywed Pwyllgor Twristiaeth a Thrafnidiaeth yr Undeb Ewropeaidd* mai un o’r ffactorau sy’n cyfrannu at or-dwristiaeth yw dynodiad statws UNESCO, statws a ddaw o bosib i’r ardal hon cyn bo hir.

Nid problem i Gymru yn unig yw gor-dwristiaeth wrth gwrs. Disgrifiodd yr anthropolegydd disglair Theron Núñez ei effaith ar bentref Cajititlán ym Mecsico fel concwest gan oresgynwyr. Yng Ngwlad y Basg, Swistir, Fiji a Hawaii, yr un yw’r canfyddiad o hyd - mai ychydig o ddatblygiadau twristaidd sydd yn nwylo’r brodorion; mai ychydig yw’r brodorion a gyflogir; ac mai cyfran fechan iawn o’r arian a gynhyrchir sy’n aros yn lleol. Yn wir, yn Hawaii disgrifia’r brodorion dwristiaeth fel math newydd o siwgr - yn felys i’r tafod ond yn ddrwg i’r dannedd.

Nid fod twristiaeth yn broblem ynddo’i hun wrth gwrs. Gor-dwristiaeth yw’r broblem.  Yn eu hastudiaeth achos o fannau sy’n dioddef o’r cyfryw effaith, mae Pwyllgor Twristiaeth a Thrafnidaeth yr Undeb Ewropeaidd yn rhoi sylw i sawl lle:

•    Mallorca a Venice, lle gwelwyd protestiadau gwrth-dwristiaeth.
•    Agia Napa ar ynys Cyprus; Dulyn a’r Ynys Hir yn Yr Alban, lle gwelwyd twristiaid eu hunain yn cwyno am or-dwristiaeth.
•    Lisbon, canol Prâg a chanol Warsaw, lle gwelwyd allfudiad trigolion a phreswylwyr.
•    Bucharest ac ardal UNESCO Geirangerfjorf yn Norwy, lle  gwelwyd problemau amgylcheddol.

Nid yw Cymru ar y rhestr – efallai am mai rhestr faith o wledydd sy’n mynd ati i liniaru effaith gor-dwristiaeth yw hi, ac nid ei hyrwyddo.

Dengys y map isod yr ardaloedd hynny lle mae Pwyllgor Twristiaeth a Thrafnidiaeth yr Undeb Ewropeaidd yn arbennig o bryderus amdanynt. Dim ond llond llaw sydd yna: Ardal y Llynnoedd, Cernyw, Arfordir Croatia, rhan o Sbaen, Cyprus, ac ie yn wir, Cymru yn ei chyfanrwydd bron iawn – lle mae iaith frodorol leiafrifol yn y fantol hefyd.

Beth yw’r ateb tybed?
Ar dir mawr Ewrop mae treth dwristiaeth yn gyffredin iawn. Pleidleisiodd ein Cynulliad yn erbyn hyn yn lled-ddiweddar.

Mae gan Gymru draddodiad hir o dorchi llewys ac ymdrechu drosti ei hun. Cododd ein hynafiaid gapeli efo’u dwylo eu hunain, yn aml yng ngolau’r lleuad ar ôl diwrnod o lafur caled. Ymladdasant â’r mynydd i gael tipyn tir i fwydo’u teuluoedd. Sefydlasant brifysgol â’u henillion prin i addysgu eu plant. Cymry fu’n gyfrifol am sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd (Aneurin Bevan) a’r Pensiwn Gwlad (Lloyd George), a hefyd y mudiad cydweithredol (Robert Owen y Drenewydd).

Yma yn ardal Llafar Bro, rydym yn ffodus fod gennym ni gnewyllyn da o gwmnïau cydweithredol, oll o dan ymbarél medrus iawn Cwmni Bro Ffestiniog. Ysgwn i ai dyma’r ateb? Adfer perchnogaeth o’n heconomi ein hunain, fel y rhedir hi er budd Cymru ac nid er cyfleustod gwlad arall. Onid gwych o beth fyddai cael asiantaeth tai gwyliau cydweithredol ym mherchnogaeth yr ardal? Mae’r fath bethau yn bod yn yr Alban, yn ôl a glywais. Ac onid gwychach fuasai cael rhyw gronfa genedlaethol lle gellid prynu adeiladau a chyfleusterau a’u rhedeg fel metrau cymunedol er budd Cymru a’i hiaith?

Ysgwn i ai dyma’r ateb? Prynu Cymru’n ôl – tyddyn wrth dyddyn, erw wrth erw, bricsen wrth fricsen.

Mae’r dyfodol yn ein dwylo.

 * gwybodaeth a map o ddogfen o'r enw 'Research for TRAN (Transport and Tourism) Committee - Overtourism: impact and possible policy responses' (Senedd Ewrop, Hydref 2018), t76.
-----------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2020.
Mae'r rhifynnau digidol i gyd ar gael i lawr-lwytho o wefan Bro360.

Prysurdeb ar Gae Clyd

Mae aelodau a chefnogwyr Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau wedi bod wrthi fel lladd nadroedd yn gwneud gwellianau angenrheidiol yng Nghae Clyd.

Mae'n rhan o'r ymdrech i godi cae mwyaf trawiadol Cymru i safonau haen 3 y Gymdeithas Bêl-droed.

Cafwyd hwb yn ddiweddar gan Gyngor Tref Ffestiniog  i’r ymdrech i godi arian i osod seddi ar gyfer y cefnogwyr.

1. Cadeirydd y Cyngor Tref a Llywydd y Clwb

Dadorchuddwyd arwydd noddi newydd ar ochr y cae, cyn eu gêm gwpan yn erbyn Mynydd Llandegai ym mis Chwefror, gyda’r Cynghorydd Glyn Daniels yn cynrychioli’r cyngor a Mici Plwm, y llywydd yno ar ran y clwb.


Yn anffodus, colli fu hanes y tîm ar y diwrnod, mewn gêm galed, dan amodau chwarae anodd iawn. Ar ôl bore sych, daeth y glaw wrth i’r i’r gêm gychwyn. Er y gwledd o goliau, roedd yn 5-5 ar ddiwedd y amser ychwanegol, a bu’n rhaid chwarae’r amser ychwanegol ar gae mwdlyd trwm, a cholli o 5-6 fu’r hanes.

2. Chwaraewyr a swyddogion Cae Clyd.

3. Rhai o'r cefnogwyr oedd wedi troi allan ar ddiwrnod gwlyb iawn!

4. Niwl, glaw, mwd...

Diweddariad gan Andrew Roberts:

Seddi.
Mae’r clwb wedi prynu 88 o seddi i lenwi'r eisteddle erbyn hyn. Mi fydd angen cael 12 sedd arall i gyrraedd y cant angenrheidiol, ac rydym yn y broses o'u harchebu ac mi fydd yn rhaid i ni gael hyd i rwbath fel lloches bws i'w gosod nhw ynddo.

Gyda llaw, mae'r clwb yn chwilio am noddwyr ar gyfer y seddi hyn. Mae manylion ar y dudalen facebook.

Rydym hefyd yn chwilio am feinciau ychwanegol ar gyfer yr ystafelloedd newid cyn gynted a phosib.

Llwybr caled.
Mae'r criw wrthi'n gosod y sylfaen yn barod i’r concrid. Mae'r rhediad o flaen y stand yn cael ei wneud yn gyntaf, cyn gwneud y darn tu ol i’r gôl.

Mae'r canllaw newydd (llun 5, uchod) wedi ei osod o flaen y stand -ac yn edrych yn dda- gyda chymorth ariannol gan gwmni Magnox.

Cyfleusterau.
Diolch i gwmni D & C Jones am gyfrannu caban ar gyfer hyn. Mi fydd angen plymio pan ddaw.

Diolch i’r rhai sydd wedi helpu hyd yma.
Heb yr elfen llafur yma mi fasa’r tasgau uchod yn amhosib.

Os ydym am gyrraedd y nod erbyn diwedd Ebrill, mae angen hwb arall a help llaw gan bwy bynnag sydd ar gael dros y penwythnos yma. Mae angen clirio llanast i sgip a help llaw hefo’r gwaith rhawio, ac amryw dasg arall. Diolch.

Lluniau:
> 1,2,3 Alwyn Jones
> 4 Paul W
> 5 o dudalen FB y Clwb

Dyfal Donc a Dyrr y Garreg

Yn ogystal â chyflogi tîm yn lleol, mae’r DREF WERDD  hefyd yn cynnig nifer o gyfleoedd i wirfoddoli ac i ddysgu sgiliau newydd; cyfleon gwerthfawr iawn i unigolion, ac er budd  y gymuned a’r economi leol. Llwyddwyd i ddenu cyllid eto er mwyn parhau â’r amcanion; dyma gyflwyniad byr i’r swyddogion, i ni gael dod i’w hadnabod, a chrynodeb o’r gwaith sydd o’u blaenau.
 


