Cwymp Pont Fawr Cwm Prysor

Erthygl o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'

Mehefin 1881
Cwympiad y viaduct fawr ym mlaen Cwm Prysor ydoedd prif destun siarad y boblogaeth.  Roedd y bont fawr hon yn cael ei hadeiladu er mwyn i’r trên o’r Bala i Ffestiniog fyned trosti uwchben pant lle y rhed afon Nant y Lladron. Yr oedd yma naw o golofnau anferth o gerrig yn cael eu hadeiladu. Ceir y meini o ffriddoedd Blaen y Cwm.

Fore’r Sulgwyn, tua wyth o’r gloch clywai rhai o’r bobl a drigai yn yr hut, gerllaw i’r afon, sŵn clecian, a rhoddwyd rhybudd yn ddi-oed i symud, ac felly y bu, rhai heb ymwisgo, ac ar eiliad wele dair colofn a phedwar bwa, yn dymchwel yn un pentwr i’r ceunant oddi tanodd. Bydd y golled yn rhai miloedd o bunnau.

Pont Fawr Cwm Prysor yn 2025. Llun Paul W

 

Dywedir fod y meini yn rhy fregus o drawsdoriad i feddwl byth iddynt ddal pwysau y fath golofnau anferth a’r bwáu. Diau nas gwelwyd yn aml y fath waith yn cael ei godi a meini mor fân heb rai digon o hyd i glymu’r gwaith yn briodol, bob llathen ohono. Fel y sylwai gweithwyr ar y lle yn briodol, fe ymddibynnai yn llawer gormod ar y mortar. Mynnai y gweithiwr celfydd a gonest, Mr John Williams, saer maen o Landderfel, gael meini llawer gwell a brasach. Ac wedi rhyw flwyddyn a hanner, wele ddymchweliad ar eiliad fore Sulgwyn 1881.

Cyfryngodd rhagluniaeth mewn modd trugarog, rhag bod y gweithwyr yn cael eu dymchwel, a’u lladd. Gallasai y gyflafan fod yn un erchyll. Diau y bydd i’r anffawd hon daflu dydd gorffeniad y llinell ymhellach eto o ddeuddeng mis o leiaf.
-------------------------------------------


Mae'n debyg ei fod wedi'i godi o hen bapur, o bosib Y Rhedegydd, ond ymddangosodd yn y ffurf uchod yn rhifyn Medi 1983 Llafar Bro, ac yna yn llyfr 'Pigion Llafar 1975-1999' a gyhoeddwyd  yn 2000 i ddathlu'r milflwydd.

Cwm Teigl -pontydd a phêl-droed

Pennod olaf cyfres Emlyn Williams: ATGOFION AM GWM TEIGL – TEG EI LUN [4]

Mae gennyf atgofion melys iawn am Glynis, Teiliau Bach. Pan ddechreuais fynychu’r ysgol yn Llan, roedd Glynis yn dringo i fyny at Bont Benyd (neu ‘Beunydd’) ar ffordd Cwm Teigl, ac wedyn, yn fy nanfon i’r ysgol bob dydd. Roedd hyn yn galluogi Mam ddychwelyd i Llechwedd yn gynt yn y bore i gyflawni ei gorchwylion beunyddiol ar y fferm. Wn i ddim os oedd y ddyletswydd foreuol hon yn plesio Glynis rhyw lawer. Yn anffodus, chefais i mo’i chwmni yn hir iawn, achos fe benderfynodd ei theulu (teulu William Roberts) godi eu pac ac ymfudo dros y môr i Awstralia. Mentro o wyrddni Cwm Teigl i ddifeithwch rhuddgoch Gorllewin Awstralia yn 1959 -dyna i chi anturiaeth yng ngwir ystyr y gair! 

Mae’r bont a gyfeiriais ati uchod wedi creu cryn dipyn o benbleth i mi. Ai ‘Bont Benyd’ neu ‘Bont Beunydd’ yw’r enw cywir arni? Mae’n siŵr fod rhywun ymysg darllenwyr Llafar Bro yn gwybod yr ateb*. 

Rwyn cofio hefyd Mr Hill yn Bron Teigl a Mr Thompson yn Bryn Wennol; dau ffisiotherapydd oedd yn gweithio llawn amser yn y clinig yn Heol Towyn. Ys gwn i sawl ffisiotherapydd sy’n gwasanaethu’r ardal heddiw? Y cwestiwn anochel sy’n codi … ydy’r ddarpariaeth iechyd yn yr ardal wedi gwella neu waethygu yn ystod y 60 mlynedd diwethaf? [Cwestiwn HAWDD IAWN i drigolion Stiniog ei hateb yn anffodus! -Gol.]

