Holi Prif Weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru

Sgŵp ardderchog i Llafar Bro, wrth i Dei Mur holi Noel Mooney ar gyfer ein rhifyn Chwefror 2026

Mae eleni yn flwyddyn fawr i Gymdeithas Bêl-droed Cymru, sydd yn dathlu 150 o flynyddoedd. Gobeithio hefyd y gwelan nhw ail yr Gwpan y Byd yn olynol, wrth i dîm y dynion frwydro am le yn y bencampwriaeth ddiwedd mis Mawrth. 

Prif Weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru ers pum mlynedd yw'r Gwyddel Noel Mooney, ac mae wedi rhoi yn hael o'i amser i gael ei gyfweld ar gyfer y papur bro. Daeth i ymweld â Chlwb Pêl-droed Ieuenctid Blaenau Ffestiniog yn 2024, ac yma mae'n ateb cwestiynau am fuddsoddiad yng nghyfleusterau'r fro, y gêm ddomestig yng Nghymru, y timau cenedlaethol a'i weledigaeth ef ar gyfer y Gymdeithas, a'r Gymraeg.

Rydych chi wedi bod yn Brif Weithredwr ar Gymdeithas Bêl-droed Cymru (FAW) ers 2021, gan ddathlu pum mlynedd yn y swydd eleni. Yw'r gwaith yr hyn oeddech chi yn ei ddisgwyl ac a yw'r rôl dal yn eich cyffroi?

Mae cael arwain pêl-droed Cymru ers 2021 wedi bod yn un o anrhydeddau (a chyfrifoldeb) mawr fy mywyd. Unwaith cyrhaeddais, roeddwn i yn gwybod y gallen ni lwyddo i wneud pethau mawr. Er bod nifer fawr o bethau i'w trwsio a digon o heriau, roeddwn i wir yn credu y gallen ni ail-beiriannu'r FAW a phêl-droed Cymru i fod yn well, cryfach a chyflymach. Rydyn ni wedi cyflwyno ein strategaeth bum mlynedd, 'Ein Cymru', yn llwyddiannus ac rydyn ni nawr yn symud at gam arall yn y datblygiad - rhywbeth dw i hyd yn oed yn fwy cyffrous i'w arwain. Fedar fy nghyffro na'r teimladau cadarnhaol sydd gen i tuag at bêl-droed Cymru, a beth sydd am ddigwydd yn y bennod nesaf, ddim â bod yn fwy.

 

Rŵan bod yr FAW wedi buddsoddi yng nghaeau’r ysgol, ydyn nhw yn bwriadu helpu’r timau ieuenctid i sicrhau les hirdymor am gae gwair?

Ydyn. Mae hyn yn hanfodol i’r gymuned. Mae’n rhaid i hyn ddigwydd ac mae’r FAW yn benderfynol o sicrhau bod gan bob plentyn yn Ffestiniog fynediad at gyfleusterau pêl-droed da, fe wnaethon ni fuddsoddi lot o arian yn y cae artiffisial newydd yn Ysgol y Moelwyn ond rydyn ni wir eisiau les hirdymor am gae gwair fel ei fod yn gallu cael ei ddatblygu yn iawn. Y tro diwethaf yr oeddwn i yma, roedd yn llawn dŵr ac yn amhosib chwarae yno, mae hyn yn siom fawr i’r gymuned a dw i yn synnu nad yw’r cyngor sir wedi sicrhau hyn eto. Mae e mor siomedig i’r gymuned ac rydyn ni yn galw ar y Cyngor i ymgysylltu gyda ni cyn gynted â phosib ar hyn.

Yw’r FAW yn bwriadu buddsoddi mwy o amser ac arian yn Ffestiniog?

Roedden ni yn falch iawn o fuddsoddi swm chwe ffigwr yn 2025, a nesaf rydyn ni eisiau cefnogi’r clwb a chefnogi’r datblygiad cymunedol gwych sydd yn digwydd yn hen eglwys y Llan gyda chefnogaeth bobol arbennig megis y teulu Morris, Mae Ffestiniog yn lwcus o gael pobol sydd efo diddordeb a bydd yr FAW yn cefnogi cymuned Ffestiniog i fod yn well, hapusach ac iachach dros y blynyddoedd nesaf.

Mae’r FAW wedi bod yn eiriolwyr cryf dros flaenoriaethu’r Gymraeg. Pa mor bwysig yw hyn i weledigaeth yr FAW ar gyfer y dyfodol ac ydych chi dal i drafod gydag UEFA ynglŷn ag ail-frandio’r tîm fel ‘Cymru’?

Rydyn ni yn credu yn gryf mewn hyrwyddo’r Gymraeg fel iaith fyw, ac wrth gwrs yng ngogledd-orllewin Cymru, y Gymraeg yw iaith gyntaf nifer ac mae hi yn rhan hanfodol o hunaniaeth. Mae’r Gymraeg a’i thwf yn rhan greiddiol o syniadaeth yr FAW, a bydd hynny o hyd yn wir. Rydyn ni yn gyfforddus yn defnyddio Cymru ac rydyn ni yn gyfforddus yn defnyddio Wales, naill ai/neu, nid dim ond un. Rydyn ni eisiau i bobol fwynhau’r iaith - dydyn ni ddim eisiau i’r heddlu iaith fod yn llym. Chwarae gyda’r iaith, cael hwyl â hi a gobeithio ei defnyddio hi - dw i yn trio fy ngorau, ond dw i yn bell o fod yn rhugl. Ond dw i wrth fy modd yn trio geiriau a gramadeg newydd bob dydd, mae hi yn iaith hyfryd. Mae’r newid ffurfiol i Cymru yn UEFA neu FIFA yn gysylltiedig â’r genedl ei hun yn newid ei henw (yn y Cenhedloedd Unedig), sydd reit gymhleth! Fodd bynnag, gadewch i ni gyd-drafod ac efallai y gallwn ni gael datrysiad da i’r dyfodol.

Fel rhywun efo profiad o weithio gyda phêl-droed Iwerddon a Chymru, pa heriau unigryw sydd yn wynebu'r FAW, a sut ydych chi yn bwriadu mynd i'r afael â nhw?

Mae yna sawl un:  1. Yng ngêm y dynion, am resymau hanesyddol, mae ein dinasoedd mwyaf yn chwarae mewn gwlad arall, gyda chanlyniadau cymysg, ond cadarnhaol ar y cyfan, i bêl-droed Cymru. Yn sgil hyn, mae'r diwydiant/mynychwyr yn gryf, ac rydyn ni yn datblygu gwell safon o chwaraewr cenedlaethol, ond mae e bendant yn hindro'r gêm ddomestig rhag cyrraedd ei llawn botensial o ran perfformiad ac elw. 

2. Roedd seilwaith pêl-droed Cymru angen gweledigaeth ac adnoddau. Roedd e'n wael. Rydyn ni wedi dechrau adeiladau stadia a chaeau ledled Cymru sydd yn caniatáu i bobol fwynhau pêl-droed dan amodau da. Mae hyn wedi bod yn her fawr, ond rydyn ni yn gwneud cynnydd enfawr. 

3. Mae’r tymor chwarae traddodiadol (Awst i Mai) wedi ei sefydlu yma, a ledled y Deyrnas Unedig, ond, yn bersonol, dw i yn hoffi model Iwerddon (Chwefror i Tachwedd) sydd yn rhoi mwy o brofiad i chwaraewyr a gweddill y staff. 

4. Mae yna ddiffyg hyder ledled Cymru mewn sawl peth, ac mae’r FAW yn trio gwneud ein rhan i newid hynny. Fe wnawn ni ddefnyddio pêl-droed i yrru Cymru fwy lwyddiannus, hyderus, modern a chynhwysol.

Beth yw eich barn bresennol am y tîm cenedlaethol a pha welliannau hoffech chi eu gweld?

O ran Tîm Cenedlaethol y Menywod, roedd cyrraedd EWRO UEFA 25 (pencampwriaeth fawr gyntaf ein menywod) yn wych. Mae Rhian Wilkinson wedi bod yn arbennig - roedd curo Gweriniaeth Iwerddon mewn dau gymal er mwyn cymhwyso ar gyfer yr Ewros yn llwyddiant eithriadol gan Rhian a’r grŵp. O ran tîm y dynion, daethon ni â Craig Bellamy mewn ac mae e wedi bod yn ffantastig - roedd y fuddugoliaeth 7-1 yna yn erbyn Gogledd Macedonia yn wefreiddiol. Fe wnaeth y tîm guro Twrci i gael dyrchafiad o gynghrair B i gynghrair A Cynghrair y Cenhedloedd UEFA lle byddwn ni'n wynebu timau gorau Ewrop yn yr hydref. Rydyn ni yn credu ein bod ni wedi ein paratoi yn dda i ennill y ddwy play-off ym mis Mawrth a chael lle yng Nghwpan y Byd - yr ail yn olynol ar ôl methu am 58 mlynedd! Rydyn ni yn gweithio nawr ar strategaeth Perfformiad Uchel deng mlynedd fydd yn amlinellu’r gwelliannau sydd eu hangen mewn meysydd megis adnabod talent, data a dadansoddi, a hyfforddi er mwyn sicrhau llwyddiant hirdymor cynaliadwy.

Sut ydych chi yn bwriadu adeiladu ar lwyddiant y blynyddoedd diwethaf, gan gynnwys cymhwyso ar gyfer pencampwriaethau mawr?

Fe wnaeth cymhwyso ar gyfer y Gwpan y Byd ddiwethaf arwain at gynnydd mawr mewn adnoddau y gallon ni eu buddsoddi mewn pêl-droed lawr gwlad ledled Cymru. Pêl-droed yw’r gamp sydd yn denu’r mwyaf o ddiddordeb a chwaraewyr yn y wlad, ac mae’r FAW yn gweithio yn galed iawn mewn cymunedau ledled Cymru i sicrhau bod pawb yn gallu mwynhau’r gêm brydferth ym mha bynnag ffordd maen nhw yn ddymuno.

Beth yw eich prif flaenoriaethau i bêl-droed Cymru am y bum mlynedd nesaf a sut ydych chi yn bwriadu eu cyrraedd?

Perfformiad Uchel (llwyddiant cenedlaethol hirdymor), tyfu’r gêm ar lawr gwlad, rhoi’r cyfle gorau i’r gêm ddomestig elit lwyddo, troi’r FAW yn sefydliad effeithiol wedi ei yrru gan ddata, troi ni yn sefydliad chwaraeon world-class a defnyddio pêl-droed fel arf i wella Cymru. Dyna dw i am ganolbwyntio arno, a dyna’r meysydd y byddwn ni yn gweithio yn ddiflino arnyn nhw er mwyn cyrraedd ein potensial. Eleni byddwn yn 150 oed! Byddwn yn lansio strategaeth deng mlynedd fydd yn amlinellu ein cynlluniau mawr i sicrhau bod pêl-droed Cymru yn cyrraedd ei llawn botensial.

Mae’r Cymru Premier yn datblygu yn neis i weld, ond mae’n debyg bod cael Merthyr yn gwrthod y cytundeb mawr i ymuno wedi bod yn siom fawr. Pam ydych chi yn meddwl eu bod nhw wedi gwrthod y cytundeb a beth ellir ei wneud i ddenu timau fel Merthyr yn y dyfodol?

Roedd pobol yn dweud wrtha i yn aml ein bod ni angen Merthyr Town yn ôl yn y Cymru Premier - fydden nhw yn gallu bygwth ennill y gynghrair a chynrychioli Cymru mewn cystadlaethau UEFA fel Cynghrair y Pencampwyr (Champions League). Doedd yr FAW erioed wedi eu gwadd nhw yn ôl i Bêl-droed Cynghrair Cymreig. Roeddwn i yn hapus ein bod ni wedi gwneud ac wedi rhoi ein cynnig gorau ymlaen. Wnaethon ni ddim lobio o gwbl - dim ond rhoi cynnig deniadol iawn iddyn nhw chwarae yn y system Gymreig. Fe wnaeth eu haelodau ddewis sticio efo'r drefn bresennol, a fedra i ddweud yn bendant nad ydw i wedi meddwl am y peth ers iddyn nhw wneud y penderfyniad. Fy rôl yw gwella pêl-droed Cymru, ond nid i orfodi unrhyw un i wneud rhywbeth nad ydyn nhw eisiau ei wneud. Nes bod eu haelodau eisiau cynrychioli Cymru mewn pêl-droed Ewropeaidd, eu bod nhw eisiau chwarae yn ein gêm ddomestig, yna dyw hynny ddim yn fater i’r FAW. Mae gen i nifer o ffrindiau ym Merthyr Town, a byddwn ni yn eu cefnogi nhw ym mhopeth maen nhw yn wneud! Maen nhw yn gwneud mor dda, rydyn ni falch iawn drostyn nhw.