Rhian Williams – Gweithiwr Prosiect Llesiant
Yn un o drigolion Bro Ffestiniog ers dros 20 mlynedd, rwyf wedi gweithio mewn amryw lefydd yn yr ardal. Ar ôl gweithio gyda phlant yn Ysgol Cefn Coch, Penrhyndeudraeth am unarddeg mlynedd, roeddwn yn barod am sialens newydd, a chael dod yn ôl i weithio i fy nghymuned.

Rwyf yn weithgar fel Gweithiwr Llesiant yma gyda’r Dref Werdd, ac yn barod i helpu’r gymuned, gyda biliau Ynni, mynd ar y we, unrhyw broblemau sydd gan unrhyw un, gwnawn ein gorau i’ch helpu. Edrychaf ymlaen yn frwdfrydig i’r gwaith diddorol o’m mlaen, a bod yn rhan o gymuned glòs Ffestiniog

Gwydion ap Wynn – Rheolwr Prosiect
Rydw i wedi gweithio i’r Dref Werdd ers 2007 rhwng cyfnodau byr o weithio mewn swyddi eraill. Mae cymuned ac amgylchedd Bro Ffestiniog yn hynod bwysig i mi ac rydw i wedi cael y fraint ers 4 mlynedd bellach i reoli’r prosiect ac roeddwn yn rhan o sicrhau'r arian Loteri ar gyfer y 4 mlynedd nesaf. Byddaf yn gyfrifol eto am reoli'r prosiect yma, yn ogystal â datblygu’r Dref Werdd i fod yn gynaliadwy i’r dyfodol ac i ddatblygu ac adnabod prosiectau a mentrau newydd.
Rydw i hefyd yn gyfarwyddwr i Gwmni Bro Ffestiniog ac Antur Stiniog ac yn gwirfoddoli fy amser i glwb pêl droed Bro Hedd Wyn Celts a chlwb rhedeg Hebog.

Meg Thorman - Gweithiwr Prosiect Amgylcheddol
Bydd Meg yn wyneb cyfarwydd i lawer yn y gymuned, wedi’i magu ym Mlaenau, gyda phrofiad o ddarparu gweithgareddau awyr agored, ysgol goedwig, addysg amgylcheddol, cefnogi prosiectau cymunedol a gwirfoddoli ei hun. Ynghyd â datblygu perllannau a choedlannau cymunedol, a chefnogi a threfnu sesiynau codi ymwybyddiaeth amgylcheddol, bydd Meg hefyd yn parhau â'r gwaith o reoli lledaeniad Rhododendron ponticum a llysiau'r dial. Bydd hyn yn cynnwys recriwtio mwy o wirfoddolwyr, sy'n hanfodol er mwyn i'r gwaith lwyddo.

Meilyr Tomos – Gweithiwr Prosiect Llesiant
Mae Meilyr wedi dychwelyd i’r Dref Werdd ar ôl dwy flynedd yn adran digartrefedd Cyngor Gwynedd. Yn ystod y cyfnod efo Gwynedd mae o wedi codi tipyn o sgiliau newydd – yn benodol, trin a thrafod budd-daliadau, a materion tai. Mae o dal yn danbaid am faterion ynni, a’r ysfa i geisio gwella pethau i’r perwyl hynnu mor gryf ac erioed.
Mae o’n andros o falch o fod yn ôl yn y Blaenau, ac yn edrych ymlaen dorchi ei lewys, a mynd i’r afael a phethau unwaith eto.   
-----------------------

Rhaglen amgylcheddol
Un o’r prif brosiectau dros y bedair blynedd nesaf bydd i reoli’r rhywogaethau ymledol sydd wedi ymgartrefu ym Mro Ffestiniog dros y blynyddoedd. Un o’r planhigion hynny yw’r Rhododendron sydd yn gyfarwydd i bawb erbyn heddiw mae’n debyg. Ond, efallai’r un peth sydd ddim mor gyfarwydd ydi’r effaith mae’r planhigyn yma yn cael ar ein planhigion brodorol.

Planhigyn dinistriol arall a fydd yn derbyn sylw yw llysiau’r dial (Japanese knotweed). Bydd sawl un yn ymwybodol o’r effaith mae’r planhigyn yma yn gallu cael ar eiddo a’r problemau mae o’n creu gyda gwerthiant eiddo neu i gael morgais; poen meddwl ac ariannol i sawl un yn yr ardal. Byddwn yn canolbwyntio i ddechrau ar lannau ein hafonydd a safleoedd pwysig eraill. Os ydych yn ymwybodol o unrhyw le sydd yn dioddef o lysiau’r dial, gadewch i ni wybod er mwyn ychwanegu ar ein gwaith mapio o’r planhigyn yma.

Yn ogystal, byddwn yn mynd ati i ddelio gyda jac-y-neidiwr (Himalayan balsam), sy’n brysur ymestyn i wahanol gynefinoedd yn y fro a’n bwriad yw ei reoli cyn iddo ddod yn broblem fawr fel y ddwy rywogaeth arall.

Byddwn hefyd yn plannu llawer mwy o goed. Gyda chanran isel o goed yn y Blaenau, byddwn yn datblygu coedlannau bychain a pherllannau cymunedol, gydag un lleoliad wedi’i gadarnhau ac eraill yn cael eu hystyried.

Hefyd, byddwn yn codi ymwybyddiaeth amgylcheddol ac effeithiau newid hinsawdd, boed hynny trwy gasglu sbwriel; teithiau cerdded; neu sgyrsiau gyda grwpiau neu ysgolion lleol.
Y syniad gyda hyn yw cryfhau dyheadau’r gymuned i fod yn un fwy cynaliadwy at y dyfodol a magu balchder yn ein hamgylchfyd lleol, ac yr amgylchedd yn fwy cyffredinol.

Ynghlwm wrth hyn i gyd bydd cyfle i unigolion, ysgolion a grwpiau wirfoddoli a dysgu mwy am y gwaith, cadwch olwg am ddyddiadau. Os hoffech wybod mwy neu eisiau cymryd rhan, cysylltwch gyda Megan ar 01766 830 082 neu meg@drefwerdd.cymru

Hafan Deg a Cae Bryn Coed
Ychydig dros flwyddyn yn ôl dechreuodd trigolion Hafan Deg, gyda chefnogaeth Y Dref Werdd, weithio ar droi darn bach o dir blêr yn fan gwyrdd cymunedol. Ers hynny, maent wedi ei drawsnewid i ardd brydferth, sy'n hafan i fywyd gwyllt ac yn rhywle i drigolion lleol ei mwynhau.

Yn ddiweddar, cydnabuwyd eu gwaith caled a’u hymroddiad gyda thair gwobr - y gyntaf gan Blaenau yn ei Blodau, a ddyfarnodd iddynt y 3ydd safle yn y categori Gardd Fach.  Maent hefyd wedi derbyn Baner Werdd gan Cadw Cymru'n Daclus, y marc ansawdd a roddir i gydnabod ei fod yn cyrraedd y safon ryngwladol ar gyfer parciau a mannau gwyrdd,  ac oeddent yn enillwyr ar y cyd yng nghystadleuaeth Gardd Gymunedol gyda Grŵp Cynefin.

Mae Clwb Cae Bryn Coed hefyd wedyn derbyn Baner Werdd, yn cydnabod yr oll waith caled gan y gwirfoddolwyr dros y 3 mlynedd diweddaf.  Mae'r ddôl flodau yn edrych yn wych, a’r ardd berlysiau'n ffynnu, ac mae'r cwt  a chwythwyd drosodd yn y storm wedi cael ei ail godi! Mae llawer o waith i'w wneud o hyd i gadw'r cae chwarae mewn cyflwr da, ac mae'r criw, sy'n cyfarfod bob ddydd Sul cyntaf y mis, yn awyddus i groesawu gwirfoddolwyr newydd i helpu i gynnal a chadw'r safle.

Ewch draw i gael golwg os ydych yn pasio Hafan Deg neu Gae Bryn Coed ac efallai bydd modd i gychwyn rhywbeth tebyg yn eich cymdogaeth chi? Rydan o hyd yn edrych am ddwylo a phobl greadigol i helpu, felly cysylltwch gyda thîm Y Dref Werdd am fwy o fanylion, neu mae croeso i chi alw fewn i’n gweld unrhyw dro yn ein siop yn 5 Stryd Fawr.
---------------------------------------

Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a  ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.

Gadael Bro

Testun gofid –ers degawdau- ydi tuedd pobol ifanc disglair, i adael eu cymunedau i chwilio am waith a bywyd cyffrous yn y dinasoedd. Yn ddiweddar, mae Lowri Cunnington Wynn -darlithydd yn adran Cyfraith a Throseddeg Prifysgol Aberystwyth- wedi ennill gwobr am yr erthygl academaidd orau yng nghyfnodolyn Gwerddon. Mae ei hymchwil ar gael ar y we*, ond yma mae’n rhoi crynodeb o’i chanfyddiadau.