Americanwr oedd Mr Hill, ac roedd ganddo Austin Mini gwyrdd, un o’r rhai cyntaf yn yr ardal yn 1959. Roedd yn rhoi reid i mi weithiau i’r ysgol, ac roeddwn wrth fy modd yn eistedd yn y sêt flaen, yn gwrando ar ei acen unigryw ac yn cael newid gêr y Mini bach wrth gyflymu lawr yr allt tuag at y Bont Lein, a wedyn, ger Cae Swch. Cychwyn heriol i ddiwrnod yn yr ysgol!

 

Mae gen i lun o fy hun ym muarth Teiliau Mawr yn gwisgo dillad ffwtbol Manchester United (coch a gwyn … ond du a gwyn yw’r llun, wrth gwrs!) Wn i ddim pam mae’r llun wedi ei dynnu yn Nheiliau Mawr o bobman, na pham ddewisais i ‘Man U’ fel fy hoff dîm chwaith. Dwi ddim yn tybio fod gan Gruffydd na Gwen Mary Jones fawr o ddiddordeb ym myd y bêl-droed, er i’w mab, Ifan Wyn chwarae droeon fel gôl-geidwad i’r Blaenau ar ddiwedd y pumdegau.

Mae’n wir dweud fod ‘Man U’ a’r ‘Busby Babes’ wedi ymddangos yn y newyddion yn gyson yn 1958 a 1959, yn sgîl trychineb erchyll Munich, ble collodd 8 o chwaraewyr eu bywydau yn y ddamwain awyren. Mae’n debyg fy mod innau wedi cael cip ar y papurau newydd neu wedi digwydd clywed yr hanes ar y radio. Tybed ai’r cydymdeimladau niferus a fynegwyd tuag at y clwb yn ystod y cyfnod torcalonnus hwnnw a’m hysgogodd i ddewis a chefnogi ‘Man U’ o hynny mlaen -a hyd heddiw- mae’n rhaid i mi gyfadda. Pwy a ŵyr?

Welais i erioed mo Harry Gregg, Bill Foulkes, Denis Viollet na Bobby Charlton yn chwarae yn y cnawd ar gae Old Trafford, ond doeddwn i ddim yn hidio dim am hynny. Roeddwn i’n gallu mynd i Gae Clyd efo Taid a Guto Bryn Teg i edmygu gorchestion gwefreiddiol ‘Scousers’ Blaenau, sef Alan Button, y gôl-geidwad yn ei jersi felen, Keith Godby, Dave Todd a’r anfarwol Derek Turner, ymosodwr o fri ! Yn ystod pum tymor, fe chwaraeodd 169 o gemau ac fe darodd y rhwyd 174 o weithiau. Anhygoel! Yn ogystal, roedd ‘Man U’ yn gwisgo yr un lliwiau â Blaenau: coch a gwyn!

Cyn cau pen y mwdwl, rwy’n cofio hefyd rhedeg nerth fy nhraed at Bont Benyd i wylio a chlywed y trên stêm ar ei daith olaf o’r Bala i Blaenau … yn chwibannu a pwffian heibio Teigl Halt islaw yn Ionawr 1960. Fe fu’r hen drên yn gyfleus dros ben, ac i gymharu â dal y bws ym ‘Mhandy Bridge’, roedd yn llawer mwy cyffrous canfod y rhibin mwg yn agosáu, a wedyn, rasio lawr cae Teiliau Bach efo Mam i ddal y trên yn Teigl Halt a mynd i ‘negesa’ i Blaenau … siop Coparét, siop Cambrian i brynu recordiau, siop Woolworth i brynu da-das, a siop y crydd gyferbyn â’r ‘Commercial’ gynt.
Atgofion, atgofion! Ie, wir! 

Hwyrach fod llochesu yn y gorffennol a chwilio am gysur yn yr oes a fu yn rhan annatod o’r natur ddynol, yn enwedig pan mae cyflwr y byd mor ansicr a thorcalonnus ar hyn o bryd. Ond nid hiraethu am rhyw baradwys coll yw’r bwriad trwy gyfrwng yr erthygl hon. Yn hytrach, glynu’n glos at eiriau craff T.H. Parry Williams yn ei gerdd ‘Bro’:

Nid creu balchderau mo hyn gan un-o’i-go,
Mae darnau ohonof ar wasgar hyd y fro.