Pa bartneriaethau neu gynlluniau cydweithio mae’r FAW yn eu harchwilio ar gyfer gwella sylw a datblygiad y Cymru Premier?

Byddwn ni yn cyhoeddi cytundeb ddarlledu a phartneriaid newydd ar gyfer y gêm ddomestig dros y misoedd nesaf. Bydd Adran y Cymru Premier yn mynd o 12 i 16 tîm tymor nesaf, sydd yn gyffrous iawn. Rydyn ni yn gweld torfeydd enfawr - yn enwedig yng ngogledd Cymru - ac rydyn ni yn edrych ymlaen yn arw at weld y gêm ddomestig yn tyfu yn sydyn yn y blynyddoedd nesaf.

Allai Abertawe/Wrecsam/Caerdydd fyth gymhwyso ar wahân i Ewrop a pheidio cael eu lympio â thimau Lloegr?

Fe wnaethon ni weithio yn agos gyda’r clybiau y llynedd a gwneud datblygiad mawr gydag UEFA a’u tebyg ar hyn ond yn y pendraw, mae’r Gynghrair Bêl-droed Saesneg yn amgylchedd eithaf naval-gazing a dyw rhoi mantais i un clwb (neu clybiau Cymru yn yr achos yma) o ddiddordeb iddyn nhw ac felly rydyn ni wedi anghofio am y syniad. Fodd bynnag, ddylen ni gydnabod bod y rhain yn glybiau Cymreig, ac rydyn ni yn credu y dylen nhw gynrychioli Cymru mewn Cystadlaethau Ewropeaidd.

Pa bethau mae’r FAW yn eu gwneud i ddatblygu chwaraewyr ifanc Cymru a gwella safonau hyfforddi?

Rydyn ni wedi cyflwyno amrywiaeth eang o raglenni datblygu - fel ein academïau rhanbarthol - sydd yn sicrhau ein bod ni yn gweld y talent ddomestig orau. Rydyn ni hefyd wedi categoreiddio ein academïau domestig, ac maen nhw wedi datblygu chwaraewyr i’n timau cenedlaethol ieuengaf a’r clybiau yn barod. Fe wnaeth Fifa gydnabod y llwybr Merched (ac ein academïau) am eu safon uchel ac yn 2025, fe wnaethon nhw ddewis dathlu'r FAW am ei rhaglen academïau. Mae’r FAW yn enwog am ein rhaglen addysg hyfforddi world-class, ac mae hon yn mynd o nerth i nerth.

Sut ydych chi yn meddwl y gall pêl-droed Cymru gystadlu yn well gyda chenhedloedd Ewropeaidd o ran datblygu chwaraewyr ac adnabod talent?

Byddai cael Academi Categori 1 EPPP yn Wrecsam, Dinas Abertawe a Dinas Caerdydd yn gwneud gwahaniaeth mawr iddyn nhw ac i ni. Mae’n debyg mai dyma ein blaenoriaeth bennaf yn y blynyddoedd nesaf - perswadio nhw i fynd amdani. Byddai o werth anferth iddyn nhw ac i Gymru.

Mae’r FAW yn dathlu 150 mlynedd ers ei sefydlu eleni. Oni bai am gystadlu yng Nghwpan y Byd - fyddai yn wych - pa gynlluniau / syrpreisys sydd gennych chi i gefnogwyr Cymru?

Mae gennym ni raglen enfawr o ddathliadau ar gyfer y 150 mlwyddiant, gan ddechrau gyda chyfarfod Cyngor FAW yn yr Wynnstay ar Chwefror 2ail - union 150 o flynyddoedd ers ein cyfarfod cyntaf! Byddwch yn gweld lot o gwmpas Dydd Gŵyl Dewi ac yna nifer o ddigwyddiadau cyffrous ledled Cymru yr ydw i yn gobeithio y gallwch chi fod yn rhan ohonyn nhw.

Beth all ardal Ffestiniog ei wneud i hyrwyddo’r FAW?

Dylai’r gymuned gefnogi datblygiad yr eglwys yn Llan, a’r clwb pêl-droed oherwydd fe wnawn ni eich cefnogi chi i greu dyfodol llawer mwy disglair i’ch cymuned. Fe wnes i gwympo mewn cariad â Ffestiniog y tro cyntaf y gwnes i ymweld, ac mae gennym ni dîm gwych sydd yn barod i ddarparu pob math o gefnogaeth unwaith mae cymuned yn ein cefnogi ni.
DM
Diolch yn fawr iawn i Noel Mooney ar ran Llafar Bro
 

Manion o'r Manod- traffig a chwyn

Teithio trafferthus

‘Dwi wedi cael llond bol o drafeilio’n ôl a ‘mlaen rhwng Manod a Blaenau. Sawl un ohonoch sy’n teimlo’r yn fath? Ei bod yn mynd o ddrwg i waeth efo ceir yn parcio ymhob man ac yn ei gwneud yn anodd i deithwyr eraill basio’u gilydd.

Pam fod dim un arwydd ar y ffordd, neu ar hyd yr ymylon yn rhybuddio gyrrwyr i arafu, er enghraifft ar dro Tabernacl a Bethania. Cymharwch hyn efo llefydd eraill ar hyd yr A470, fel Dolwyddelan lle mae’r geiriau ARAF/SLOW a bandiau cochion yn ymddangos ar y ffordd mewn tua deg lle! 

Problem arall ydi’r darn rhwng y Wynnes ac Eglwys Holl Saint Cymru, lle mae llinellau dwbl melyn er mwyn sicrhau llefydd pasio diogel, ond nad ydyn nhw’n amlwg i yrrwyr diarth. Oes posib cael arwydd i dynnu sylw at y llefydd pasio hyn tybed? Be’ ydi barn ein cynghorwyr?

Hefyd, ger hen gapel Disgwylfa a’r safle bws, rydw i wedi bod o fewn modfeddi i gael damwain ddwy waith wrth basio cerbydau eraill. Tydi rhai o’r ceir sy’n teithio i gyfeiriad y Blaenau’n ddim yn arafu i weld oes oes cerbyd yn dod o’r cyfeiriad arall, ac mae angen llinellau melyn sydd o leiaf hyd tri char yno i wneud y safle’n fwy diogel. Gofynnaf yn garedig i’r cynghorydd sir i edrych i mewn i’r posibilrwydd o wneud hyn gan fy mod i’n poeni’n ofnadwy fod damwain yn mynd i ddigwydd yno.

Drain ac ysgall, mall ai medd... 

Mi fues i am dro yn ddiweddar, ar ddiwrnod ofnadwy o braf, i Dyddyn Gwyn, a thorri ‘nghalon o weld fod hen reilffordd y Blaenau i’r Bala wedi diflannu yn llwyr. Yr hyn welwch chi heddiw ydi tyfiant rhemp wedi gorchuddio’r cledrau a llwybr y rheilffordd. 

Pam o pam fedrwn ni ddim troi gwely’r hen lein yn llwybr diogel i gerddwyr a beicwyr? Mi fyddai hynny o les arbennig i’r dref ac i’r trigolion, ac yn golygu na fyddai raid i feicwyr gystadlu efo’r trafferthion teithio yr ydw i’n son amdanynt uchod. Ac wrth gwrs mae gennym siop yn Stiniog erbyn hyn -Beics Blaenau- sy’n llogi ac adnewyddu beics. Gobeithio y cawn newyddion yn fuan ar ddyfodol y lein!

Hapus Dyrfa 

Pleser, ar y llaw arall, oedd cael mynd am dro i ben Bryn Glas ar noson braf, a gweld y bwrlwm ar gae pêl-droed Cae Clyd. Dyma’r dorf fwyaf i mi weld yno ers tro byd, i weld y darbi lleol yn erbyn Penrhyn. Pob lwc i’r Amaturiaid y tymor hwn; maen nhw i weld yn gwneud yn dda yn y gynghrair uwch hyd yma. DR

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2025

Stolpia -Hen Dimau Pêl-droed y Fro

Bum yn ceisio cofio enwau rhai o’r hen dimau pêl droed lleol yn ddiweddar, ond roedd amryw wedi mynd o’m cof. O ganlyniad, edrychais ar restr yr oeddwn wedi ei wneud ychydig flynyddoedd yn ôl. Dyma rai ohonynt, ar wahân i dim pêl droed Blaenau ei hun:

Black Stars, Blue Boys, Celts, Comrades, Dixie Eleven, Dixie Kids, Granville Rovers, Happy Eleven, Maenofferen Rangers, Manod Swifts, Manod Villa, Moelwyn Rangers, Offeren City, Rhiw Corinthians, Rhiw Institute, Rhiw United, Tanygrisiau, Thursday FC, Ystradau Celts.

Er fy mod wedi chwarae cryn dipyn o bêl droed pan oeddwn yn hogyn a chael hwyl efo hen hogiau’r Rhiw, ni fum yn fawr o beldroediwr. Y mae Cian, fy ŵyr yn gallu trin y bêl yn llawer gwell nas gallwn i pan oeddwn ei oed. 

Bu amryw o gaeau pêl droed yn y Blaenau tros y blynyddoedd, ac rwyf wedi sôn am Haygarth Park yng Nglan y Pwll o’r blaen. Cofiaf fy mam yn dweud wrthyf bod taid wedi bod yn chwarae yng nghae Holland Park -na nid yn Llundain- ond mewn cae sydd wedi diflannu o dan rwbel Domen Fawr, Chwarel Oakeley ers blynyddoedd bellach. 

Roedd gennym ninnau, hogiau Rhiw a Glan y Pwll gae o fath yng ngodre’r Domen Fawr yn yr 1950au, ac os y chwaraeid yno ar ddyddiau gwyliau ysgol, a’r chwarel yn gweithio, byddai’n rhaid inni fod yn wyliadwrus rhag ofn i garreg fawr dreiglo i lawr i’r cae ar ôl tipio o ben y domen. Cofiaf un achlysur pan wnaeth carreg fawr dreiglo i lawr a phob un ohonom yn galw ar y goli yn y pen agosaf i’r domen i’w heglu hi oddi yno nerth ei garnau. Rhyw gaeau digon pethma oedd gennym yr adeg honno, dau ohonynt yn ochr Afon Barlwyd, ac yno byddai’r bêl yn aml iawn!

Dyma un neu ddau o ganlyniadau gemau o’r gorffennol a godais o hen bapurau:

Bu gêm gartref gyfeillgar rhwng tîm Blaenau a Llanrwst ar un o gaeau’r ardal ym mis Ionawr 1898, ac yn ôl yr adroddiad yn y Towyn on Sea a Merioneth County Times, prif chwaraewyr y Blaenau oedd y rhai canlynol gyda’r cyfenwau Thomas, Barlow a Hughes. Bechod nad oedd eu henwau cyntaf ar gael ynte! Beth bynnag, y sgôr ar ddiwedd y gêm oedd Blaenau 5 - Llanrwst 1. 

Yn dilyn ceir cipolwg  ar rai gemau gan y gwahanol dimau lleol:

Ebrill 1908 – St David’s Guild - 1  … Manod Swifts - 0
Mai 1929 - Tanygrisiau - 2 ... Cricieth - 0
Ebrill 1932- Bethesda Victoria - 6…. Offeren City - 0 
Mehefin 1992 – Gêm a chwaraewyd yn y cystadlaethau Rhyng-Chwarelyddol (Inter Quarries) Dam Busters (Pwerdy Tanygrisiau)  3  …  All Stars Porthmadog 2
Tybed pwy oedd yn nhîm y Pwerdy?