Nid datganiad newydd yw’r ffaith fod ardal Bro Ffestiniog wedi denu ambell i gymeriad diddorol dros y degawdau diwethaf. Yn wir, teg digon yw dadlau fod hanes lliwgar, diwydiannol yr ardal wedi tynnu sylw haneswyr, artistiaid ac academyddion fel ei gilydd. Un o'r rhain oedd Isabel Emmett (1978) oedd yn darogan am y ‘Blaenau Boys in the Mid Sixties’ a’i chanfyddiad hi o ‘Gymreictod.’

Bu cyfraniad Emmett i’r cysyniad hwn yn un pell gyrrhaeddol a bu’n ganolog i’r rhan fwyaf o’i gwaith hi ar Gymru. Ni ellir diystyru ei sylw proffwydol wrth iddi ddadlau fod dyfodol ansicr yr iaith Gymraeg a hunaniaeth Gymreig unigryw, yn amlwg iawn i bobl gyffredin Cymru.

Nid oes llawer wedi newid yn y cyd-destun hwn, heblaw bod y sefyllfa llawer mwy dwys nac oeddwn i wedi dychmygu, gyda Chymru a’r Bröydd Cymraeg yn gyffredinol yn colli eu pobl ifanc, addysgedig ar raddfa frawychus.  Mae canlyniadau’r cyfrifiad yn 2011 yn ategu hyn a’r pwnc o allfudo yn un amserol wrth ystyried targed Llywodraeth Cymru i gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050.

Ceir gwaith ymchwil diweddar sy’n trafod allfudo pobl ifanc o Flaenau Ffestiniog a Thregaron yn ôl eu dyheadau a’u gobeithion ar gyfer y dyfodol.  Bu’n canolbwyntio ar bobl ifanc nad oedd wedi eu geni yn y Fro, ac ymddengys fod y bobl ifanc hyn yn gadael Cymru ar raddfa bedair gwaith yn fwy na’r rhai a anwyd yma (Jones 2010).  Darganfu’r ymchwil fod allfudo ymysg pobl ifanc yn ddibynnol ar nifer o ffactorau cymhleth ond ymddengys fod cysylltiad amlwg rhwng y cysyniad o Gymreictod a’r ymdeimlad o berthyn i gymuned.

Bu cryn drafodaeth ymysg pobl ifanc y Fro ar yr hyn a olygir wrth fod yn ‘Gymro/Cymraes’, yr ymdeimlad hwnnw o berthyn a graddfeydd integreiddio i’r gymuned. Roedd y term ‘cenedligrwydd’   yn gysylltiedig â’r bröydd yr oeddynt yn perthyn iddynt.  Yn ogystal, roedd ‘cenedligrwydd’ yn aml yn adlewyrchu’r hyn yr oeddent yn teimlo am eu statws o fewn y gymuned honno.

Darganfuwyd, yn anochel efallai, fod agweddau rhieni yn treiddio i’w hagweddau hwy yn ddibynnol ar eu profiadau positif neu negyddol o Gymreictod. Er hynny, gellir dadlau bod cymhlethdod yn perthyn i’r sampl yn gysylltiedig â’u cefndir teuluol ac felly eu cenedligrwydd a’u statws hwythau o fewn y gymuned. Er enghraifft, ymddengys nad oedd nifer o’r pobl ifanc yn Ffestiniog wedi dewis mabwysiadu cenedligrwydd eu rhieni, ond yn hytrach wedi mabwysiadu cenedligrwydd a Chymreictod ardaloedd eu bro, gyda rhai yn ymfalchïo yn yr hyn sy’n eu gwahaniaethu oddi wrth eraill yn yr ardal.

Roedd nifer y bobl ifanc a oedd yn nodi eu bod o genedligrwydd Cymreig ym Mlaenau Ffestiniog gymaint yn uwch na Thregaron er bod eu cefndir teuluol yn ymddangos yn debyg.  Rhywbeth i ymfalchïo ynddo efallai o ystyried fod graddau allfudo’r bobl ifanc yn cael ei effeithio gan eu hymdeimlad o berthyn i gymuned?

Mae’r ymchwil yn ein hatgoffa mai sgil yn unig yw’r Gymraeg ac nid yw dysgu iaith o reidrwydd yn golygu bod mewnfudwyr yn mabwysiadu hunaniaeth eu cymunedau.  Teg digon yw dadlau bod angen polisïau lleol a chenedlaethol sy’n ymateb i’r tensiwn sy’n bodoli rhwng aros yng Nghymru neu fudo o’r wlad a cholli iaith.  Oes le yma i ddadlau fod Bro Ffestiniog yn llwyddo i feithrin math unigryw o Gymreictod, gyda’i hanes diwydiannol a lliwgar yn fantais yn hyn?
Rhywbeth i’w ystyried yn wir.
---------------------------------------


Un o gyfres o erthyglau gwadd ar

thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.


*Papur Lowri

Cadwyni Cymunedol

Mater o falchder lleol yw bod mwy o fentrau cymdeithasol y pen o’r boblogaeth ym Mro Ffestiniog nag yn unman arall yng Nghymru. Daeth pedwar ar ddeg menter cymdeithasol* at ei gilydd er mwyn cydweithio dan faner y cwmni cymunedol, Cwmni Bro Ffestiniog. Yn yr erthygl hon mae Elin Hywel yn rhoi gwaith cymunedol heddiw yng nghyd-destun ein hanes.

Mae chwyldro ar droed. Ar ôl cenedlaethau o ddatgan i’r gwrthwyneb mae clustiau ein cymunedau’n dechrau clywed fod gwerth i’w gael - a hynny adra. Fel cymunedau ledled y byd mae ton o hyder i fentro drwy fusnesau cymdeithasol yn dechrau cydiad. I ni yma yng Nghymru mae’n gam hollol naturiol wrth gwrs gyda sefydliadau er budd cymunedol wedi gwreiddio yn ein hanes, o’r capeli i’r cabanau i’r Co-op. Mae gennym hefyd hanes o lwyddiant wrth fentro i fyd busnes er mwyn cael effaith gadarnhaol ar ein cymunedau. Yma yng Ngwynedd mae’r hanes hynny yn mynd yn ôl i’r 1980au pan oedd mentrau cymdeithasol yn ddim ond egin syniad. Mae hefyd posib honni heb flewyn ar dafod fod pob un o’n busnesau bach neu micro yn fusnesau cymunedol. Fel olwyn yn troi mae busnesau bach wedi gwreiddio yn ein cymunedau, ein cymunedau ynom ni, a ni yn ein busnesau. Pob un yn sail i lwyddiant y llall. Y tristwch mawr ydi wedi hanes hir o dan-fuddsoddiad ariannol ac emosiynol mae ein cymunedau yn gwegian. Mae’r olwyn wedi’i tholcio ac mae pob agwedd ohoni felly yn dirywio.

Beth bynnag ein daliadau y gwir ydi ein bod yn byw mewn system gyfalafol. Beth bynnag fydd yr ateb hir dymor i’n problemau cyfoes heddiw rhaid creu ymateb sydd yn defnyddio’r system honno am y gorau. Gallwn fentro i dyfu busnesau sydd yn llwyddiannus yn economaidd ond sydd hefyd yn cael eu gyrru gan yr angen i ymateb i anghenion ein cymuned. Mentrau sydd yn gweld gwerth a gallu yn ein cymuned a’i phobl. A phwy well i wneud hynny ond ni ein hunain. Fel cymuned gref mae ein bro wedi ei wreiddio ynom ni. Drwy fentro i greu busnesau cymdeithasol rydym yn galluogi i bob ochr o’r olwyn gael adfywiad. Mae’n gallu bod yn broses cymhleth a dychrynllyd efallai. Mae’n aml yn ddi-ddiolch ac yn fwy aml na pheidio yn ddi-dâl. Mae gweithio ar y cyd a’n cymdogion â dim yn ein clymu ond gobaith y gellir gwell, yn aml yn botas blêr o geisio roi strwythur busnes ar ddryswch cymuned. Ond mae’n wir werth gwneud.

Fel d’udodd rhywun, rywbryd: rhaid dechrau wrth ein traed, ac wrth ein traed mae llwch y llechi yn  treiddio trwy ein gwaed. A wyddoch chi mae’r fro yma yn dda iawn am wneud yn union hynny. Yn ôl astudiaeth economaidd a wnaethpwyd gan Cwmni Bro Ffestiniog yn ddiweddar mae mentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog yn cyflogi o ddeutu 120, efo 53% o gyfanswm y cyflog a dalwyd iddynt yn aros yn lleol. Mae’r ffigyrau ar gyfer prynu hefyd yn creu darlun o arian yn cylchdroi gyda 46% o’r gwariant yma hefyd yn lleol. Model y fenter gymdeithasol o briodi incwm o fuddsoddiant, megis grant neu fenthyciad, a masnachu llwyddiannus i greu incwm, sydd yn galluogi i hyn ddigwydd ac felly hefyd gael effaith gadarnhaol ar yr economi leol. Am yr un cyfnod bu i fentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog drosi bob £1 o arian buddsoddiant i £1.20 o drosiant masnachol ac felly cynyddu cyfanswm y buddsoddiad yn y Fro. Yn gyrru’r llwyddiant yma mae pwrpas ein mentrau yn seiliedig ar y gallu i  greu gwerth economaidd er mwyn lles cymdeithasol. Maent yn datblygu’r gallu i ymateb yn benodol i’r anghenion sydd yn bodoli yn lleol i’r gymuned yma.