SYLWADAU I GLOI:
Rwy’n awyddus hefyd i gysylltu'r atgofion â'r presennol, er eu bod yn adlewyrchu cof plentyn o'r gorffennol. Atgofion ydy’r rhain sy'n pwysleisio dylanwad aruthrol blynyddoedd cynnar ein magwraeth ar ein bywydau fel oedolion yn nes ymlaen. Mae hyn yn gwneud i ni gwestiynu beth sy'n mynd drwy feddwl plentyn bach heddiw mewn cyfnod mor gythryblus a phryderus. Beth fydd cynnwys ei atgofion o'r blynyddoedd 2020 a 2021, tybed? Cyfnod ble nad yw'n gallu sgwrsio a ‘chadw reiat’ gyda'i ffrindiau neu ei gyd- ddisgyblion yn yr ysgol, ble mae'n rhaid gwisgo mwgwd, cuddio ei wyneb a chadw pellter oddi wrth pobl ddiarth; cyfnod ble nad oes modd anwesu a chofleidio ei anwyliaid (taid a nain, er enghraifft). Mae'n debyg y bydd y pandemig dieflig hwn yn cael effaith andwyol ar lesiant meddyddiol a chorfforol plant yn y dyfodol. Felly, mae'n angenrheidiol fod rhieni, teulu, athrawon a gweithwyr cymdeithasol yn rhoi pob chwarae teg i'r genedlaeth ifanc (hyd yn oed y rhai ieuengaf), i fynegi eu pryder, eu gofid a'u gobeithion, a thrwy hynny, eu helpu i wynebu'r dyfodol ansicr sydd o'u blaenau.

-----------------------------------
[*Mae Llafar Bro wedi holi Miss Rhiannon Davies, Tryfal cyn mynd i’r wasg, a ‘Benydd’ fu enw’r bont iddi hi erioed. Oes rhywun ymysg ein darllenwyr yn cytuno efo un o’r enwau a geir yma, neu’n cynnig enw arall eto? Diolch Emlyn am godi testun trafod difyr! Gol.]

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

Hanesion Hynod Anti Cein

Bu son am ardal Ceunant Llennyrch fwy nag unwaith eleni ar wefan Llafar Bro. Yma cawn ddychwelyd efo pennod o hanesion Ceinwen Roberts, Gellilydan, o rifyn Gorffennaf 1999.

Ffordd Llenyrch   
Roedd ffordd Llenyrch fwy na ffordd drol oherwydd roedd na drafeilio nôl a blaen garw arni o Lenyrch, ac o Can-y-Coed, Muriau Gwyddil a'r ddau Nant Pasgen. Ond roedd yn rhaid cael caniatad y teulu i fyned dros y bont yma. Yn y dyddiau cynnar roedd wageni yn cario rhisgl coed derw er mwyn llifo a rhoi lliw i'r lledr yn y barcdu yng Ngellilydan. Byddai gweision Llenyrch yn gorfod edrych ar ôl y ffordd yma bob cam o Dŷ'n Coed hyd cyrraedd i fyny at y tŷ. Mae tir glas wedi ei gorchuddio drosti bellach.

Unwaith y mis byddai dau o'r gweision yn myned a throl i siop Llwyn Impiau, Gellilydan ac i'r Co-op gyda dau geffyl, Prince a Duke. Cychwyn yn ôl wedyn efo'r nwyddau heibio Bryntirion, Penglannau a Thŷ'n Coed. Un ceffyl oedd yn y drol fan yma, ac ar ôl mynd dros y bont roedd rhaid cael dau geffyl ac 'roedd cerrig gwynion ar hyd un ochor i'r ffordd i'w hwyluso os byddai wedi dechrau nosi rhag ofn mynd dros yr ymyl i'r afon. Pasio Llwybr Hywel a’i garped o garlleg gwyllt. 'Roedd Rhisiart Evans yn dweud mae y Rhufeiniaid a'u plannodd yno am eu bod yn dda i'r milwyr at eu hiechyd.

Craf y geifr yw enw arall garlleg gwyllt. Llun -Paul W.

Dal i fynd ymlaen a chyrraedd tro Bryn Llin a dyma'r ffordd yn fforchio - un i Lenyrch, un arall i Furiau Gwyddil a'r llall i Ga'n Coed. Aeth y gweision a'r ceffylau ymlaen a'u llwyth; dal arni ar i fyny nes cyrraedd Cae Pen Coed, trwy ddau gae enfawr ac i mewn i iard Llenyrch. Dadlwytho, rhoi ffîd a brwsio'r ceffylau a myned i gael te gwerth chweil gan Margiad Evans a Nel y forwyn ffyddlon a fu yn gweini am flynyddoedd yno. Roedd Nel a'i brawd, Gwynoro, wedi cymeryd eu cartref yno ar ôl iddynt golli eu mam pan oeddynt yn ifanc iawn. Hefyd, roedd eu dewyrth, Hywel Parry yno yn was ffyddlon i'r teulu.