Rwyf wedi gweld dau lun o chwaraewyr o’r flwyddyn 1927/28 pan oedd tîm pêl-droed Blaenau Ffestiniog yn enillwyr y gwpan a’r gynghrair, ond yr unig un rwyf yn ei adnabod ynddynt yw’r diweddar Glyn Bryfdir Jones sy’n eistedd ar y dde eithaf. Tybed pwy all enwi rhai o’r gweddill? 

O.N. – Roedd Tecwyn yn holi am yr enw cae Haygarth. Credaf imi roi esboniad amdano yn Llafar Bro yn 2022. Beth bynnag, dyma air pellach amdano oddi wrth Nia Williams (Glanypwll Villa gynt) - wedi ei godi o weithredoedd 4 Tai’n Foel, Glanypwll, ac ewyllys Richard Parry, Llwyn Ynn, Sir Ddinbych yn 1834, sef cyn berchennog stad Glanypwll. 

Trosglwyddwyd y stad i’w nai y Cyrnol Haygarth (1820-1911), ac yna i’w frawd y Canon Henry William Haygarth (1821-1902), Ficer Wimbledon a chanon anrhydeddus Eglwys Gadeiriol Rochester.  Daeth y stad yn ôl drachefn i’w frawd y Cyrnol. Tua 1913 aeth y stad ar werth.

Dyma lun unwaith eto o Haygarth Park yn ei ogoniant. 

- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2025

CYFRES Pêl-droed yn y Blaenau 

Campus!

Dathliadau lleol a llwyddiant i’r timau pêl-droed a rygbi.

Llongyfarchiadau enfawr i Glwb Rygbi Bro Ffestiniog a Chlwb Pêl-droed Amaturiaid Blaenau Ffestiniog ar ddod yn bencampwyr yn eu hadrannau eleni, a sicrhau dyrchafiad i chwarae yn yr haen nesaf i fyny y tymor nesa!

Daeth Bro yn bencampwyr Adran 3 y gogledd-orllewin trwy guro Bangor, ar Gae Dolawel, ar y 5ed o Ebrill. Y sgôr terfynol oedd 29 – 17, efo Dyfan Daniels, Math Churm, Sion Hughes, a Ioan Hughes yn cael cais bob un. Llwyddod Huw Evens i drosi derigwaith, ac mi giciodd Moses Rhys gic cosb yn llwyddianus hefyd. Carwyn Jones oedd seren y gêm.

Roedd yn ddiwrnod braf, a thorf dda wedi troi allan i genfogi, ac aelodau o dimau plant y clwb wedi rhoi dechrau da i awyrgylch y pnawn trwy groesawu’r chwaraewyr i’r maes trwy dwnel o faneri gwyrddion! Gwych bawb; llongyfarchiadau eto. Bydd edrych ymlaen garw at gael chwarae yn Adran 2 eto.

Daeth criw da o chwarewyr, hyfforddwyr, swyddogion a chefnogwyr i’r clwb ganol mis Mai ar gyfer y cinio blynyddol, a chroesawyd bawb i’r noson gan Sion Arwel Jones a’r cadeirydd Glyn Daniels. 

Darllenodd Rhian neges gan y llywydd, Gerallt Rhun, a diolchodd Huw James i’r chwaraewyr, y noddwyr, yr hyfforddwyr, y gwirfoddolwyr, y cefnogwyr a’r pwyllgor am eu cefnogaeth i’r Clwb ar hyd y tymor. Diolchwyd hefyd i’r staff am y bwyd blasus. 

Daeth Mr Alun Roberts o Undeb Rygbi Cymru draw i gyflwyno’r tlws i’r tîm a’u llongyfarch am fod yn bencampwyr Adran 3. Pob hwyl yn Adran 2 flwyddyn nesaf hogia’.

GWOBRAU: 
Chwaraewr y chwaraewyr: Huw Parry
Chwaraewr yr hyfforddwyr: Ioan Hughes
Chwaraewr y cefnogwyr: Huw Parry
Chwaraewr mwyaf addawol: Llion Jones
Cynnydd mwyaf: Ben Buckley
Clwbddyn: Callum Evans

Diolchodd capten y tîm Huw Parry i’r hyfforddwyr i gyd sef Huw, Sion, ac Elfyn am eu hymroddiad di-flino unwaith eto i’r Clwb. Cafwyd noson lwyddiannus a hwyliog iawn.

Ar ben arall y dref, daeth yr Amaturiaid yn bencampwyr adran 1 y gorllewin, Cynghrair Arfordir y Gogledd. 

Dim ond pwynt oedd y Blaenau ei angen i sicrhau eu lle ar frig yr adran erbyn canol Ebrill, ond bu’n rhaid gohirio’r dathliadau llawn, am nad oedd yn bosib chwarae yn erbyn y Mountain Rangers ar nos Fercher yr 16eg, oherwydd y glaw trwm. Ond daeth newyddion fod Caergybi -yn yr ail safle- wedi colli eu gêm hwythau, ac nad oedd felly yn bosib i neb gael mwy o bwyntiau na’r Chwarelwyr. 

Bu hen ddathlu yn nhafarn y Manod pan ddaeth yn amlwg eu bod yn bencampwyr! 

Ar y nos Fercher ganlynol, safodd chwaraewyr Bethesda Rovers mewn dwy res i groesawu’r Amaturiaid i’r cae a’u cymeradwyo fel pencampwyr, a chyflwynwyd tlws y gynghrair i’r tîm ar ôl y gêm yng Nghae Clyd yn erbyn CPD Mountain Rangers ar Ddydd Sadwrn, Mai 17eg.

Enillodd y Blaenau y gêm yn erbyn Pesda o ddwy gôl i ddim, a chyn hynny, ar y 21ain, roedden nhw wedi chwipio 6 heibio’r Fali. Sior Jones oedd seren y gêm honno, ar ôl rhoi 2 yn y rhwyd. Iwan Jones oedd seren gêm Pesda. Enillodd y Blaenau eu dwy gêm arall yn ystod y mis hefyd: 2-0 yn erbyn Caergybi ar y 5ed a 2-7 yn y Gaerwen.

Pob lwc i chi yn Uwchadran Cynghrair Arfordir y Gogledd hogia, mae’n amlwg eich bod yn haeddu eich lle yno!

Ar ôl llongyfarch y clwb ar ddod yn bencampwyr eu hadran, mae’n braf cael dathlu eto, a’u llongyfarch ar ennill Cwpan Her Sgaffaldiau Mabon yn Llangefni. Gwych!

Mae hen edrych ymlaen rwan am y tymor newydd; gwyliwch y cyfryngau cymdeithasol am fanylion gemau cyfeillgar cyn hynny.

Noson Wobrwyo'r clwb:
Chwaraewr y Rheolwyr - Cai Price 
Chwaraewr Ifanc y Rheolwyr - Sion Roberts 
Chwaraewr y Chwaraewyr - Iwan Jones 
Chwaraewr y Flwyddyn - Owain Jones-Owen
Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn - Sion Roberts 
Datblygiad Mwyaf - Elis Jones 
Chwaraewr y Cefnogwyr - Iwan Jones 
Prif Sgoriwr - Sion Roberts 
Clwbddyn y flwyddyn - Gary Flats
Maneg Aur - Bradley Roberts 
Diolch i Dei Wyn a Tom Woolway am greu’r gwobrau.

Mewn newyddion o’r Cymru Premier, llongyfarchiadau anferthol i Sion Bradley o’r Manod, ar ennill yr uwch gynghrair genedlaethol efo’r Seintiau Newydd, wedi iddo sgorio o’r smotyn yn eu buddugoliaeth diweddar yn erbyn y Bala. Gwych Sion!
- - - - - - - - - 

Addasiad o erthyglau a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Mai a Mehefin 2025

Geiriau- PaulW. Lluniau o dudalennau facebook y ddau glwb.

 

'Moment o Falchder' Mared

Tra bod eraill yn gwirioni ar redeg milltiroedd ac eraill wrth eu boddau yn neidio ar gefn beic a thaflu eu hunain lawr allt, mi nai adael i'r linell hon o glincer o gân o 1992, gan y band, Y Profiad adlewyrchu yr hyn sydd yn cynyddu'r adrenalin ynof fi:

"Ma genai broblem, mae o gen i 'rioed, dwi methu stopio siarad am bêl-droed" 

Dwi ddim yn meddwl mod i ar ben fy hun yma chwaith? Mae hyn yn sicr yn wir yn ein tŷ ni, gyda Dad yn ddilynwr brwd o'r gêm hefyd. Mae fy mam ar y llaw arall i'r gwrthwyneb, mwy neu lai yn casáu popeth am y gamp ac yn cymryd dim diddordeb o gwbl. Er hynny, mae datblygiad diweddar un enw yn benodol wedi hyd yn oed dwyn sylw fy mam ac mae'r person dan sylw yn haeddu'r holl fri y mae hi'n ei gael bellach.

Wrth feddwl am y geiriau 'Pêl-Droed' a 'Trawsfynydd', does dim ond un enw i'w grybwyll bellach, sef Mared Griffiths, ac mae dechrau 2025 wedi bod yn dipyn o uchafbwynt i'r ferch sydd newydd ddathlu ei phenblwydd yn 18 oed yr wythnos ddiwethaf.

Doedd 2024 heb orffen yn rhy ddrwg iddi chwaith, wedi iddi fod yn rhan o'r garfan a greodd hanes draw yn Nulyn, wrth i Dîm Cenedlaethol Merched Cymru gyrraedd un o brif gystadlaethau UEFA am y tro cyntaf yn eu hanes! Yn dilyn gadael Academi'r Gogledd CBDC yr haf diwethaf i ymuno â charfan Dan 21 Manchester United, cafodd ei henwi ar y fainc i'r tîm cyntaf, a hynny ar gyfer y gêm yn erbyn merched Wolves yng Nghwpan Merched FA Lloegr.

Gyda chwta 10 munud yn weddill, daeth y foment iddi wneud ei hymddangosiad cyntaf ar y lefel hŷn, a hynny gan gymryd lle y profiadol Melvine Malard, un sydd wedi curo Cynghrair y Pencampwyr ar 4 achlysur! Mae pawb yn breuddwydio am gael y cyfle i gamu ar y cae a chreu argraff, ond dwi'm yn meddwl fod hyd yn oed Mared wedi breuddwydio am yr hyn a ddigwyddodd ar ei hymddangosiad cyntaf dros y clwb? 

O fewn 7 munud, roedd hi wedi llwyddo i rwydo ei gôl gyntaf ac mewn cwta 15 munud ar y cae, roedd hi wedi cael ail gôl mewn buddugoliaeth gyffyrddus o 6 – 0 i'w chlwb. Yn dilyn y gêm, fe dderbyniodd Mared yr ail sgôr uchaf o'r holl chwaraewyr ar y cae ac ei gwyneb hi oedd i'w weld yn y newyddion ac ar gyfrifon cymdeithasol y clwb y bore wedyn, gyda dros 9500 o bobl yn hoffi'r llun, cannoedd o gefnogwyr yn ei chanmol yn y sylwadau a degau o rai eraill yn rhannu'r neges. 

Fel y soniwyd ynghynt, mae Mared wedi bod yn rhan o garfan Merched Cymru ar sawl achlysur dros y misoedd diwethaf, ond mae'n amlwg fod ei pherfformiad yn erbyn Wolves wedi denu sylw rheolwraig Cymru, Rhian Wilkinson. Cafodd Mared ei henwi ar y fainc ar gyfer gêm gyntaf y merched yng Nghynghrair y Cenhedloedd ar ddiwedd Chwefror, daeth yr awr i Mared ennill ei chap cyntaf dros Gymru hefyd, a hynny o flaen byddin y Wal Goch yn Monza, yr Eidal. 

Un a fu yno oedd Gareth Lewis, ffrind i'r teulu ac aelod ffyddlon o'r Wal Goch yng Nghaerdydd ac ar draws Ewrop – mewn neges wedi'r gêm, fe ddywedodd "Da iawn Mar, hapus i fod yna yn dy gêm gyntaf i Gymru – da iawn chdi a phob lwc yn y dyfodol, mi nei yn ffantastig". 