Er i Mam gael ei geni yn Nhraws, efo Taid yn rhedeg y Co-op yno yn y 50au hwyr a’r 60au cynnar, dydw i ddim o ‘Stiniog;  hogan o Rhoslan ydw i , wedi ngeni rhwng dwy afon, bellach ag un braich yn y môr wrth wreiddiau teulu fy Nhad ym Mhwllheli. Ond fel fy Nhaid, a Nhad a Mam, dwi’n coelio’n gryf yn ein cymunedau. Fel pob cenhedlaeth o ‘mlaen, boed yn athrawon, yn flaengar yn y capeli, yn wleidyddion, neu yn gyfrifwyr rwyf wedi defnyddio’r hyn sydd ar gael i mi i atgyfnerthu, i adeiladu ac i ymateb i anghenion ein cymunedau. I geisio trwsio tolc yr olwyn. Fy nheclyn i ydi’r fenter gymdeithasol. Rwyf yn hynod lwcus i gael bod yn gweithio yma ym Mro Ffestiniog, ar flaen y gad. Rwyf yn ymwybodol hefyd fod nifer un a fydd yn darllen yr erthygl yma a phrofiadau helaeth hyd oes o weithio ac ymwneud â’r gymuned yma. Fy ngobaith yw y bydd modd camu ymlaen efo hyder i ymateb eto i anghenion a datblygiad y fro i wneud y gorau o’r dyfodol heriol sydd yn ein wynebu. Pwy well ond ni i wneud?
--------------------------------------------


Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.


*Bellach mae’r rhwydwaith yn cynnwys Antur Stiniog, Dref Werdd, Trawsnewid, Ynni Cymunedol Twrog, Cyfeillion Croesor, GISDA, Ysgol Y Moelwyn, Pengwern Cymunedol, OPRA Cymru, Cyngor Tref Ffestiniog, Tan Y Maen, Caban Bach Barnados, Cellb, Deudraeth Cyf, Menter Llanfrothen, Seren.

Dyna oedd fy ngalwad

Mae holl waith y cartwnydd Mal Humphreys, wedi cael ei ychwanegu at gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru yr haf hwn; tipyn o fraint. Dros y blynyddoedd, mae Mumph wedi cyfrannu darluniau a chartŵns i nifer o bapurau newydd a chylchgronnau, ac yn dylunio mygiau a chalendrau Mugbys. Yma cawn gipolwg ar ei gefndir, a chartŵn newydd sbon yn arbennig ar gyfer Llafar Bro!

Dwi’n hynod falch mod i’n hogyn o ‘Stiniog a dwi’n hynod falch ‘mod i wedi byw a gweithio mewn tair allan o bedair cornel yn Nghymru hefyd. Mae’n brofiad sydd wedi fy elwa, cyfle i mi ddysgu am y gwahanol  ardaloedd, eu pobol ac agweddau -o’r toffs yn y Fenni; y di-waith yng Nglyn Ebwy a Treherbert; i’r werin yng nghefn gwlad Gwynedd a Cheredigion.

A tra bod yr agweddau ar iaith yn amrywio o le i le, mae na un elfen sydd yn ein clymu ni i gyd gyda’n gilydd, ein cariad dros Gymru. Mae’n ffaith bod rhai yn gweiddi Wales tra bo rhai eraill yn gweiddi Cymru, ond peidiwch a gadael i’r diffyg iaith eich dallu chi o’r balchder sydd yn mudlosgi yn eu calonnau. 

Wrth reswm, druan o’r unigolyn fyddai’n ddigon dewr i gerdded i mewn i’r Pengwern ar nos Sadwrn a chyhuddo trigolion y noson bod nhw ddim digon Cymraeg. Fe allai sicrhau chi, byddai union yr un ymateb mewn unrhyw dafarn yn Y Rhondda, Y Fenni a Cheredigion!

Yn fy mlynyddoedd cynnar fel plentyn yn y Blaenau (dwi mynd yn ôl i’r 60au)  dwi’n cofio ambell i oedolyn ‘cyfeillgar’ yn fy nghynghori- ‘Os wyt ti am lwyddo yn y byd, tydi Cymraeg yn dda i ddim’, ac mai Saesneg oedd iaith fy nyfodol.

Mi roedd hi’n anodd iawn i mi ddadlau yn erbyn hynna. Wedi’r cyfan, roedd popeth yr oeddwn i’n ei fwynhau fel hogyn ifanc, yn yr iaith fain.


Rhaglenni teledu fel Blue Peter, Batman, a’r Top 40 ar Radio 1 ar ddydd Sul. A beth oedd gan ‘y ffordd Gymreig o fyw’ i’w gynnig? Rhaglenni fel Dechrau Canu, Dechrau Canmol neu Yr Wythnos, sef llond llaw o oedolion yn trafod digwyddiadau’r wythnos o safbwynt Cymru.



Dim bod 'na ddim byd o’i le efo Dechrau Canu Dechrau Canmol ond, nid yr adloniant ddelfrydol i hogyn yn ei arddegau cynnar, oedd eisio bod yn jyst fel Starsky and Hutch. Gyda llaw, fy ffrind o’r drws nesa’, Nicky Henshaw oedd Hutch i fi, gan fod ganddo wallt golau.

Diolch i’r drefn mae pethau wedi newid, tydwi ddim eisio bod yn Tony Curtis ddim mwy ac mae arwyr fel Gwynfor Evans, Edward H Dafis ac Yws Gwynedd wedi sicrhau bod dewis llawer mwy eang o raglenni teledu a chaneuon ar gael i bawb erbyn heddiw.

Ond mae’n rhaid i mi gyfaddef bod nosweithiau gaeafol hir a thywyll yn gwylio’r teledu uniaith fain wedi dylanwadu ar yr hogyn ifanc yma o Llan. Yn Llundain oeddwn i eisio bod. Yn gweithio yn y ddinas ac yn dod adref yn fy siwt ddrud i fflat cysurus, lle roedd fy wraig yno yn disgwyl amdana i, cinio ar y bwrdd a Large Scotch on the Rocks yn ei llaw jyst fel pennod o Late Night Theatre ar Granada TV.

Nes i fyth fyw yn Llundain, yn hytrach mynd lawr i weithio ym mhrif ddinas Cymru. Yn Thomson House, prif swyddfeydd y Western Mail. Ac wedi diwrnod o waith, mynd yn ôl adref yn fy siwt rhad, i fflat wag yn Cathedral Road lle byddwn i’n cynhesu tun o datws a chicken supreme cyn ei olchi i lawr efo can o Carling!

A dyna oedd fy ngalwad. Caerdydd nid Llundain; Cymru nid Lloegr. Ac er fod y mwyafrif o’m gwaith wedi bod yn yr iaith fain, roedd gwybodaeth o’m mamiaith a’r gallu i feddwl yn Gymraeg yn hanfodol i’m llwyddiant.

Yma yn awr yng Ngheredigion, mi fyddai’n aml yn edrych ar draws y bae, ac ar ddiwrnod clir, yn gweld mynyddoedd cadarn Eryri. Y mur naturiol creigiog a rwystrodd Edward Longshanks rhag cipio’r ffordd Gymreig o fyw. Yn rhyfedd iawn, mae cadernid y mynyddoedd yn amlygu breuder yr iaith sydd y swatio o dan eu cysgod.

Byddai’n aml yn meddwl hefyd faint gwell fyddai’r byd pe tai pawb yn cael eu magu am 18 mlynedd yn ardal Blaenau Ffestiniog!
----------------------------------

Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.

Fy Manod

Mae dylanwad y filltir sgwâr yn allweddol yn aml iawn wrth i rywun ddatblygu diddordebau, a’r rheiny’n aml yn arwain at yrfa greadigol. Mae Gwyn Vaughan Jones yn adnabyddus heddiw fel actor ar gyfres boblogaidd Rownd a Rownd. Yma cawn gipolwg ar ei daith o’r Manod i fyd gwaith.
Er mod i wedi gadael fy nghartref yn Manod ers dros 40 o flynyddoedd, pan fydd pobol yn gofyn o ble dwi’n dod? Blaenau Ffestiniog ydi’r ateb, ond fydda’i wastad yn pwysleisio “o Manod, Blaenau Ffestiniog”. Yno yn 6 Tyddyn Gwyn (drws nesaf i Anti Ifans, hen gariad Hedd Wyn) ges i’n magu. Yno mae fy ngwreiddiau; ac yno roddodd sylfaen i bob dim a ddigwyddodd ar ôl hynny.