Rhaid mynd yn ôl eto i dro Bryn Llin, lle roedd y ffordd yn fforchio i gyfeiriad Muriau Gwyddil.

Pasio yr ail raeadr: yr enw ar hon oedd Rhaeadr Ceunant Geifr. Yma mae rhedyn cyfrdwy yn tyfu ac ddim yn unlle arall yn y Ceunant. Y rheswm, meddai Rhisiart Evans, ei fod yn y fan yma yw am fod y Twrne Llwyd wedi rhoi pridd o'r Iwerddon yma am fod cymaint o ofn nadroedd amo. Doi yma o Blas Penglannau i bysgota yn fynych. Roedd 'na bont arall yn nes i fyny, un fechan wedi rhoi llechfeini arni i'w chroesi. Rwyf wedi eistedd ar ganol y bont yma gyda diweddar gyfaill annwyl i mi sef Gwynoro.

Rhaid mynd yn ôl eto i Bont Llenyrch a dweud mae yn 1943 neu '44 aeth i lawr. Gwyrth oedd na fuasai rhywun wedi ei ladd.

Ar ochr isa'r bont roedd 'na bwll dwfn yn yr afon. Lle da i bysgota, ac un arall yn uwch i fyny ar gyfer tro Bryn Llin. Deuai llawer o'r pentrefi gyfagos yma a chael llawer o bleser wrth ddal y pysgod; roedd na ddigon ohonynt i bawb bryd hynny.

Roedd y Sabath yn ddiwrnod arbennig gan deulu Llenyrch, ac yn edrych ymlaen at oedfa yn y capel bach, cangen o Gapel Presbeteriaid Gellilydan a Maentwrog isaf. Byddai pregethwr wedi bod yn rhoi pregeth yn Maentwrog Ucha' yn y bore, yn y prynhawn yn Llenyrch, yr hwyr ym Maentwrog Isaf.

Roedd rhaid paratoi pethau yn barod. Myned i fyny y staer, ac yn fan hyn ar ben y staer oedd hen gwpwrdd derw. 'Doedd neb yn gwybod ei oed, mae'n bur debyg ei fod wedi bod yn y teulu ar y dechrau, ac yno yr oedd y gers ceffylau yn cael eu cadw, ac yn cael eu glanhau yn rheolaidd. Roedd yno 'cape' ddu fawr wedi ei leinio hefo gwlanen goch a choler uchel iddi. Pwrpas hon oedd pan fyddai Richard Evans yn mynd hefo Duke y ceffyl at geg ffordd Llennyrch yn Tŷ'n Coed byddai 'n rhoi y Gweinidog ar gefn y ceffyl, a rhoi y 'cape' drosto rhag iddo oeri. Ar ôl Y bregeth, dod yn ôl i'r un fan. Ai Rhisiart Evans yn ôl gyda'r ceffyl ffyddlon, a rhoi y 'cape' ar gers yn eu holau tan y tro nesaf .
-------------------------------------------

Dyma ddarn arall gan Anti Cein a ymddangosodd yn ddiweddarach (Chwefror 2003).

Dyma stori am broffwyd ddaeth a melltith dyn ar ei wely angau. Y dyn dan sylw oedd y diweddar Richard Evans, Llenyrch - un o deulu mawr Llenyrch. Rhagflynodd ei fodryb ef yn y flwyddyn 1941 ac yntau mewn saith mis ar ei hôl. Yn Llenyrch, yn was ar y pryd, oedd y diweddar Robert (Robin) John, Ysgubor Hen, ac roedd yn dipyn o ffefryn gyda’i feistr.

Roedd Richard Evans yn wael iawn a galwodd ar Robin i ddod i fyny ato

“Wel, Robin, mae gennyf eisiau dweud rhywbeth wrthyt cyn i mi fynd oddi yma. Pan fydd yr olaf yn myned o’r tŷ yma i’r fynwent ym Maentwrog, bydd Bont Llenyrch - y bwa uchel yn chwalu yn y canol; ni fydd y ffynnon sydd yn ymyl y bont yn bod; ni fydd y ffordd sydd yn arwain i Tŷ’n Coed yn cael ei cherdded; bydd glaswellt a phrisglwydd coed wedi ei chau i fyny.” 