Gareth, Derwyn a Seimon yn Monza - Llun Ffion Eluned Owen

Mewn cyfweliad a gafodd ei rannu ar gyfryngau cymdeithasol swyddogol tîm Cymru cyn y gêm allan yn Yr Eidal, cafodd pentref Traws ei roi yn llwyr ar y map, wrth i Mared sôn am ei balchder nid yn unig o gynrychioli ei gwlad, ond hefyd ei milltir sgwâr:

"Mae dod o bentref bach fel Trawsfynydd, mae hi'n deimlad anhygoel i gael cynrychioli nhw yn ogystal a fy ngwlad. Mae'n foment o falchder i mi a fy nheulu, ac er nad ydw i wedi ennill fy nghap cyntaf eto, mae'n brofiad a hanner i deimlo'r awyrgylch sydd yn dod efo bod yn rhan o'r garfan. Dwi'n hynod ddiolchgar ac yn teimlo'r anrhydedd o gael y cyfle hwn."

Cafodd yr ail gêm yn y grŵp ei chwarae yn Wrecsam ychydig ddyddiau wedyn, ac yn anffodus ni chafodd Mared ddod oddi ar y fainc mewn gêm yn agosach i adref, ond mae'r parhad i'w rhoi ar y fainc yn dangos gymaint o ddyfodol disglair sydd gan y ferch ifanc hon o'i blaen. Cafodd hi ei henwi ar y fainc i Manchester United am y tro cyntaf yn y gynghrair hefyd, sydd yn gam mawr arall yn ei datblygiad fel chwaraewraig â dyfodol mawr o'i blaen.
Rhydian

- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2025

Manion o'r Manod

Faint ohonoch chi sydd wedi mynd o’r Blaenau i gyfeiriad Manod yn ddiweddar, ac wedi sylwi ar y tyfiant coed pinwydd ar y Manod Bach? Roedden nhw’n amlwg iawn pan oedd ychydig o eira wedi disgyn ar y mynydd.

Mae yna ddwsinau ohonynt, a’r cwestiwn sydd gen i ydi beth neu pwy sydd yn gyfrifol amdanynt? Dwi wedi cael fy synnu’n fawr beth sy’n digwydd ar y mynydd, ac yn edrych ymlaen at glywed eich barn neu atebion gan rywun.

Ychydig wythnosau’n ôl, mi es am dro ar ddiwrnod braf i fyny i gyfeiriad Hafod Ruffydd. Y bwriad oedd mynd i ben tomen Diffwys, ond oherwydd bod rhew ar y llwybr roedd yn rhy beryg i fwrw ymlaen, felly mi benderfynais droi am y llwybr heibio Fuches Wen.

 

Yno ‘roedd cerflun pren, anhygoel o dylluan, ac mi wirionais yn lân efo’r gwaith naddu manwl, yn creu rhywbeth gwych o fonyn coeden oedd wedi ei thorri. Llongyfarchiadau mawr i’r artist sy’n gyfrifol am y gwaith trawiadol yma!

Da Gweld cymaint o ddefnydd ar gae pêl-droed Cae Clyd yn ddiweddar. Nid yn unig gan Glwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau, ond hefyd blant ifanc yn ymarfer ar benwythnosau; y genod a’r hogia yn cael hwyl fawr arni. Mae’n edrych yn dda ar ddyfodol y clwb.    

DR

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025

 

Diwedd Tymor

Noson Wobrwyo Clwb Rygbi Bro Ffestiniog
                
Daeth criw da o chwarewyr, hyfforddwyr, swyddogion a chefnogwyr i’r clwb ar gyfer y cinio blynyddol ac i ddathlu diwedd tymor. Noddwr y noson oedd Olew Cymru (Oil4Wales) a’r siaradwr gwadd oedd cyn chwaraewr Cymru Scott Quinnell. Croesawyd bawb i’r noson gan Sion Arwel Jones, Gerallt Rhun a’r cadeirydd Glyn Daniels. 

Diolchwyd i’r chwaraewyr, y noddwyr, yr hyfforddwyr, y gwirfoddolwyr, y cefnogwyr a’r pwyllgor am eu cefnogaeth i’r Clwb ar hyd y tymor. Roeddem yn ffarwelio gyda Cerys Symonds (Bodywyrcs) fel physio, diolchwyd iddi am ei gofal a’i chefnogaeth dros y 9 mlynedd ddiwethaf. Yn haeddianol iawn cafodd Keith Roberts “Brenin” ei anrhydeddu yn aelod anrhydeudds o’r Clwb am oes am ei waith di-flino. Hoffem ddiolch i’r staff am y bwyd blasus. 

TÎM IEUENCTID
Chwaraewr y chwaraewyr: Math Churm Jones
Chwaraewr yr hyfforddwyr: Jos Watson
Chwaraewr mwyaf addawol: Math Hughes
Cynnydd mwyaf: Moses Rhys ac Ifan Edwards

TÎM CYNTAF
Chwaraewr y chwaraewyr: Siôn Hughes
Chwaraewr yr hyfforddwyr: Ioan Evans a Dyfed Parry
Chwaraewr mwyaf addawol: Gethin Roberts
Cynnydd mwyaf: Ioan Hughes

Diolchodd capteiniaid y ddau dîm: Huw Parry, Dylan Daniels, Llion Jones a Huw Evens i’r hyfforddwyr i gyd sef Huw, Sion, Elfyn a Justin eu hymroddiad di-flino unwaith eto i’r Clwb.

Cafwyd noson lwyddiannus a hwyliog iawn.

Bro Bach

Daeth diwedd ar dymor Bro Bach gyda sawl twrnamaint cyffrous a hwyliog i’r tîm dan 10, 12 a 14eg. Bu’n dymor prysur gyda’r timau yn chwarae gêm yn wythnosol (pan oedd y tywydd yn caniatau) gan ddatblygu fel unigolion ac fel timau.

Braf oedd cael dathlu llwyddiant y tîm dan 13eg y tymor yma. Llongyfarchiadau mawr iddynt am ddod yn fuddugol yng nghystadleuaeth cwpan RGC yn stadiwm CSM, Bae Colwyn. Roedd y gêm yn un cystadleuol a chyffrous iawn yn erbyn tîm cryf o Langefni. Profiad anhygoel i’r bechgyn. Rydym yn falch iawn o’ch galw’n BENCAMPWYR GOGLEDD CYMRU Dan 13eg. 

Diolch i’r hyfforddwyr i gyd am eu gwaith caled ac i Gareth Evans am drefnu’r gemau. Yn wir mae gemau y flwyddyn nesaf wedi ei drefnu ganddo. 

Edrychwn ymlaen i weld yr bawb nôl ar y cae yn fuan…mae’r dyfodol yn un disglair.
- - - - 

Noson Wobrau'r Amaturiaid

Ar ran Clwb êl-droed Amaturiaid Blaenau Ffestiniog a phawb sy’n rhan ohono fo, mae’n amser i ni ddiolch i ddau ffrind a fu’n edrych ar ôl y tîm dros y ddwy flwyddyn ddwytha, sef John Campbell a Doug Bach Hughes (John a Doug), y ddau gyd-reolwr a ennillodd ffydd y chwaraewyr, hogia da, a ffrindia i bawb. 

Roedd John a Doug wedi gweithio’n galad i gadw’r tîm i fynd. Heb y ddau o’nyn nhw fysa ddim tîm ar ôl, a’r Clwb wedi cau. 

Gwaith digon caled ydi manejio’r sgwad a torri’r gwair a marcio’r cae, a golchi’r kits, a chael yr hogia i drênio ar yr astro ddwy waith yr wythnos, a chadw’r tîm i fynd. Rhoddodd y ddau o’nyn nhw jans i’r hogia ifanc, ac roedd y tîm yn chwara’n dda ac wedi cael injection o speed, steil a sgils. 

Pob lwc i chi, a llongyfarchiadau i chi am wneud job gwych i’r tîm a’r Clwb. Enjoiwch eich wicends rwan hogia! Parch mawr a diolch i chi’ch dau, rydach chi’n haeddu’r wobr heno.  

Tra dwi’n canmol pawb, mae’n rhaid diolch i Chris McPhail a Gary Fflats oedd efo’r hogia drwy’r adag, a diolch i griw y giât a’r cardyn ffwtbol, Ken, Prys, Cro a Dafydd. A diolch i Rhian am weithio’r cantîn am flynyddoedd, cyn rhoi y teciall yn y to. Diolch i Kelly am helpu, ac wrth gwrs diolch mawr i Gwawr am gymryd gwaith y cantîn. 

A rwan, ar ran y Clwb a phawb, dyma estyn croeso mawr a phob lwc i’r tri rheolwr newydd – rydan ni’n nabod nhw ers blynyddoedd – sef Mitch, Jack a Spence (Gerallt Michelmore, Jack Diamond, Geraint Spencer Hughes). Dwi’n siwr neith yr hogia neud yn dda, a diolch a phob lwc iddyn nhw. Edrych ymlaen i gemau cyfeillgar yr haf rwan, ac ymlaen â ni tymor nesa. Iddi hogia!
- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mefehin 2024

Sêr Rhyngwladol Stiniog

Ar noson hynod wlyb a gwyntog yng nghanol mis Mawrth ar Barc Stebonheath, Llanelli, roedd angen rhywbeth sbesial, rhyw fath o sbarc i danio gêm rhwng dau hen elyn, Cymru C a charfan lled-broffesiynol Lloegr. Pwy gamodd i’r nod i ddarparu y foment arbennig honno? Wel, hogyn o ‘Stiniog siŵr iawn!

A hithau’n nesáu at ddiwedd yr hanner cyntaf, cafodd dîm Cymru gic-rydd ar gornel y cwrt cosbi, ychydig dros 20 llath o’r gôl, doedd dim ond un chwaraewr am ei chymryd hi...a do’n wir, mi blannodd Sion Bradley y bêl yn gelfydd i gornel y rhwyd, gan rhoi dim siawns i golwr yr hen elyn.

Hon oedd y gôl a seliodd fuddugoliaeth i’r Cymry dros yr hen elyn o’r ochr arall i Glawdd Offa ac yn dilyn y gêm, gyda’r wahanol weisg yn rhoi ei sgoriau i bob chwaraewr. Dyma’r hyn a ddywedwyd am Sion yn un ohonynt:  Sion Bradley – 9/10: Seren y sioe. Mae sawl person bellach yn siarad am faint y mae haeddu symud i mewn i bêl-droed proffesiynol ac fe lewyrchodd ar sawl achlysur efo’i rediadau yn yr hanner cyntaf. Roedd hi ei cic rydd yn berl! Roedd angen eiliad o athrylith i dorri’r clo ac mi wnaeth Bradley hynny’n sicr efo’i gôl.

Bu rhwystredigaeth mawr i Sion wrth i Gymru golli yn erbyn Lloegr ar gae Altrincham y llynedd, wrth iddo orfod bodloni ar le ar y fainc. Camwch ymlaen flwyddyn ac efe yw’r enw ar wefusau pawb, galwodd un wefan Sion yn ‘arwr newydd Cymru’ ac mae’n amlwg y bydd y gem hon yn aros yn y cof am beth amser.

Cefais gyfle i gael sgwrs fechan efo Sion ychydig ddyddiau wedi’r gêm ac fe ddywedodd i mi: 

“Y gôl yna mwy na thebyg ydi un o uchafbwyntiau fy ngyrfa. Dos na ddim teimlad gwell yn y byd na rhoi’r crys coch yna mlaen, yn enwedig pan da ni’n cyflawni yr hyn da ni wedi neud! Neshi neud fy nheimladau’n glir, a dwi wedi rhoi dipyn o stic i Mark (y rheolwr) am beidio dod a fi mlaen flwyddyn dwytha! Dwi’n meddwl fod hwnna wedi neud fi chwara lot gwell flwyddyn yma..? Oni isho trio profi pwynt, mod i’n ddigon da i chwarae rhan yn y tîm yma, a dwi’n falch mod i wedi neud hynny tro ma”

Heb fodloni ar un seren bêl-droed ryngwladol, mae gan yr ardal bellach DDAU i’w clodfori. Efallai i chi gofio y mis diwethaf i ni sôn am gampau Mared Griffiths, Trawsfynydd yn derbyn galwad y rheolwr dros dro, Jon Grey i ymarfer a charfan llawn Merched Cymru cyn ei gêm yn erbyn Gweriniaeth Iwerddon? Wel, yn dilyn penodiad Rhian Wilkinson, mae Mared bellach wedi mynd un cam ymhellach a derbyn galwad i’r garfan llawn!