Mae Manod yn linyn hir o stryd, sy’n dechrau -i mi beth bynnag- ger tŷ Dr Evans fel y dowch chi o Llan Ffestiniog, ac yn ymestyn yr holl ffordd heibio Gwaith Sets tua Tanymanod, ac mae’r hen gytiau sinc wrth Garej Cambrian yn nodi bod rhywun wedi croesi Checkpoint Charlie ac wedi dod i ‘downtown’ Blaenau! Roedd pobol Manod wastad yn ‘mynd i fyny i Blaenau’ i neud negas ac maen nhw dal i neud siwr o fod. Nid sybyrb mo Manod -o naci- ond pentref o fewn y dre! Pentref cystal a Llan neu Tanygrisiau bob tamad!

Sy’n dod a fi yn daclus at y trwbador o Danygrisiau, Gai Toms. Mae Gai wedi llwyddo yn feistrolgar i godi Tanygrisiau i statws eiconig trwy ei ganeuon a’i eiriau coeth, wel dwi am ymladd cornel Manod am eiliad rwan a deud fod y ddau le yn ddrych o’u gilydd a rwbath sydd gan Tangrish, wel, mae gan Manod hefyd..! Dau hen bentref sydd wrth droed eu mynyddoedd – y Manod Mawr a’r Bach a’r Moelwyn Mawr a’r Bach. Mae gan Danygrisiau ysgol, llyn, rhaeadr, hen felin wlan, hen bost, cae chwarae, chwareli, ac wrth gwrs mae gan Manod rheini i gyd hefyd. Poblogaeth tebyg, tirlun a chymeriadau tebyg. SNAP!

Wrth feddwl yn ôl i´r 60’au a’r 70’au pan ges i fy magu yn Manod, roedd y lle yn frith o gantorion a cherddorion. Fy nhad, Meirion Jones, arweinydd a sefydlydd Côr y Brythoniaid, wrth gwrs oedd y dylanwad mwyaf arna i. Roedd yn godwr canu yng nghapel Hyfrydfa ac yno roedd hadyn y Brythoniaid wedi’i hau yn ei feddwl. Yn Hyfrydfa hefyd oedd John Tyddyn Gwyn yn aelod: John Llewelyn Thomas i roi ei lawn enw, un o faritoniaid gorau Cymru yn ei ddydd, a fu farw yn ddiweddar iawn a mawr fydd ei golled. Dwi’n cofio mynd lawr efo John a nhad i Eisteddfod Genedlaethol Abertawe, 1964 yn mini-fan John: dad yn y sêt passenger a mam, ‘y mrawd bach Gareth a fi, ar lawr yng nghefn y fan ar glustogau! Roedd Dad a John yn cystadlu ar yr unawd bariton ac mi gafodd y ddau lwyfan. Yn anffodus iddyn nhw, y canwr arall a gafodd lwyfan oedd Gwynne Howell - a oedd yn Llundain yn astudio canu ac a ddaeth yn seren opera enwog yn y blynyddoedd ar ôl hynny. Y fo wrth gwrs gafodd gyntaf, John yn ail, a dad yn drydydd! Fe wnaeth Manod yn reit dda y diwrnod hwnnw!

Erbyn oeddwn i’n ddeg oed, roedd dylanwad cerddorol fy nhad yn fawr arnai. Gofynodd dad i Bob Morgan, arweinydd Band yr Oakeley, a fedra fo roi gwersi corn i mi. Bob wrth gwrs yn byw yn Manod hefyd -yn Penygwndwn- ac yn ddyn arall a gafodd ddylanwad aruthrol arna i, a mawr yw fy nyled iddo fo. O fewn y flwyddyn roeddwn yn aelod o’r band ac yn chwarae 3rd cornet. Roedd Bob, fel dad ac eraill, wedi rhoi eu bywydau i gerddoriaeth ac i’r gymdeithas yn y Blaenau, ac wedi rhoi cyfle i nifer fawr o blant a phobol yr ardal i ddysgu am fiwsig a chael cyfla i ehangu eu gorwelion. 

Agorodd y cornet a’r trwmped ddrysau i gyfleoedd di-ri yn fy arddegau. Bûm yn aelod o fandiau, cerddorfeydd a chorau drwy’r 70’au. Ond nid miwsig oedd pob dim chwaith! Roeddwn i wrth fy modd efo ffwtbol, ac yn chwarae efo Ieuenctid Blaenau, ac mi oedd ganddo ni dîm da hefyd. Gyrhaeddon ni ffeinal Cwpan Ieuenctid Gogledd Cymru yn 1974 yn erbyn Llandudno Swifts efo Neville Southall yn gôl iddyn nhw. Mi wnes i sgorio foli yn erbyn Southall ond mi gollon ni 2-1! Dwi wedi gwledda ar y gôl honno am flynyddoedd! Hyd heddiw pan fydda’i yn mynd am dro heibio cae ffwtbol Cae Clyd, dwi’n dal i gael wiff o linament, a chael fy atgoffa o fynd i weld tîm Blaenau, pan oedd Glyn Owen yn chwarae yn ganol cae, a daw lluniau o Glyn a’i comb-over fel Bobby Charlton a’i goesau bach cam i’m cof. Roedd o yn athro mathemateg yn Ysgol y Moelwyn am flynyddoedd i’r rhai sy’n ei gofio.

Yn 2020 bydda’ i’n dathlu 40 mlynedd o fod yn actor proffesiynol. Dwi wedi bod yn chwarae rhan Arthur Thomas yn Rownd a Rownd ers dros 10 mlynedd rwan ac wrth agosau at y dathliad mae’n braf medru edrych yn ôl a sylweddoli dylanwad bro fy mebyd ar fy mywyd. Mae arogl Capel Hyfrydfa dal yn fy ffroenau.  Bydda’i dal yn mynd i Manod yn amal -er mod i wedi emigratio i Benrhyndeudraeth- i weld mam sydd dal yn byw yn y bynglo ar safle hen stesion Manod. A bydd rhyw gynhesrwydd cyfarwydd yn dod drwyddai pan fyddai yn dreifio o Ryd Sarn a gweld yr arwydd MANOD 2, “cyn troi am y Ceunant Sych unwaith eto” fel dywedodd rhyw bwt o fardd o Traws un tro wrth iddo ddyheu o bell am gariad wrth droed y Manod.
--------------------------------

Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.

Sut mae arbed ein cymunedau gwledig?

Myfyrwraig ym Mhrifysgol Sciences Po yn Poitiers, Ffrainc ydi Elin Roberts. Fel rhan o’i chwrs Gradd Gwyddorau Gwleidyddol, mae’n astudio gwleidyddiaeth, economeg, y gyfraith, hanes, ac athroniaeth, yn ogystal â Ffrangeg a Sbaeneg. Mae’n bryderus am sefyllfa waith y Fro Gymraeg.

Mae Cymru yn heneiddio ac wrth i hynny ddigwydd, rydym yn colli ein pobl ifanc. Yn y degawd diwethaf mae dros 117,000 o bobl ifanc rhwng 15 a 29 mlwydd oed wedi gadael Gwynedd, Ynys Môn, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin, tra bod 2,750 o bobl rhwng 45-64 mlwydd oed yn symud i mewn i Gymru bob blwyddyn. Mae’n bryd i ni ddechrau edrych yn ofalus iawn ar yr ystadegau hyn a gofyn paham bod hyn yn digwydd? Pam bod ein pobl ifanc ni yn gadael ein cymunedau?

Oes raid gadael y Fro Gymraeg i gael gwaith? Llun- Paul W

Tra bod mwy o bobl hŷn yn symud i mewn i’r ardaloedd hyn, gwelwn bod llawer iawn o heriau yn wynebu ein pobl ifanc. Rhaid dechrau trwy edrych ar ba fath o gyfleoedd sydd ar gael i’n pobl ifanc ni. Heddiw, ychydig iawn yw’r cyfleoedd sydd ar gael. Eglurwn hyn drwy’r toriadau ariannol y gwelwyd yn y blynyddoedd diwethaf. Nid yn unig y gwelwn doriadau i wasanaethau’r ifanc, gwelwn doriadau i wasanaethau addysg.

Mae’r diffyg cyfleoedd yn arwain at ddiffyg swyddi, sy’n gadael llawer o’n pobl ifanc ni mewn swyddi o sgiliau isel gyda chyflogau isel. O ganlyniad, ni allent wireddu’r freuddwyd o brynu tŷ.

Mae bod yn berchen tŷ yn ffantasi llwyr i lawer, a’r tai yn anfforddiadwy.
Yr unig obaith o ddyfodol gwell i nifer yw gadael yr ardal. Ond, wrth i hyn ddigwydd bydd yn cael effaith eithriadol o negyddol ar ein cymunedau a’n hiaith, yn peri i ni ofyn a oes dyfodol i’n cymunedau gwledig?