Buodd farw y noswaith honno. Aeth blwyddyn neu well heibio a daeth teulu neywdd i fyw i Lenyrch, sef Dafydd Williams, a’i wraig ac wyth o blant o Faes Caenau yng ngwaelod isaf Llandecwyn. Braf oedd clywed swn plant yn chwarae yno.

Mewn rhai wythnosau cawsant wahoddiad i swper i Sychnant, Gellilydan. Tipyn o siwrne o Lenyrch.  Dewisiwyd noson braf. Roedd y tywydd wedi bod yn dda iawn ar hyd yr wythnos. Cychwyn o Lenyrch, trwy’r coed ac i lawr i’r bont. Roedd ‘na ddwy adwy - un ochor Llech y Cwm a'r llall ochor Llenyrch. Agorodd Dafydd Williams yr adwy ei ochor o, a gwelodd bod na wacter a sylwodd bod y bont wedi mynd i lawr.

Gwelais ysgrif mewn cylchgrawn yn ddiweddar yn dweud bod y bont wedi mynd i lawr gyda llif mawr - ddim byd o’r fath! Noson cynt roeddwn ni’n codi defaid o’r ceunant i’r Ffridd ac roedd y bont ar ei thraed ac yn iawn.

Aeth Dafydd Williams a’i wraig trwy’r afon i Sychnant y noson honno - nid oedd ddim gwerth o ddŵr ynddi. Mae llun o’r bont gennyf yma gyda bwa uchel i fyny - ni allasai ‘r’un llif ei chyrraedd. Mae’r ddwy ochor i’r bont i fyny hyd heddiw. Cafodd ‘rhen Richard Evans ei ddymuniad.

Mae Mrs Dafydd Williams yn o agos i gant oed, ac yn byw yn Sir Gaernarfon - mae ei chof fel cloch, ac rwyf yn cyfarfod ei merched yn bur amal, ac maent yn dystion byw fy mod yn dweud y gwir. Be ydych chwi ddarllenwyr yn ei feddwl? Proffwydo pryn ta melltith.

Mae ‘na rhai pethau na allwn eu deall.


Dilynwch hanesion eraill gan Anti Cein efo'r ddolen isod.

STOLPIA- Pontio

Rhan o golofn reolaidd Steffan ab Owain, y tro hwn o rifyn Mehefin 2013. Bu'n cyfeirio at rai o hen bontydd y fro, ac yn yr achos yma, awn i'r Migneint yn ei gwmni.

Hen bont y mae llawer yn dotio ati wrth deithio tros y Migneint yw’r hen bont fach ddel sydd ar ochr ddwyreiniol i Lechwedd Deiliog a chyn cyrraedd pont ac adfeilion Tai Hirion, sef Pont Rhyd y Porthmyn.

Y mae llawer o ddyfalu wedi bod pa mor hen yw’r bont hon a phwy a’i cododd.

Wel, yn ôl un ffynhonnell, sef Ywain Meirion -a anwyd yn y Gopsiol ar y Migneint- y mae hi’n dyddio’n ôl i tua 1514 a dywed ymhellach eu bod wedi cario calch yn bynnau o Gemlyn ar yr afon Ddwyryd fel morter iddi hi.

Pan dynnais y llun ohoni, edrychais yn y muriau er mwyn gweld os yr oedd morter ynddi o gwbl heddiw, ond methais a gweld dim. Cred llawer o bobl bod hen ffordd yn arwain ohoni draw am gyffiniau Ysbyty Ifan, ond mewn gwirionedd, dyma oedd llwybr yr hen ffordd o Lan Ffestiniog i’r Bala a’r mannau cyfagos cyn gwneud Pont Tai Hirion. Gallwn weld hyn ar rai o’r hen fapiau.

Gyda llaw, ceir cyfeiriadau at y bont yn Parochialia Edward Llwyd oddeutu 1698 ac ym mhapurau Llys Chwarter Sir Feirionnydd am y 18fed ganrif. Cwynid yn 1745 bod y bont mewn cyflwr drwg ac angen ei hatgyweirio, ac yn 1763 talwyd £1.5.0  i William Prichard am ei atgyweirio. Eto yn 1765, talwyd  £1.16.0  i Owen Siôn y saer maen am atgyweirio 300 troedfedd o’r ffordd ar ochr ddwyreiniol y bont.

Adeiladwyd pont newydd yn ei lle oddeutu 1795, sef yr un sydd yn y pant ac a ddefnyddir gennym heddiw. Gyda llaw, hon yw Pont Tai Hirion, ac nid y llall, fel y mae amryw wedi camgymryd.