I ddyfynnu geiriau y bardd Llion Jones, ‘da yw byw ym myd y bêl’ a da hefyd yw gweld dau yn rhoi ‘Stiniog ar y map chwaraeon.
Rhydian Morgan

- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2024

O Gymru i Gatâr

Yn ôl ym mis Tachwedd y llynedd -sy’n swnio fel oes yn ôl bellach- daeth ein cenedl fach i amlygrwydd rhyngwladol yn chwarae yng nghwpan y byd yn Nghatâr yn y dwyrain canol. Serch na lwyddwyd i fynd ymhellach na’r rownd gyntaf, gwnaeth y tîm a’u cefnogwyr, y wal goch enwog, argraff fawr. Dyma atgofion un teulu o ardal Llafar Bro a fu yno – tad a dau fab - Dewi, Iwan a Geraint Williams, gyda diolch yn arbennig i Geraint am gydlynu’r cyfweliad hwn efo ni.

Beth wnaeth ichi benderfynu fynd i Gatâr?
Geraint – Dwi wedi bod yn dilyn tîm Cymru dramor pob cyfle posib ers 2014. Roeddwn yn ffodus o gael bron i fis bythgofiadwy yn Ffrainc yn Ewro 2016 ac yn siomedig o golli allan ar Ewros 2022. A gan mai’r Cwpan y Byd oedd hwn, doedd na 'rioed amheuaeth genai – roeddwn yn bendant am fynd allan yna.
Dewi – wedi ymddeol ers ryw ddwy dair mlynedd roedd y rhyddid i allu mynd, a gan mai Cwpan y Byd oedd hon, roedd hi am fod yn anodd dweud na. Llwyddodd Geraint i gael gafael ar ddau dicad felly yn gyfle rhy dda i wrthod.

 Am faint oeddech chi yno a sut oedd y daith?

Geraint – roeddwn allan am dair gêm Cymru. Hedfan yn syth o Fanceinion i Doha heb stopio. Awyren moethus iawn Qatari Airways yn gwneud siwrna 7 awr a ‘chydig yn un cyfforddus iawn. Am 11 diwrnod roeddwn yno i gyd.
Dewi – roeddwn i allan am yr ail a’r drydedd gêm. Hedfan i Dubai wnes i – via Istanbul. Awyren ddim mor braf a’r un gafodd Geraint i Doha, ond fe wnaeth hi ei job! 9 dirwnod oeddwn i ffwrdd o adra.

Ble oeddech chi’n aros ac oedd yna Gymry eraill yno?
Geraint – roeddwn yn hedfan allan efo fy mrawd a dau ffrind. Roeddwn yn aros y ddwy noson gyntaf yn Doha ei hun (i weld gêm gyntaf Cymru), yna wnes i hedfan o Doha i Abu Dhabi ac yna bws i Dubai. Yna aros yn Dubai am 8 noson efo Dad yn ymuno â fi yna – yna hedfan i Doha ar gyfer yr ail a’r drydedd gêm (efo Dad). Yn Doha roeddwn mewn apartment preifat, ac roedd Cymry eraill yna hefyd. Roedd yr apartment yng nghanol ardal draddodiadol felly cael profiad o siopa a bywyd bob dydd Qatar. Cawsom brofiad o siopa mewn ‘Souk’ – archfarchnad – lle roedd pob dim ar gael – yn cynnwys plastars blisters ar gyfer y ddwy droed!
Yn Dubai roedd yn brofiad ychydig yn wahanol – gwesty ar lan môr, efo sawl pwll. Roedd y gwesty yn llawn cefnogwyr pêl droed o bob man – môr o hetiau bwced y Cymry yma ynghyd â chefnogwyr o Brasil, Argentin, Lloegr, Gwlad Pwyl, Yr Almaen, Uruguay a’r UDA.
Dewi – Dubai yn unig roeddwn i yn aros ar y taith. Yn amlwg yn yr un gwesty a Geraint. Nefoedd gallu ymlacio yn yr haul a nofio rhwng gemau pêl-droed.

I faint o gemau aethoch chi a sut oedd yr awyrgylch?
Geraint – tair gêm Cymru. Dewi – yr ail gêm a’r drydedd.
Awyrgylch ffantastig. Môr o gefnogwyr Cymru fel un côr mawr. Does dim geiriau i ddisgrifio bod yn y stadiwm, gweld y tîm yn dod allan, tân gwyllt yn saethu allan o fodel enfawr o gwpan y byd yn y cylch canol cae. A gweld crys enfawr Cymru yn cael ei ddadorchuddio – rhoi teimlad ble mae ias yn rhedeg trwy gorff rhywun a blew ar gefn gwar yn codi.
Awyrgylch gêm Iran ychydig yn wahanol. Rhannu metro (fel wnaethom efo UDA) gyda chefnogwyr Iran –cân ganddyn nhw, yna cân gan y Cymry, yna yn ôl i Iran.
Roedd teimlad gwahanol cyn y gêm wrth i anthem Iran gael ei chanu oherwydd y trwbl sydd yn Iran ar y pryd– roedd cefnogwyr Iran i gyd yn bŵio eu hanthem, fel protest yn erbyn yr hyn oedd yn digwydd yn eu gwlad.
Gêm Lloegr – rhyw deimlad ‘cyfarwydd’ – lot fawr o banter rhwng cefnogwyr y ddwy wlad. Yn y gêm ei hun, adeg hanner amser yn 0-0 roedd rhyw deimlad bod chwarter cyfle....ella, pe bai Cymru yn dal Lloegr ac ella yn cael un gôl a gobeithio byddai Iran yn cael gôl i unioni sgôr eu gem nhw efo UDA – byddai’r canlyniadau yma wedi rhoi Cymru drwadd efo trwch blewyn.....ond pum munud mewn i’r ail hanner – roedd y gobaith ffŵl yna wedi mynd.

Gawsoch chi gyfle i weld dipyn o Gatâr? Sut wlad ydy hi?
Wrth gwrs! Gwelais ei bod hi yn wlad boeth iawn, er drwy siarad efo’r bobl lleol, roedd 32 gradd celsius yn ‘oer’ efo tymheredd yn yr haf yn cyrraedd dros 50 gradd! Cawsom hefyd y profiad o ardal Corniche – sydd fel promenad hir (hir iawn) ac yn ymyl fano oedd yr Het Fwced anferth! Bum hefyd yn ardal y West Bay – sef yr ardal sydd â’r adeiladau uchel – a chyn gêm Lloegr wnes i a fy nhad gael y profiad o far y gwesty Intercontinental oedd ar lawr 55 – dyna be oedd golygfeydd wrth iddi fachlud dros Doha. Un o’r pethau mwyaf “wow” oedd gweld fod y wlad yma yn defnyddio plwgiau tri-pin yn union fel adra – alla i ddim dechra deud pa mor wych – wirioneddol wych oedd hyn! Y pethau bach. Roedd hi’n wlad ddiogel. Dim teimlad o gwbl bod rhywun yn gwylio ymddygiad, a ddim ofn rhoi troed allan o’i le yr un waith.

Welsoch chi unrhyw beth wnaeth eich synnu?
Un peth wnaeth fy synnu oedd pa mor wahanol oedd y wlad i’r hyn gafodd ei phortreadu yn y cyfryngau. Does dim gwadu fod ‘problemau’ yn y wlad o ran cyfreithiau sy’n groes i’r hyn yr ydym ni yn ei ystyried i fod yn deg, moesol a chydradd; ond wrth lanio roeddwn yn disgwyl camu allan i wlad oedd yn debycach i Iran, Saudi Arabi a Gogledd Korea, ond roedd fy mhrofiad i yn hollol wahanol. Dw i ddim yn amau fod ychydig pethau wedi ‘ymlacio’ yna tra roedd llygaid y byd ar y wlad, ond dwi wirioneddol yn teimlo nad yw pethau mor ddrwg ag y byddai’r newyddion eisiau i rywun gredu. Roedd genod yn gyrru ceir, nifer o aelodau yr heddlu yn fenywaidd, a gwelais dau ddyn lleol yr olwg yn cydgerdded law yn llaw. Sawl gwaith fe wnaeth bobl ofyn am lun am eu bod yn ymddiddori yn yr hetiau bwced ac eisiau llun efo cefnogwyr Cymru – nid yn unig cais gan gefnogwyr gwledydd eraill, ond pobl leol – gan gynnwys yn ardal fwy gyfoethog/busnes y West Bay – cael ein trin fel Selebs... bron iawn!

Wnaethoch chi gymdeithasu efo cefnogwyr gwledydd eraill? Oedden nhw’n gwybod am Gymru?
Fydda i wastad yn trio cael sgwrs a jôc efo cefnogwyr gwledydd eraill, hyd yn oed yn y gemau rhagbrofol. Ar y diwrnod cyntaf roedd cannoedd o gefnogwyr yr Ariannin wedi ymgynull ar un pier – felly aethom i’w canol nhw – baneri glas a gwyn a chanu angerddol – roedd yn olygfa ynddi ei hun. Cawsom nifer o sgyrsiau efo cefnogwyr yr UDA, Iran a Lloegr cyn ac ar ôl y gemau a nifer o luniau grŵp. 

Roedd yn amlwg fod nifer enfawr o’r rhai sydd yn gweithio yn y sectorau gwasanaethu ac eraill yn dod o dramor – India, Nepal, Philippines, Malaysia ac Indonesia – mi wnes i a ‘nhad gymryd yr amser i gael sgwrs efo’r rhai oedd yn gweini yn ein ystafell ac wrth y byrddau ac ati a phob un yn glên y tu hwnt i’r hyn fysa angen iddynt fod.

Sut fuasech chi’n disgrifio’r teimlad o fod yn rhan o’r ‘wal goch’?
Mae’n deimlad unigryw bod yn ‘fricsan’ o’r Wal Goch, a dw i yn wirioneddol gydnabod bod rhai wedi bod o’m mlaen i yn dilyn Cymru dramor tra nad oedd safon y garfan mor uchel a perfformiadau yn wael – felly parch mawr i’r briciau yna sydd wedi bod yn sylfaen hanfodol i alluogi’r wal godi yn uwch a thyfu yn fwy llydan. Mae’n gyfle gwych gallu cyfuno cariad tuag at bêl droed ac at fy ngwlad, efo trafeilio a gweld gwledydd a llefydd newydd. Mae yn wirioneddol fel un teulu mawr a mae’n braf gweld wynebau newydd bob tro hefyd.

Beth yw eich hoff atgof?
Lle i ddechra?! Mor anghredadwy gweld Cymru ar lwyfan byd eang fel hwn, a hefyd yn cael ein derbyn, ein cyfarch, ein parchu a’n cydnabod fel gwlad a phobl gydradd â phawb arall, clywed y Gymraeg ar yr uwchseinydd yn y stadiwm, gweld y Ddraig Gych yn chwifio ym mhob man. Un olygfa fythgofiadwy oedd yn Dubai – tua 5 o’r gloch y bora, dad a finau yn cael tacsi i’r maes awyr, oedd tua 45 munud i ffwrdd, a convoy o dacsis yn gyrru ar brif ffordd Dubai, drwy ganol yr adeiladau eiconig yma i gyd – ac ym mhob tacsi, i’r chwith, dde, o’m blaen a thu ôl, oll allai rhywun weld oedd yr hetiau bwced Cymru – rhes o dacsis yn mynd â’r cefnogwyr i’r maes awyr.

A’r cwestiwn mawr tyngedfennol – wnaethoch chi gyfarfod Dafydd Iwan?
Cyn gêm Cymru ac Iran roedd trefniadau wedi eu gwneud fod Dafydd Iwan am ganu wrth yml yr Het Fwcad enfawr oedd yn ardal y Corniche – bae/promenâd. Dad a fi wedi glanio yn Doha efo digon o amser – wedi cael tacsi o’r maes awyr yn syth am y Corniche. Pob dim yn mynd yn iawn, tan i ni gael gwrthdrawiad car! Dim byd mawr a dim anafiadau ond digon o ddifrod i’r ddau gar. Bai ein tacsi ni oedd o! Yn fy marn i beth bynnag. Ond erbyn i ni gyrradd yr het fwcad roedd Dafydd Iwan yn gwneud cyfweliadau, wedi gorffan canu, a phawb yn gadael. Felly, ei weld o... do, ond cwrdd ag o a’i glywed yn canu yn fyw? Naddo!