Mae’n amser i ni ddechrau meddwl am y math o ddyfodol yr hoffem ei weld. Yn amser i ddechrau buddsoddi yn ôl yn ein pobl ifanc. Ein pobl ifanc ni yw’r dyfodol. Maent angen buddsoddiad er mwyn tyfu i gyrraedd eu llawn cyrhaeddiad, fel y mae hadyn angen digon o ddŵr a goleuni i dyfu.

Mae angen i ni ddechrau meddwl sut y gallwn gynorthwyo ein pobl ifanc. Beth y gallwn ei gynnig iddynt er mwyn lleddfu effaith y toriadau ariannol? Mae’n bryd i ni ddechrau meddwl sut y gallwn fuddsoddi yn ein hifanc. Rhaid gofyn beth mae ein pobl ifanc eisiau ar gyfer y dyfodol. Sut fath o gymuned hoffwn ei weld yma yn y Blaenau mewn 10 mlynedd neu hyd yn oed mewn 20 mlynedd? 

Wrth ystyried yr uchod, mae gennym ni lawer iawn o gyfrifoldebau: i ddechrau mae gennym ddyletswydd i sicrhau bod pob person ifanc yn cael mynediad cyfartal i wybodaeth. Gorau po fwya’r wybodaeth sydd gan yr unigolyn. Teimlaf ein bod fel cymdeithas yn categoreiddio ein pobl ifanc yn llawer rhy fuan ac felly y dylem drin pob unigolyn yn yr un modd drwy sicrhau bod pawb yn cael mynediad teg i’r un wybodaeth.  O ganlyniad, rhaid sicrhau bod yr ifanc yn cael y cyfle i brofi cymaint o sectorau ag sy’n bosib boed hynny o fewn amaeth, y cyfryngau, gwleidyddiaeth neu hyd yn oed yn y byd chwaraeon.

Fel dyletswydd arall, dylem annog ein pobl ifanc i fagu rhagor o sgiliau a fyddai’n eu galluogi i ddod yn weithwyr medrus. Byddai hyn yn y pendraw yn cynyddu eu siawns o gael cyflog uchel a fyddai yn eu caniatau i brynu tŷ. Law yn llaw ag annog datblygiad o sgiliau dylem edrych ar y sgiliau mwyaf defnyddiol o fewn y byd gwaith heddiw megis yn y maes technoleg a chyfrifiadureg. Mae swyddi o fewn y meysydd hyn yn cynnig cyflogau uchel iawn ond hefyd yn cynnig y posibilrwydd o allu gweithio o adref. Felly’n uno’r freuddwyd o brynu tŷ tra’n aros yn ein cymunedau Cymreig.

Wrth edrych ar sut i arbed cymunedau heddiw, mae’n rhaid i ni fod yn arloesol a sicrhau bod ein pobl ifanc ni y cael y mynediad gorau i wybodaeth ac wrth gwrs, i gyfleoedd. O edrych ar fod yn arloesol, mae’n raid i ni ystyried y sectorau mwyaf cynyddol o fewn y byd gwaith a sicrhau bod gan ein pobl ifanc ni fynediad i’r fath sector. Ond yn fwy na dim, amser a buddsoddiad sydd ei angen ar ein pobl ifanc. Er mwyn iddynt gyraedd eu llawn cyrhaeddiad, maent angen arweiniad. Felly, meddyliwch sut fath o gymuned yr hoffech ei weld yn y dyfodol oherwydd pobl ifanc heddiw fydd yn adeiladu cymuned y dyfodol. Yr ifanc yw’r dyfodol ac os na fyddwn ni yn buddsoddi ynddynt, sut olwg y bydd ar gymunedau yfory a beth ddaw o’r Gymraeg?
------------------------------

Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.

Byd gwaith

Wrth deithio yn ôl ar y trên o Ŵyl y Cyrion yng Nghaeredin, ar ôl mwynhau sgiliau cantorion, actorion, comedïwyr, dawnswyr a gymnastwyr o bedwar ban y byd, bu Dewi Lake, Pennaeth Ysgol y Moelwyn yn pendroni ar y cwestiwn hwnnw y dylai pawb sy`n ymwneud ag addysg a hyfforddiant y dyddiau yma ei ystyried, sef pa sgiliau y mae pobol ifainc eu hangen heddiw er mwyn eu paratoi ar gyfer byd gwaith?

Wrth ystyried yr oriau di-ri yr oedd perfformwyr yr Ŵyl wedi eu treulio i gyrraedd perffeithwydd eu cyflwyniadau, dyma ystyried ble ddechreuwn ni? Mae’n hiaith yn llawn diarhebion sy`n ymwneud â’r union faes –
deuparth gwaith ei ddechrau; 
deuparth llwyddiant, diwydrwydd; 
egni a lwydd; 
dyfal donc…

Yma, yn y Blaenau, mae uwchdechnoleg wedi agor drysau lu i fyw`n lleol a gweithio ym mhedwar ban byd. Diflannodd dewisiadau gyrfaol cyfyngedig yr ardal a bellach  mae holl gyfleoedd y byd o fewn ein cyrraedd – os yw’r sgiliau priodol gennym wrth gwrs.

Er mwyn llwyddo, rhaid ymateb i fyd gwaith sy`n galw am sgiliau sy`n gynyddol newid. Rydym wedi  hen adael y cyfnod pan y penodid  gweithlu i un swydd, un yrfa a`r un set o sgiliau ar gyfer y swydd honno yn gymharol ddigyfnewid dros gyfnod maith. Felly tybed beth ydy`r sgiliau craidd sy`n rhoi sylfaen i rywun ddisgleirio ym myd gwaith heddiw?

Byddai rhai yn dadlau yn frwd mai cymwysterau sydd bwysicaf. Byddai eraill yn cytuno fod  cymwysterau`n bwysig ond yn teimlo mai`r daith a`r sgiliau i gyflawni`r gorau, boed gymwysterau neu sgil, y gall unigolyn eu cyflawni, ydy llwybr llwyddiant. Mae unigolion dymunol, egwyddorol, dibynadwy, sy`n barod i wneud diwrnod gonest o waith, yn frwd, yn annibynnol, yn gallu cyfathrebu’n rhwydd, yn hyderus ond hefyd yn ddiymhongar, law yn llaw â’r parodrwydd i newid, a meistroli sgiliau newydd trwy gydol gyrfa, a phenderfyniad diwyro i lwyddo, yn sicr yn berchen ar  sylfaen gadarn i lwyddiant. Yn yr un modd, mae sgiliau craidd megis cyfathrebu, dyfalbarhad, cydweithio a gweithio`n annibynnol a datrys problemau yn hollol greiddiol.


Mae rhywun weithiau`n teimlo fod llwyddiant yn rhywbeth bellach y mae unigolion yn disgwyl ei gael yn hawdd a diymdrech…

Dyma godi cap felly i`r rhieni hynny sydd wedi ei gweld hi, sy`n sicrhau fod eu plant neu bobl ifainc yn brydlon yn yr ysgol, yn bresennol yn yr ysgol ac yn ysgwyddo cyfrifoldeb cynnar, yn unol â`u hoedran, am eu hymddygiad, ymdrech a`u haeddfedrwydd eu hunain. Yn sicr, mae pobol ifainc sy`n cael y cyfuniad hwn o gefnogaeth, disgwyliadau uchel, meddylfryd o agor drysau a disgwyl pendant i ysgwyddo cyfrifoldeb amdanynt eu hunain yn cael paratoad gwerth chweil at fyd gwaith a bywyd.

Coffa da am Dafydd Price, Dolau Las ers talwm – meddai ar sgiliau cyfathrebwr hynaws, yn sgwrsiwr rhwydd, parodrwydd i wneud diwrnod da o waith, cadarn ei farn a pheiriannydd dyfeisgar creadigol, oedd yn gallu creu offer neu dŵls i fynd i’r afael â phroblem yn y fan a`r lle heb gymorth o fath yn y byd. Adlewyrchiad o etifeddiaeth peirianwyr creadigol chwarelyddol ardal y Blaenau ar ei orau. Yn sicr, unigolion tebyg i Dafydd sy`n disgleirio ym maes cwmnïau arloesol technoleg arbrofol a blaengar ein byd heddiw.

Bach hedyn pob mawredd…cyfoeth bob crefft…
-------------------------------------

Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.

A bu goleuni

CYFRES 'GWAITH'
Mae dod i ddiwedd tair mlynedd mewn prifysgol yn uchafbwynt pwysig i gyfnod hir  o ddysgu ac astudio, ac  yn drothwy allweddol i gyfnod newydd ym mywyd rhywun, wrth symud ymlaen i fyd gwaith. Bu Llafar Bro yn holi Llio Davies o Drawsfynydd, sydd wedi graddio eleni, am ei hastudiaethau, ei chynlluniau a’i dyheadau.

Rwyf bellach wedi graddio o Brifysgol Metropolitan Caerdydd lle fues i’n astudio cwrs Artist Dylunwr: Gwneuthurwr. Roedd y cwrs yn eang iawn, a modd defnyddio unrhyw broses neu ddeunydd o ddiddordeb.

Dwi’n benodol yn defnyddio clai Porcelain, deunydd sydd fel arfer yn cael ei ddefnyddio i wneud llestri. Dewisais borslen gan fod golau yn treiddio drwyddo, ac rwy’n gallu cymryd mantais o’r broses yma i wneud cynnyrch goleuadau.

Dim ond trwy haen denau o borslen all oleuni dreiddio, a gall hyn wneud y deunydd yn anodd i weithio gyda gan ei fod mor fregus. Mae gan y deunydd ‘gof’ cryf hefyd, felly os yw gamgymeriad yn cael ei wneud yn ystod y broses greu, ar ôl iddo fod yn yr odyn, byddai wedi cofio'r camgymeriad yma ac wedi cychwyn symud yn ôl i’w siâp cychwynnol, felly mae’n gallu bod yn ddeunydd eithaf heriol i’w drin.

Bu’r gymuned stiwdio yn bwysig iawn i ni ar y cwrs, mae’n hanfodol i ni allu trafod a datblygu syniadau, ac fe wnaeth hyn i mi eisiau ymchwilio i beth sydd yn creu amgylchedd greadigol ac arloesol, a dyna oedd testun fy nhraethawd hir. Y prif elfennau fues i’n archwilio oedd dylanwad ein hamgylchedd ar ein hiechyd meddwl, sydd o ganlyniad yn effeithio ar ein creadigrwydd.
Dangosodd fy ymchwil bod goleuadau gwahanol yn medru cael effaith ryfeddol arnom ac ar y gweithle, a dwi wedi bod yn arbrofi efo creu lampau a goleuadau amrywiol.

Mae goleuadau isel yn gallu creu niwed i’n llygaid drwy roi straen arnynt, a gall hyn achosi cur pen sydd yn ei dro’n gallu cael effaith ar ba mor gynhyrchiol ydi rhywun y gwaith, neu arwain at golli cymhelliant. Ar y llaw arall gall olau artiffisial a dwysedd uchel roi effaith gwael hefyd, er enghraifft roi cur pen a migraine. Mae darganfod y cydbwysedd perffaith sydd yn ffitio gweithle yn bwysig iawn felly i iechyd gweithwyr. Mae tua 70% o weithwyr yn anhapus gyda’r golau yn eu swyddfa.
Y math gorau o olau yn y gweithle ydi goleuni naturiol, sy’n lleihau'r ganran o bobl sy’n cael cur-pen, ac yn lleihau stress. Mae hyn oherwydd gall golau effeithio'r corff mewn dwy ffordd: gall ein heffeithio yn uniongyrchol ym mha mor dda ‘da ni’n gweld; ac yn anuniongyrchol, sef sut mae’n effeithio ein mood ac ymddygiad.

Mae golau cynnes yn cael ei ddefnyddio mewn ystafelloedd i weithwyr cael egwyl, i wneud i ni ymlacio a llonyddu, ac mae golau naturiol yn cael ei ddefnyddio orau mewn ystafelloedd cynadledda gan ei fod dal yn groesawgar ond ddigon i’n cadw’n effro a sylwgar. Bydd golau oer yn cael ei ddefnyddio mewn ystafelloedd i feddwl am syniadau yn gyflym, i wella ein hwyliau a’n gwneud yn fwy cynhyrchiol. Mae hefyd yn lleihau melatonin sydd yn gostwng blinder.

Felly mae’r effeithiau seicolegol mae goleuni naturiol yn enwedig yn ei gael ar waith yn bositif ac yn cael ei argymell yn gryf i bawb, ond yn anffodus nid yw pob adeilad wedi cael ei ddylunio gyda hyn mewn golwg, mae llawer o ystafelloedd heb ffenestri, ac ati. Dyma sut rwyf wedi gallu dechrau cyflwyno fy ymchwil mewn i fy ngwaith dylunio, drwy wneud goleuadau allan o porcelain sydd yn dynwared golau naturiol i’r tŷ.

Mae pobl yn fwy awyddus rwan i gael ‘smart technology’ yn ein gweithle a’n cartref, sydd yn gallu casglu data ar amryw o elfennau dyddiol. Mae rhai busnesau wedi rhoi sensors yn seti gweithwyr i gasglu gwybodaeth am faint o amser maent yn treulio wrth eu desg, a faint o’r gloch maent yn cyrraedd y gwaith, er mwyn dechrau'r broses o oleuo'r gweithle yn naturiol gyn i bawb gyrraedd. Yn y cartref mae cynnyrch fel ‘Alexa’ sef dyfais cynorthwyo sydd wedi cael ei ddylunio gan Amazon yn galluogi i ni ofyn cwestiynau am y tywydd, newyddion traffig, a llawer mwy. Mae modd i’r dechnoleg yma gysylltu gyda golau tŷ i newid y cryfder neu liw i amser penodol o’r dydd sydd yn gallu helpu ein hiechyd meddwl.

Mae therapi golau yn cael ei ddefnyddio yn barod i helpu efo SAD, Seasonal Affective Disorder sef cyflwr ble mae pobl yn teimlo iselder ar rai adegau o’r flwyddyn, fel arfer yn ystod y gaeaf pan bydd llai o oriau golau dydd. Rhan o’r therapi yma yw bod mewn golau llachar o fewn awr i ddeffro, i ddynwared golau naturiol, gallai’r wybodaeth yma cael ei fwydo i dechnoleg y golau i oleuo'r tŷ.

Mae lliw sydd yn cael ei greu drwy ddefnyddio golau artiffisial yn gallu osgoi emosiynau gwahanol a chael effeithiau eraill ar y corff. Mae golau glas neu wyn llachar yn ein gwneud ni’n egnïol ac yn gallu tarfu ar ein patrwm cysgu, dyma pam bod pobl yn argymell i ni beidio defnyddio ein ffonau symudol am o leiaf awr cyn mynd i’r gwely. Mae defnyddio golau coch neu oren cyn mynd i’r gwely yn gallu gwella ein hiechyd meddwl, gan fod golau coch yn gallu cynyddu melatonin sydd yn rhoi cwsg gwell i ni.

Felly wrth ddefnyddio'r ymchwil yma mae pobl yn dechrau dylunio goleuadau sy’n dechrau ein deffro ni’n naturiol gyda golau coch tua thair awr cyn i ni godi, wedyn yn datblygu i oren a melyn yn nes at ein amser deffro, mae hyn yn gwneud i ni ddeffro mwy ysgafn. I helpu ni gysgu mae’r golau yn gallu fflachio mewn rhythm araf i ni ei ddilyn gyda’n hanadl, felly drwy ddefnyddio arweiniad y golau byddai’n ymlacio ni’n barod i fynd i gysgu.

Cyn graddio cefais gyfle anhygoel i arddangos fy ngwaith yn Llundain yn sioe ‘New Designers’ sef sioe enfawr sydd yn arddangos gwaith dros 3,000 o ddylunwyr. Roedd y profiad yn wych: cefais lawer o sgyrsiau diddorol gyda dylunwyr a gwneuthwyr eraill yn rhoi cyngor sut i ddatblygu fy ngwaith ymhellach, a sut i geisio creu bywoliaeth drwy greu. Cefais hefyd y fraint o ennill gwobr ‘One year in’ sydd yn fy ngalluogi i arddangos eto flwyddyn nesaf. Gyda’r wobr byddaf yn cael cymorth i ddatblygu busnes drwy raglen fentoriaeth i gael fy ngwaith yn barod i’w werthu.

Mae llefydd creadigol i artist a dylunwyr yn brin iawn yng Nghymru; mae llawer ohonom yn tueddu i ddefnyddio ystafell sbâr yn ein cartref i greu gwaith, ond mae pwysigrwydd enfawr mewn awyrgylch creadigol i alluogi i ni ddatblygu syniadau a chyfathrebu gydag eraill. Gan fy mod yn creu gyda serameg, mae’n hanfodol fod gen’ i odyn yn y stiwdio i greu gwaith, ac mae hyn wedi gwneud y dasg o chwilio am stiwdio llawer anoddach, hyd yn oed yn y brif ddinas. Y rheswm am hyn yw bod pris odyn fach o newydd o gwmpas £1,500 – £2,000!

Mae dwy brif stiwdio yng Nghaerdydd sydd yn arbenigo mewn serameg, a rhwng y ddwy, dim ond lle i ddeuddeg o raddedigion sydd! Rwyf yn lwcus iawn i gael lle yn y stiwdio i ddatblygu fy ngwaith gyda dylunwyr anhygoel eraill, gan gychwyn ym mis Medi, felly edrychwch allan am waith newydd ar y gweill!