- - - - - - - - - 

Cyfweliad gan Glyn Lasarus, a ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2023

Stolpia- campau Glan-y-pwll

Hanesion eraill am ardaloedd Glan-y-pwll a Rhiw, gan Steffan ab Owain

Bu tipyn o ymateb i’m strytyn am gael pêl-droed Haygarth yn sgil yr hanesion yn rhifyn Tachwedd. Cefais wybodaeth fod y cae yn un o’r rhai mwyaf mwdlyd yng ngogledd Cymru a bod cymaint o lwch lli ar rannau ohono fel bod y bêl yn cael ei hatal rhag rowlio yn rhwydd ar ambell le arno! 

Ar un o’r Sadyrnau ym mis Tachwedd 1950 rhedodd tair dafad ar hyd y cae yn ystod ail hanner y gêm rhwng y Blaenau a Llandudno a medrwyd eu hel at gôl yr ymwelwyr, ond methwyd a’u dal! Tybed pwy all ddweud beth oedd y sgôr ar derfyn y gêm heb gyfrif y defaid, wrth gwrs! Diolch i Glyn V. Jones ac Aled Ellis am rannu eu hanesion efo ni am y cae peldroed. 

Rhai o dai Glan-y-pwll a chae peldroed Parc Haygarth ar y dde isaf (c.1948)

 

Ceid cystadlaethau eraill o dro i dro ar gae Haygarth hefyd, megis ymrysonfeydd coitio gan dimau amrywiol. Credaf bod milwyr o Drawsfynydd wedi wedi cymryd rhan yno ym mis Mehefin 1935 a denwyd nifer fawr o bobol yr ardal i wylio ar y cystadlu. Byddid yn cynnal rhai ar Gae Dolawel (Cae Joni) hefyd, a hynny mor ddiwddar a’r 1950au. 

 

Dyma lun o rai a fu yn cystadlu yno yn ystod haf 1952, sef Howel Williams, Chwarel Lord, yn archwlio ei dafliad buddugol ac Ieuan Thomas, Chwarel Oakeley, yr ail orau, yn sefyll gerllaw yn llewys ei grys.

 

Tybed pa bryd oedd y tro olaf iddynt gynnal gornest taflu coits yn y Blaenau? Oes un
ohonoch chi yn cofio’r chwaraeon? 

 

 

 

Wrth gwrs, byddid yn cynnal pob math o fabolgampau ar y ddau gae, megis rhedeg rasus am y cyflymaf, rasus sachau, rasus ŵy ar lwy, rasus hen bobol, yn ogystal â neidio uchel a naid polyn, ayyb.

Efallai bod rhai o’r to hŷn yn cofio cystadlu ynddynt ac o bosib wedi ennill ar y diwrnod. Byddai’n braf cael gair neu ddau am eich atgofion a’r hwyl a fyddai i’w gael yno y dyddiau a fu. Tan y tro nesaf.

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2022

Tymor anodd chwaraeon Bro Stiniog

MAE DYDDIAU GWELL I DDOD I’R AMATURIAID

Daeth tymor CPD Amaturiaid y Blaenau i ben ar y nawfed o Ebrill, a hynny i ffwrdd yn erbyn Brickfield Rangers yn Wrecsam. Colli’n drwm oedd yr hanes, fel oedd hanes y rhan fwyaf o’r tymor. Doedd hynny ddim oherwydd diffyg ymroddiad gan y chwaraewyr a’r staff, nac oherwydd diffyg ysbryd ymysg y garfan, chwaith. Mi fu’r hogia’n brwydro’u gorau glas bob penwythnos a phob gêm ganol wythnos pan oedd angen, a gan amlaf roedd Blaenau yn rhoi hanner gyntaf galed i’w gwrthwynebwyr cyn i’r goliau (a’r llifddorau) agor. Rhaid cofio hefyd, er gwaethau ein gwendidau, ein bod ni wedi cael lwc anffodus iawn mewn sawl gêm, heb sôn am ambell i reffarî oedd angen mynd i sbecsêfars – a’r reffarî hwnnw sydd nid yn unig yn cael trafferth dweud y gwahaniaeth rhwng coeden a pholyn lamp, ond hefyd yn casâu yr Amaturiaid ac wrth ei fodd yn ein cosbi yn gwbl anheg.  

Roedd camu i fyny i’r gynghrair newydd (Ardal Gogledd-Orllewin, Tier 3 pyramid cenedlaethol Cymru) ar ôl cael dyrchafiad fel ail yng nghynghrair y Welsh Alliance wedi bod yn gam anodd i’r hogia. Ond roeddan ni – y tîm, staff a pwyllgor – yn edrych ymlaen am yr her, a phan addawodd saith o chwaraewyr profiadol i arwyddo i’r Amaturiaid (rhai ohonynt wedi chwarae i Blaenau o’r blaen) roedd pethau’n edrych yn dda ar gyfer gallu cystadlu yn y gynghrair newydd. Ond yn anffodus, gohirwyd y tymor pêl-droed oherwydd y pandemig Covid, ac erbyn i’r tymor newydd ddechrau roedd y saith wedi newid eu meddyliau ac wedi dychwelyd i le’r oeddyn nhw gynt.

Felly dyna ni yn chwarae efo cnewyllyn bychan o chwaraewyr profiadol, a’r gweddill o’r garfan yn hogia ifanc iawn, ac ambell un mor ifanc â 16 oed. Y garfan hon oedd yn gweithio’u gorau bob gêm, yn gorfod herio timau cryf o ardaloedd Wrecsam ac ardal y ffîn efo Lloegr. Ia, Cynghrair Ardal Gogledd-Orllewin â’r rhan fwyaf o’r gynghrair yn dod o’r gogledd-ddwyrain! A’r timau hyn yn llawn o chwaraewyr mawr, profiadol a chorfforol (ac yn cael eu talu) a’n hogia ifanc ni yn eu herio nhw heb unrhyw ofn o gwbl. Wna i ddim mynd ymhellach, ond roedd ymddygiad ac agwedd rhai o’r timau yma o’r “gogledd-orllewin newydd” yn warthus. 

Rhaid canmol yr hogia a Geraint y rheolwr am frwydro yr holl ffordd. Mi ddalion ni rai o dimau mawr y gynghrair am hanner awr, neu hyd at funud olaf yr hanner gyntaf – ac ambell gêm pan safodd ein amddiffyn yn gadarn, dim ond i gael ein chwalu yn y munudau olaf. Roedd y tymor yn addysg i’n hogia ni, ac wedi rhoi profiad i’r hogia ifanc. Chwarae pêl-droed maen nhw’n licio wneud, a hynny i’w tîm lleol. Pob parch iddyn nhw.

Rhaid rhoi canmoliaeth hefyd i’r cefnogwyr fu’n cefnogi’r tîm, gan greu awyrgylch gwych yng Nghae Clyd. Cawsom dorfeydd go fawr, yn cael tua 200 yn rheolaidd, ac weithiau yn cael rhwng 300 – 400 pan oedd tîmau mawr yn dod draw i Gae Clyd, gan gynnwys y darbi yn erbyn Porthmadog. Roedd hi’n fraint i groesawu timau Cymraeg lleol fel Llanuwchllyn, Llanrwst, Nantlle Vale, y Felinheli a.y.b. a’r awyrgylch yn gyfeillgar a llawn hiwmor a hwyl. Roedd y rhan fwyaf o gefnogwyr pob tîm wrth eu boddau yn dod i Gae Clyd, ac yn canmol y cae a’r croeso, a’r golygfeydd anhygoel. 

Roedd unigolion yn dod o bob rhan o Brydain i weld Cae Clyd. Wedi’r cwbl, roedd y cylchgrawn FourFourTwo wedi cynnwys Cae Clyd yn 43ydd yn rhestr o’r 100 stadiwm gorau ym Mhrydain. Dim ond 4 cae o Gymru oedd yn y rhestr. 

Cae Clyd a'r Moelwynion. Llun Paul W

I gloi, rhaid diolch i’r chwaraewyr, a’r staff, a Geraint Owen y rheolwr. Diolch i bawb fu’n helpu ar ddydd Sadwrn, aelodau pwyllgor ac ati, a diolch arbennig iawn i Dafydd Williams (Bynsan) am ei waith anhygoel yn trin a chynnal y cae ar gyfer pob penwythnos – y cae gorau yng Nghymru, cae sy’n cael ei ganmol gan y timau sy’n dod yma i Gae Clyd. A rhaid canmol Rhian am redeg y cantîn, a phawb fu yn ei helpu. A diolch mawr i’n noddwyr.

Tymor cymysg, felly. Ond rhaid cadw’n bositif. Bydd yr Amaturiaid i lawr yn Tier 4 yn y tymor nesaf. Byddwn yn ôl mewn cynghrair sy’n llawn o dimau sydd o’r run safon a ni, ac o’r run brethyn ac agwedd â ni. Bydd dim cymaint o ofynion a gorchmynion yn dod oddi wrth y Gymdeithas Bêl-droed, a’r gobaith ydi y cawn ni dymor adeiladol i’r tim ifanc hwn, a gallu croesawu ambell i wyneb profiadol i ymuno efo’r garfan. Mae un peth yn sicr, mi fydd CPD Amaturiaid y Blaenau yma o hyd!
Dewi Prysor

 

Clwb Rygbi  Bro Ffestiniog
Bu’n dymor heriol iawn i glybiau pêl-droed a rygbi yr ardal. Ar y cae rygbi, doedd Cynghrair 1 y gogledd ddim yn ffurfiol gystadleuol y tro hwn oherwydd trafferthion covid a’r angen i gadw pellter cymdeithasol dal mewn lle ar ddechrau'r tymor. 

Ond yr her o annog digon o chwaraewyr i droi i fyny oedd anhawster mwyaf Bro Ffestiniog. Rhaid oedd dibynnu’n helaeth ar gymwynas clybiau Port a Dolgellau i fedru rhoi tîm ar y cae yn eu dwy gêm olaf, pan gollwyd yn drwm yn erbyn Nant Conwy ddechrau Ebrill, a Cobra (Caereinion) bythefnos wedyn. 

Noson galad arall i Bro, Ebrill 2022. Llun Paul W

Doedd Undeb Rygbi Cymru ddim yn trefnu unrhyw symudiadau rhwng y cynghreiriau eleni oherwydd yr amgylchiadau anarferol, ond mae rhai o’r farn y byddai’n fuddiol i dîm Bro ystyried disgyn yn wirfoddol i adran 2* er mwyn ail-adeiladu. Cawn weld be ddaw. Yn sicr, mae dyfodol disglair iawn ymysg y timau ieuenctid ar hyn o bryd. 

*Diweddariad: yn ôl yr Undeb Rygbi, doedd dim lle yn yr Ail Adran, felly bu'n rhaid i Bro dderbyn lle yn Adran 3. Cawn edrych ymlaen rwan i ail-adeiladu carfan gref i gystadlu ar lefel uwch.

- - - - - - -  

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2022

Cwm Teigl -pontydd a phêl-droed

Pennod olaf cyfres Emlyn Williams: ATGOFION AM GWM TEIGL – TEG EI LUN [4]

Mae gennyf atgofion melys iawn am Glynis, Teiliau Bach. Pan ddechreuais fynychu’r ysgol yn Llan, roedd Glynis yn dringo i fyny at Bont Benyd (neu ‘Beunydd’) ar ffordd Cwm Teigl, ac wedyn, yn fy nanfon i’r ysgol bob dydd. Roedd hyn yn galluogi Mam ddychwelyd i Llechwedd yn gynt yn y bore i gyflawni ei gorchwylion beunyddiol ar y fferm. Wn i ddim os oedd y ddyletswydd foreuol hon yn plesio Glynis rhyw lawer. Yn anffodus, chefais i mo’i chwmni yn hir iawn, achos fe benderfynodd ei theulu (teulu William Roberts) godi eu pac ac ymfudo dros y môr i Awstralia. Mentro o wyrddni Cwm Teigl i ddifeithwch rhuddgoch Gorllewin Awstralia yn 1959 -dyna i chi anturiaeth yng ngwir ystyr y gair! 

Mae’r bont a gyfeiriais ati uchod wedi creu cryn dipyn o benbleth i mi. Ai ‘Bont Benyd’ neu ‘Bont Beunydd’ yw’r enw cywir arni? Mae’n siŵr fod rhywun ymysg darllenwyr Llafar Bro yn gwybod yr ateb*. 

Rwyn cofio hefyd Mr Hill yn Bron Teigl a Mr Thompson yn Bryn Wennol; dau ffisiotherapydd oedd yn gweithio llawn amser yn y clinig yn Heol Towyn. Ys gwn i sawl ffisiotherapydd sy’n gwasanaethu’r ardal heddiw? Y cwestiwn anochel sy’n codi … ydy’r ddarpariaeth iechyd yn yr ardal wedi gwella neu waethygu yn ystod y 60 mlynedd diwethaf? [Cwestiwn HAWDD IAWN i drigolion Stiniog ei hateb yn anffodus! -Gol.]

Americanwr oedd Mr Hill, ac roedd ganddo Austin Mini gwyrdd, un o’r rhai cyntaf yn yr ardal yn 1959. Roedd yn rhoi reid i mi weithiau i’r ysgol, ac roeddwn wrth fy modd yn eistedd yn y sêt flaen, yn gwrando ar ei acen unigryw ac yn cael newid gêr y Mini bach wrth gyflymu lawr yr allt tuag at y Bont Lein, a wedyn, ger Cae Swch. Cychwyn heriol i ddiwrnod yn yr ysgol!

 

Mae gen i lun o fy hun ym muarth Teiliau Mawr yn gwisgo dillad ffwtbol Manchester United (coch a gwyn … ond du a gwyn yw’r llun, wrth gwrs!) Wn i ddim pam mae’r llun wedi ei dynnu yn Nheiliau Mawr o bobman, na pham ddewisais i ‘Man U’ fel fy hoff dîm chwaith. Dwi ddim yn tybio fod gan Gruffydd na Gwen Mary Jones fawr o ddiddordeb ym myd y bêl-droed, er i’w mab, Ifan Wyn chwarae droeon fel gôl-geidwad i’r Blaenau ar ddiwedd y pumdegau.

Mae’n wir dweud fod ‘Man U’ a’r ‘Busby Babes’ wedi ymddangos yn y newyddion yn gyson yn 1958 a 1959, yn sgîl trychineb erchyll Munich, ble collodd 8 o chwaraewyr eu bywydau yn y ddamwain awyren. Mae’n debyg fy mod innau wedi cael cip ar y papurau newydd neu wedi digwydd clywed yr hanes ar y radio. Tybed ai’r cydymdeimladau niferus a fynegwyd tuag at y clwb yn ystod y cyfnod torcalonnus hwnnw a’m hysgogodd i ddewis a chefnogi ‘Man U’ o hynny mlaen -a hyd heddiw- mae’n rhaid i mi gyfadda. Pwy a ŵyr?

Welais i erioed mo Harry Gregg, Bill Foulkes, Denis Viollet na Bobby Charlton yn chwarae yn y cnawd ar gae Old Trafford, ond doeddwn i ddim yn hidio dim am hynny. Roeddwn i’n gallu mynd i Gae Clyd efo Taid a Guto Bryn Teg i edmygu gorchestion gwefreiddiol ‘Scousers’ Blaenau, sef Alan Button, y gôl-geidwad yn ei jersi felen, Keith Godby, Dave Todd a’r anfarwol Derek Turner, ymosodwr o fri ! Yn ystod pum tymor, fe chwaraeodd 169 o gemau ac fe darodd y rhwyd 174 o weithiau. Anhygoel! Yn ogystal, roedd ‘Man U’ yn gwisgo yr un lliwiau â Blaenau: coch a gwyn!

Cyn cau pen y mwdwl, rwy’n cofio hefyd rhedeg nerth fy nhraed at Bont Benyd i wylio a chlywed y trên stêm ar ei daith olaf o’r Bala i Blaenau … yn chwibannu a pwffian heibio Teigl Halt islaw yn Ionawr 1960. Fe fu’r hen drên yn gyfleus dros ben, ac i gymharu â dal y bws ym ‘Mhandy Bridge’, roedd yn llawer mwy cyffrous canfod y rhibin mwg yn agosáu, a wedyn, rasio lawr cae Teiliau Bach efo Mam i ddal y trên yn Teigl Halt a mynd i ‘negesa’ i Blaenau … siop Coparét, siop Cambrian i brynu recordiau, siop Woolworth i brynu da-das, a siop y crydd gyferbyn â’r ‘Commercial’ gynt.
Atgofion, atgofion! Ie, wir! 

Hwyrach fod llochesu yn y gorffennol a chwilio am gysur yn yr oes a fu yn rhan annatod o’r natur ddynol, yn enwedig pan mae cyflwr y byd mor ansicr a thorcalonnus ar hyn o bryd. Ond nid hiraethu am rhyw baradwys coll yw’r bwriad trwy gyfrwng yr erthygl hon. Yn hytrach, glynu’n glos at eiriau craff T.H. Parry Williams yn ei gerdd ‘Bro’:

Nid creu balchderau mo hyn gan un-o’i-go,
Mae darnau ohonof ar wasgar hyd y fro.

SYLWADAU I GLOI:
Rwy’n awyddus hefyd i gysylltu'r atgofion â'r presennol, er eu bod yn adlewyrchu cof plentyn o'r gorffennol. Atgofion ydy’r rhain sy'n pwysleisio dylanwad aruthrol blynyddoedd cynnar ein magwraeth ar ein bywydau fel oedolion yn nes ymlaen. Mae hyn yn gwneud i ni gwestiynu beth sy'n mynd drwy feddwl plentyn bach heddiw mewn cyfnod mor gythryblus a phryderus. Beth fydd cynnwys ei atgofion o'r blynyddoedd 2020 a 2021, tybed? Cyfnod ble nad yw'n gallu sgwrsio a ‘chadw reiat’ gyda'i ffrindiau neu ei gyd- ddisgyblion yn yr ysgol, ble mae'n rhaid gwisgo mwgwd, cuddio ei wyneb a chadw pellter oddi wrth pobl ddiarth; cyfnod ble nad oes modd anwesu a chofleidio ei anwyliaid (taid a nain, er enghraifft). Mae'n debyg y bydd y pandemig dieflig hwn yn cael effaith andwyol ar lesiant meddyddiol a chorfforol plant yn y dyfodol. Felly, mae'n angenrheidiol fod rhieni, teulu, athrawon a gweithwyr cymdeithasol yn rhoi pob chwarae teg i'r genedlaeth ifanc (hyd yn oed y rhai ieuengaf), i fynegi eu pryder, eu gofid a'u gobeithion, a thrwy hynny, eu helpu i wynebu'r dyfodol ansicr sydd o'u blaenau.

-----------------------------------
[*Mae Llafar Bro wedi holi Miss Rhiannon Davies, Tryfal cyn mynd i’r wasg, a ‘Benydd’ fu enw’r bont iddi hi erioed. Oes rhywun ymysg ein darllenwyr yn cytuno efo un o’r enwau a geir yma, neu’n cynnig enw arall eto? Diolch Emlyn am godi testun trafod difyr! Gol.]

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

Balŵn Blwm

Colofn olygyddol rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

Mae llawer wedi’i ddweud am berfformiad Cymru yn yr Ewros, ac er nad oes gwadu eu bod yn salach tîm na Denmarc yn eu gêm olaf, eto’i gyd roedd yn gamp arbennig iddyn nhw gyrraedd mor bell yn y gystadleuaeth o ystyried yr amodau teithio fu’n rhaid dioddef. Does yna ddim cywilydd mewn mynd allan ‘run pryd a chewri fel Portiwgal, yr Iseldiroedd, a Ffrainc, a gallwn edrych ymlaen rwan at gemau rhagbrofol Cwpan y Byd ym mis Medi; pawb at y peth y bo! 

Elfen gododd galon yn arw iawn yn ystod yr Ewros oedd anogaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru ar ddisgyblion Cymru i ganu Hen Wlad Fy Nhadau ar ddydd Gwener y 25ain o Fehefin. Bu’r ymateb yn anhygoel gan ysgolion cynradd ac uwchradd trwy Gymru benbaladr; o’r Fro Gymraeg i’r Cymoedd, ac i Glawdd Offa. Roedd llywodraeth San Steffan, ‘da chi’n gweld, wedi bod yn hwrjio syniad chwerthinllyd ar gyfer yr un dyddiad, sef diwrnod ‘un brydain, un genedl’ ac wedi gofyn i ysgolion ganu cân newydd efo jac-yr-undeb i ysgogi balchder brydeinig! Aeth y syniad lawr fel balŵn blwm yng Nghymru a’r Alban! Diolch i athrawon a disgyblion Bro Ffestiniog a Chymru am dynnu deigryn i lygad a chodi calon efo ffilmiau ohonyn nhw’n bloeddio canu ein hanthem genedlaethol ni yn falch efo’r ddraig goch. Arbennig.

Llongyfarchiadau hefyd, a diolch i’r Cynghorydd Glyn Daniels -swyddog hysbysebion Llafar Bro- ar ei gynnig blaengar gerbron y cyngor sir yn ddiweddar, y dylid codi dwy bunt ar bawb sydd am gael mynd i ben yr Wyddfa. Syniad ardderchog fyddai wedi dod a miliwn o bunnau i’r economi leol. Tydi’r Parc Cenedlaethol ddim yn cefnogi’r syniad, ond o leia’ bu rhywfaint o drafod ar faterion gor-dwristiaeth yn Eryri yn sgîl y cynnig.

Dwi’n edrych ymlaen yn arw at haf eleni, yn fwy na’r arfer efallai, ar ôl yr holl gyfyngiadau ers llynedd. Does dim cynlluniau i deithio ymhell, dim ond crwydro’r filltir sgwâr a rhoi traed i fyny yn yr ardd. Os gawn ni dywydd da!

Gobeithiaf fod rhywbeth o fewn cloriau’r rhifyn yma fydd o ddiddordeb i bawb. Mae’n bleser a braint cael hel deunydd at ei gilydd efo gohebwyr a cholofnwyr Llafar Bro, ond dwi braidd yn bryderus am y dyfodol os dwi’n onest. Mae’r gwerthiant wedi gostwng ac mae wedi mynd yn anodd iawn cael pobl i yrru cyfarchion i golofnau’r ardaloedd, er annog, cymell, ac atgoffa ar y cyfryngau cymdeithasol. 

Gadewch i ni wybod sut fedrwn wella’r ddarpariaeth gyfeillion ac mi geisiwn, gyda’n gilydd, gyhoeddi papur o safon am flynyddoedd eto i ddod. Diolch am eich cefnogaeth; daliwn i gredu!

Paul Williams

Galwad am Ysgrifennydd i GPD Amaturiaid y Blaenau

Fel y gwyddoch mae Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau wedi mynd o nerth i nerth dros y dair mlynedd ddwythaf. Ar y cae, mi gafwyd dyrchafiad i Adran 1 cynghrair Welsh Alliance, a bu’r timau ieuenctid yn hynod lwyddiannus hefyd. Gwelwyd adfywiad anhygoel oddi ar y cae hefyd, gyda ysbryd gymunedol braf yn lledu drwy’r clwb a’r gymuned. Cynyddodd y torfeydd o gefnogwyr, a’r niferoedd o unigolion sy’n ymuno i helpu a gwirfoddoli ymhob agwedd o’r Clwb, ac mae nifer y noddwyr ymysg busnesau lleol hefyd yn tyfu. Bellach mae Cae Clyd ar bnawn dydd Sadwrn yn ddigwyddiad cymdeithasol a theuluol, yn dod â’r gymuned at ei gilydd.