Yn ystod yr haf llwyddais i gael swydd fel rheolwraig ddyletswydd yn gweithio mewn cymuned greadigol yn Nhreganna o’r enw ‘CHAPTER Arts’ sydd yn lleoliad uchelgeisiol, aml-gelf sy’n cyflwyno, cynhyrchu a hyrwyddo celf ryngwladol, perfformiadau byw a ffilm. Rwyf yn gweld gweithio mewn amgylchedd greadigol fel hyn yn gallu newid trywydd fy ngwaith, a dwi’n cwrdd ag unigolion hynod o ddiddorol bob dydd! Mae’r rhan fwyaf o unigolion eraill sydd yn gweithio yno hefyd yn artistiaid a dylunwyr eu hunain, ac mae’n lleoliad gwych i allu gweithio a datblygu gwaith ein hunain. 

I gael golwg ar fy ngwaith, edrychwch ar fy ngwefan www.lliodaviesdesignermaker.com neu rwyf ar Facebook ac Instagram.
------------------

Mae'r uchod yn fersiwn hirach o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019

Cyfres 'Gwaith' 2019

Dechrau da yw hanner y gwaith
Cyfnod o ddod yn ôl at waith ydi mis Medi i nifer:  rhifyn newydd o Llafar Bro ar ôl yr hoe arferol ym mis Awst; yr ysgolion yn agor am dymor newydd; y gwleidyddion yn ôl yn y Senedd ac yn San Steffan (ddweda’i ddim mwy am hynny!); a llawer yn dychwelyd i’w swyddi ar ôl ychydig o wyliau.

Y wawr o inclên y Greigddu, gan Helen McAteer, un o ffotograffwyr nodwedd rhifyn Medi 2019

Wnes i ddim mwynhau dychwelyd i ‘ngwaith 9 tan 5 fel gwas cyflog, ond dwi wedi cael modd i fyw ar y llaw arall, wrth olygu rhifyn Medi. Os ydi rhywun angen cymwynas, y peth callaf i’w wneud yn aml iawn ydi gofyn i berson prysur! Unwaith eto eleni, dwi’n falch o gyflwyno rhifyn Medi sy’n llawn dop o erthyglau difyr, gan gynnwys saith gan awduron gwadd -caredigion prysur i gyd, o feysydd gwahanol iawn -o fyd y celfyddydau i fentrau cymunedol, a’r byd academaidd- sydd wedi cytuno i gyfansoddi ysgrif i’w papur bro.

Fel bob mis Medi, mae thema arbennig yn rhedeg trwy llawer o’r erthyglau yn y rhifyn hwn; thema sy’n adlewyrchu rhyw elfen sy’n ddylanwadol ar fywyd yng nghylch Llafar Bro. Cafwyd DŴR fel thema y llynedd, a MYNYDD cyn hynny.

GWAITH sydd dan sylw y tro hwn.

Mae gwaith a mentergarwch yn holl bwysig i gynnal cymuned fyw, lle gall bobl ifanc aros yn eu milltir sgwâr os ydynt yn dymuno gwneud hynny; lle gall gyplau ifanc fforddio i brynu tŷ; a lle medr pobl gyfrannu rhywbeth yn ôl i’r gymuned sydd wedi eu ffurfio nhw, boed hynny trwy waith gwirfoddol, gweithredu ar bwyllgor, neu gynrychioli’r ardal mewn chwaraeon, celf, neu lenyddiaeth.
Mae gwaith a chyflogaeth yn allweddol at les unrhyw gymuned ac at gynnal balchder bro.

Yn rhifyn Medi, mae Dewi Lake yn ystyried y sgiliau mae pobl ifanc eu hangen wrth baratoi at fyd gwaith, a Llio Davies yn edrych ymlaen at yrfa yn y byd celf. Allfudo –pobl ifanc yn gadael eu milltir sgwâr- ydi pwnc Lowri Cunnington Wynne ac Elin Roberts. Mae Elin Hywel a’r Dref Werdd yn adrodd ar waith gwerthfawr y mentrau cymdeithasol a’r hyn y gall gymunedau wneud drostyn nhw eu hunain, ac mae dau a fagwyd yn Stiniog, sydd bellach yn gwneud eu marc yn y byd actio a dylunio cartŵns, sef Gwyn Vaughan Jones a Mal Humphreys, yn ystyried dylanwad eu magwraeth yma ar eu gwaith.
------------------------------

Addasiad o golofn olygyddol rhifyn Medi 2019.
Brysiwch allan i 'nôl eich copi!

Cwmni Bro Ffestiniog

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019

Mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ddatblygiad hollol arloesol yng Nghymru; sef rhwydwaith o fentrau a busnesau cymdeithasol sydd wedi dod at ei gilydd i gydweithio dan faner un Cwmni Bro.  Mae'n gweithredu yng nghymunedau Blaenau Ffestiniog, Trawsfynydd a Phenrhyndeudraeth a’r pentrefi cyfagos sydd, rhyngddynt, gyda phoblogaeth o tua 8,000.

Fel y gwyddoch Blaenau oedd yr ail dref fwyaf yng ngogledd Cymru yn 1900 gyda phoblogaeth o tua 13,000 ond wrth i’r diwydiant llechi edwino, gostyngodd y boblogaeth i lai na hanner hynny. Erbyn heddiw mae Bro Ffestiniog yn un o’r ardaloedd tlotaf yn economaidd ym Mhrydain. Er y dad-ddiwydiannu mae’r etifeddiaeth ddiwylliannol yn goroesi i raddau helaeth ac yn gynsail i’r model cyfannol o ddatblygu cymunedol a arloesir yn yr ardal heddiw. 

Amcanion y Cwmni yw hybu cydweithrediad rhwng y mentrau, meithrin mentrau cymdeithasol newydd a hefyd gweithio gyda busnesau preifat bach sydd wedi’u hangori yn y gymuned. Hyn i gyd er mwyn datblygiad amgylcheddol, economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yr ardal.

Yn ôl pob tebyg mae mwy o fentrau cymdeithasol y pen yn yr ardal nag yn unrhyw le arall yng Nghymru. Yn ystod 2018 daeth mentrau'r ardal at ei gilydd dan faner Cwmni Bro. Rhestrir isod y mentrau sy’n ymwneud â rhwydwaith Cwmni Bro Ffestiniog:
Antur Stiniog, Y Dref Werdd, Tan y Maen , Barnardos, Cyfeillion Croesor, CellB/Gwallgofiaid, Cwmni Opra Cymru, Deudraeth Cyf, GISDA, Seren a Gwesty Seren, Pengwern Cymunedol, Trawsnewid, Menter Llanfrothen, Ynni Cymunedol Twrog, Ysgol Y Moelwyn/y Ganolfan Hamdden.

Mae gweithgareddau amrywiol y mentrau hyn yn cynnwys rhedeg gwestai, siopau, bwytai, canolfan twristiaeth, canolfan hamdden, canolfan celf a chrefft, beicio mynydd, manwerthu, garddwriaeth, darparu rhandiroedd, gwaith addysgol a diwylliannol, opra, gwaith amgylcheddol, cynhyrchu trydan, hybu arbed ynni, lleihau gwastraff bwyd, ailgylchu, glanhau afonydd, gwaith gydag oedolion gydag anghenion ychwanegol, gwaith gydag ieuenctid yn cynnwys ynglŷn â digartrefedd a dysgu sgiliau amgylcheddol a chyfryngol. 

Rhyngddynt mae aelodau Cwmni Bro yn cyflogi tua 150 o bobl. Dengys dadansoddiad diweddar o effeithiau economaidd y mentrau bod canran uchel o’u hincwm yn dod o fasnachu. Ymhellach, dangoswyd bod yr incwm, i raddau helaeth, yn aros a chylchdroi o fewn yr ardal. Am bob punt a dderbynnir fel grantiau neu fenthyciadau mae 98 ceiniog yn cael eu gwario’n lleol, yn bennaf ar gyflogau. Mae £1.5 miliwn o bunnau yn cylchdroi yn lleol oherwydd gweithgaredd y mentrau yma.
Mae bron hanner y gwariant ar nwyddau a gwasanaethau yn lleol ac felly’n ailgylchu arian yn yr ardal.

Ym mis Awst 2018 cychwynnwyd menter newydd, BROcast Ffestiniog, sef cychwyn ar ddarlledu cymunedol digidol, gyda’r bwriad o hyrwyddo cyfathrebu  rhwng mentrau cymunedol yr ardal a’r gymuned ac oddi mewn i’r gymuned.

(Gweler BROcast Ffestiniog-YOUTube a facebook.com/BROcastFfestiniog ).

Credir bydd y model integredig a chyfannol o ddatblygu cymunedol ac economaidd y mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ei arloesi yn cynnig patrwm y gellir ei efelychu gan gymunedau eraill.



Y nod ydi bydd ein llwyddiant yn gosod sialens i lywodraeth yng Nghymru i ddatblygu polisïau a chefnogaeth briodol er mwyn hyrwyddo’r model hwn o ddatblygiad cymunedol yn ehangach ledled y wlad.
www.cwmnibro.cymru

CYSWLLT
Cwmni Bro Ffestiniog, Fyny Grisiau, 5 Stryd Fawr, Blaenau Ffestiniog, Gwynedd. LL41 3ES
CwmniBro@CwmniBro.Cymru