Hefyd, dros y flwyddyn a hanner ddwytha cafwyd ymdrech wirfoddol anferthol gan y chwaraewyr, y pwyllgor a’r cefnogwyr, gyda chefnogaeth caredig sawl cwmni lleol, i gwblhau datblygiadau angenrheidiol i Gae Clyd er mwyn cyflawni gofynion rhaglen ailstrwythuro pyramid cynghreiriau Cymdeithas Bêl-Droed Cymru. Cyflawnwyd y gwaith trwy ymdrech arwrol a llwyddodd yr Amaturiaid i gael eu derbyn fel clwb Tier 3, ac i chwarae yn y gynghrair newydd ‘Ardal Gogledd-Orllewinol’ – ar lefel tri ym mhyramid cenedlaethol Cymru. 

Erbyn hyn mae pwyllgor CPD Amaturiaid y Blaenau wedi tyfu a ffynnu. Mae criw da a bywiog yn rhannu pob math o ddyletswyddau (ac mae croeso i unrhyw un rhoi cais i ymuno). Fodd bynnag, mae’r Clwb yn chwilio am unigolyn i ymgymeryd â swydd yr Ysgrifennydd – rhywun fyddai’n hapus i ymuno efo’r criw a bod yn rhan o’r bwrlwm a’r cyfnod cyffrous sydd o’n blaenau fel clwb pêl-droed. Nid yw dyletswyddau’r swydd yn drwm, ond mae nhw’n rhai allweddol. Os oes ganddoch ei hawydd hi, cysylltwch â Dafydd Williams ar 07717 430 665 am fwy o wybodaeth. Byddwn yn falch iawn i’ch croesawu i’n plith.

DPW

Prysurdeb ar Gae Clyd

Mae aelodau a chefnogwyr Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau wedi bod wrthi fel lladd nadroedd yn gwneud gwellianau angenrheidiol yng Nghae Clyd.

Mae'n rhan o'r ymdrech i godi cae mwyaf trawiadol Cymru i safonau haen 3 y Gymdeithas Bêl-droed.

Cafwyd hwb yn ddiweddar gan Gyngor Tref Ffestiniog  i’r ymdrech i godi arian i osod seddi ar gyfer y cefnogwyr.

1. Cadeirydd y Cyngor Tref a Llywydd y Clwb

Dadorchuddwyd arwydd noddi newydd ar ochr y cae, cyn eu gêm gwpan yn erbyn Mynydd Llandegai ym mis Chwefror, gyda’r Cynghorydd Glyn Daniels yn cynrychioli’r cyngor a Mici Plwm, y llywydd yno ar ran y clwb.


Yn anffodus, colli fu hanes y tîm ar y diwrnod, mewn gêm galed, dan amodau chwarae anodd iawn. Ar ôl bore sych, daeth y glaw wrth i’r i’r gêm gychwyn. Er y gwledd o goliau, roedd yn 5-5 ar ddiwedd y amser ychwanegol, a bu’n rhaid chwarae’r amser ychwanegol ar gae mwdlyd trwm, a cholli o 5-6 fu’r hanes.

2. Chwaraewyr a swyddogion Cae Clyd.

3. Rhai o'r cefnogwyr oedd wedi troi allan ar ddiwrnod gwlyb iawn!

4. Niwl, glaw, mwd...

Diweddariad gan Andrew Roberts:

Seddi.
Mae’r clwb wedi prynu 88 o seddi i lenwi'r eisteddle erbyn hyn. Mi fydd angen cael 12 sedd arall i gyrraedd y cant angenrheidiol, ac rydym yn y broses o'u harchebu ac mi fydd yn rhaid i ni gael hyd i rwbath fel lloches bws i'w gosod nhw ynddo.

Gyda llaw, mae'r clwb yn chwilio am noddwyr ar gyfer y seddi hyn. Mae manylion ar y dudalen facebook.

Rydym hefyd yn chwilio am feinciau ychwanegol ar gyfer yr ystafelloedd newid cyn gynted a phosib.

Llwybr caled.
Mae'r criw wrthi'n gosod y sylfaen yn barod i’r concrid. Mae'r rhediad o flaen y stand yn cael ei wneud yn gyntaf, cyn gwneud y darn tu ol i’r gôl.

Mae'r canllaw newydd (llun 5, uchod) wedi ei osod o flaen y stand -ac yn edrych yn dda- gyda chymorth ariannol gan gwmni Magnox.

Cyfleusterau.
Diolch i gwmni D & C Jones am gyfrannu caban ar gyfer hyn. Mi fydd angen plymio pan ddaw.

Diolch i’r rhai sydd wedi helpu hyd yma.
Heb yr elfen llafur yma mi fasa’r tasgau uchod yn amhosib.

Os ydym am gyrraedd y nod erbyn diwedd Ebrill, mae angen hwb arall a help llaw gan bwy bynnag sydd ar gael dros y penwythnos yma. Mae angen clirio llanast i sgip a help llaw hefo’r gwaith rhawio, ac amryw dasg arall. Diolch.

Lluniau:
> 1,2,3 Alwyn Jones
> 4 Paul W
> 5 o dudalen FB y Clwb

Fy Manod

Mae dylanwad y filltir sgwâr yn allweddol yn aml iawn wrth i rywun ddatblygu diddordebau, a’r rheiny’n aml yn arwain at yrfa greadigol. Mae Gwyn Vaughan Jones yn adnabyddus heddiw fel actor ar gyfres boblogaidd Rownd a Rownd. Yma cawn gipolwg ar ei daith o’r Manod i fyd gwaith.
Er mod i wedi gadael fy nghartref yn Manod ers dros 40 o flynyddoedd, pan fydd pobol yn gofyn o ble dwi’n dod? Blaenau Ffestiniog ydi’r ateb, ond fydda’i wastad yn pwysleisio “o Manod, Blaenau Ffestiniog”. Yno yn 6 Tyddyn Gwyn (drws nesaf i Anti Ifans, hen gariad Hedd Wyn) ges i’n magu. Yno mae fy ngwreiddiau; ac yno roddodd sylfaen i bob dim a ddigwyddodd ar ôl hynny.

Mae Manod yn linyn hir o stryd, sy’n dechrau -i mi beth bynnag- ger tŷ Dr Evans fel y dowch chi o Llan Ffestiniog, ac yn ymestyn yr holl ffordd heibio Gwaith Sets tua Tanymanod, ac mae’r hen gytiau sinc wrth Garej Cambrian yn nodi bod rhywun wedi croesi Checkpoint Charlie ac wedi dod i ‘downtown’ Blaenau! Roedd pobol Manod wastad yn ‘mynd i fyny i Blaenau’ i neud negas ac maen nhw dal i neud siwr o fod. Nid sybyrb mo Manod -o naci- ond pentref o fewn y dre! Pentref cystal a Llan neu Tanygrisiau bob tamad!

Sy’n dod a fi yn daclus at y trwbador o Danygrisiau, Gai Toms. Mae Gai wedi llwyddo yn feistrolgar i godi Tanygrisiau i statws eiconig trwy ei ganeuon a’i eiriau coeth, wel dwi am ymladd cornel Manod am eiliad rwan a deud fod y ddau le yn ddrych o’u gilydd a rwbath sydd gan Tangrish, wel, mae gan Manod hefyd..! Dau hen bentref sydd wrth droed eu mynyddoedd – y Manod Mawr a’r Bach a’r Moelwyn Mawr a’r Bach. Mae gan Danygrisiau ysgol, llyn, rhaeadr, hen felin wlan, hen bost, cae chwarae, chwareli, ac wrth gwrs mae gan Manod rheini i gyd hefyd. Poblogaeth tebyg, tirlun a chymeriadau tebyg. SNAP!

Wrth feddwl yn ôl i´r 60’au a’r 70’au pan ges i fy magu yn Manod, roedd y lle yn frith o gantorion a cherddorion. Fy nhad, Meirion Jones, arweinydd a sefydlydd Côr y Brythoniaid, wrth gwrs oedd y dylanwad mwyaf arna i. Roedd yn godwr canu yng nghapel Hyfrydfa ac yno roedd hadyn y Brythoniaid wedi’i hau yn ei feddwl. Yn Hyfrydfa hefyd oedd John Tyddyn Gwyn yn aelod: John Llewelyn Thomas i roi ei lawn enw, un o faritoniaid gorau Cymru yn ei ddydd, a fu farw yn ddiweddar iawn a mawr fydd ei golled. Dwi’n cofio mynd lawr efo John a nhad i Eisteddfod Genedlaethol Abertawe, 1964 yn mini-fan John: dad yn y sêt passenger a mam, ‘y mrawd bach Gareth a fi, ar lawr yng nghefn y fan ar glustogau! Roedd Dad a John yn cystadlu ar yr unawd bariton ac mi gafodd y ddau lwyfan. Yn anffodus iddyn nhw, y canwr arall a gafodd lwyfan oedd Gwynne Howell - a oedd yn Llundain yn astudio canu ac a ddaeth yn seren opera enwog yn y blynyddoedd ar ôl hynny. Y fo wrth gwrs gafodd gyntaf, John yn ail, a dad yn drydydd! Fe wnaeth Manod yn reit dda y diwrnod hwnnw!

Erbyn oeddwn i’n ddeg oed, roedd dylanwad cerddorol fy nhad yn fawr arnai. Gofynodd dad i Bob Morgan, arweinydd Band yr Oakeley, a fedra fo roi gwersi corn i mi. Bob wrth gwrs yn byw yn Manod hefyd -yn Penygwndwn- ac yn ddyn arall a gafodd ddylanwad aruthrol arna i, a mawr yw fy nyled iddo fo. O fewn y flwyddyn roeddwn yn aelod o’r band ac yn chwarae 3rd cornet. Roedd Bob, fel dad ac eraill, wedi rhoi eu bywydau i gerddoriaeth ac i’r gymdeithas yn y Blaenau, ac wedi rhoi cyfle i nifer fawr o blant a phobol yr ardal i ddysgu am fiwsig a chael cyfla i ehangu eu gorwelion. 

Agorodd y cornet a’r trwmped ddrysau i gyfleoedd di-ri yn fy arddegau. Bûm yn aelod o fandiau, cerddorfeydd a chorau drwy’r 70’au. Ond nid miwsig oedd pob dim chwaith! Roeddwn i wrth fy modd efo ffwtbol, ac yn chwarae efo Ieuenctid Blaenau, ac mi oedd ganddo ni dîm da hefyd. Gyrhaeddon ni ffeinal Cwpan Ieuenctid Gogledd Cymru yn 1974 yn erbyn Llandudno Swifts efo Neville Southall yn gôl iddyn nhw. Mi wnes i sgorio foli yn erbyn Southall ond mi gollon ni 2-1! Dwi wedi gwledda ar y gôl honno am flynyddoedd! Hyd heddiw pan fydda’i yn mynd am dro heibio cae ffwtbol Cae Clyd, dwi’n dal i gael wiff o linament, a chael fy atgoffa o fynd i weld tîm Blaenau, pan oedd Glyn Owen yn chwarae yn ganol cae, a daw lluniau o Glyn a’i comb-over fel Bobby Charlton a’i goesau bach cam i’m cof. Roedd o yn athro mathemateg yn Ysgol y Moelwyn am flynyddoedd i’r rhai sy’n ei gofio.

Yn 2020 bydda’ i’n dathlu 40 mlynedd o fod yn actor proffesiynol. Dwi wedi bod yn chwarae rhan Arthur Thomas yn Rownd a Rownd ers dros 10 mlynedd rwan ac wrth agosau at y dathliad mae’n braf medru edrych yn ôl a sylweddoli dylanwad bro fy mebyd ar fy mywyd. Mae arogl Capel Hyfrydfa dal yn fy ffroenau.  Bydda’i dal yn mynd i Manod yn amal -er mod i wedi emigratio i Benrhyndeudraeth- i weld mam sydd dal yn byw yn y bynglo ar safle hen stesion Manod. A bydd rhyw gynhesrwydd cyfarwydd yn dod drwyddai pan fyddai yn dreifio o Ryd Sarn a gweld yr arwydd MANOD 2, “cyn troi am y Ceunant Sych unwaith eto” fel dywedodd rhyw bwt o fardd o Traws un tro wrth iddo ddyheu o bell am gariad wrth droed y Manod.
--------------------------------

Un o gyfres o erthyglau gwadd ar thema 'GWAITH', a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2019.