Diolch o galon i Rhian a chriw y Dref Werdd am ysgwyddo’r cyfrifoldeb am ddosbarthu ein papur bro o’r hyn ymlaen.
Gwaith y ‘Dosbarthwr’ ydi derbyn 800 copi o’r papur gan y wasg yn Llanrwst a'u rhannu nhw yn fwndeli i'w rhoi i'r dosbarthwyr cymunedol sy’n rhannu o ddrws i ddrws, er enghraifft pecyn o 100 i fan hyn a bwndal o 30 i fan draw, ac yn y blaen.
Hefyd, mae angen mynd a bwndeli i wyth neu naw o siopau lleol ar y noson ddosbarthu neu'r diwrnod canlynol, a derbyn y pres gwerthiant am y rhifyn blaenorol. Ar hyn o bryd, mae Llafar Bro ar werth hefyd ym Mhorthmadog, Penrhyn a'r Bala, felly rhwng bob dim, mae’n gryn cyfrifoldeb.
Fel pob joban arall yn Llafar Bro, GWIRFODDOL ydi'r gwaith hwn: llafur cariad, a'r wobr ydi'r balchder o gyfrannu at barhad ein papur bro.
Mi gofiwch efallai mor allweddol oedd Y Dref Werdd yn y gamp o ddosbarthu ein 500fed rhifyn i bob cartref yn y dalgylch, felly diolch o galon eto am gynnig cydweithio efo ni; enghraifft arall o'r modd arbennig mae mentrau a chymdeithasau Bro Stiniog yn cynnal a chefnogi ei gilydd.
Diolch hefyd i Tecwyn, Glyn, Ronwen, ac Ellen, oedd i gyd wedi cynnig cynorthwyo. Yn olaf, diolch i Geraint am ei waith yn dosbarthu yn ystod 2022, ac i’r criw selog sy’n mynd o ddrws i ddrws ymhob tywydd bob mis!
Mae Cymdeithas Llafar Bro yn dal i chwilio am swyddog codi arian, er mwyn rhoi sefydlogrwydd ariannol i'r papur, ac yn croesawu unrhyw un sydd ag awydd ymuno â ni mewn unrhyw rôl!
“Mae cynhesu ein tai am gost sy’n berthynol i’n incwm yn rhywbeth gwbwl elfennol. Mae angen trwsio’r twll yn y bwced cyn mynd ati i chwilio am fwy o ddŵr.”
Mae’r gwaith o gynhyrchu ynni cynaliadwy wedi bod yn rhan o stori Bro Ffestiniog o’r cychwyn. Mae newidiadau mawr ar droed wrth i ni wynebu’r her o newid hinsawdd, ac mae cyfle yma rŵan i ni unwaith eto arloesi, ond y tro yma, cawn droi’r dŵr i’n melin ein hunain.
Gyda’r ardal yn dioddef rhai o’r lefelau o dlodi tanwydd uchaf yn Ewrop, mae sawl opsiwn ar gyfer mynd i’r afael â’r her a datgarboneiddio gwresogi yn Nhanygrisiau wedi cael eu ystyried dros y blynyddoedd. Bellach, mae cynlluniau cyffrous yn cael eu hystyried ar gyfer taclo’r broblem gyda’r bwriad o gynnal astudiaeth dichonoldeb fis nesaf.
Mae partneriaeth yn cynnwys Ynni Cymunedol Twrog, Y Dref Werdd, Cwmni Bro Ffestiniog, Arloesi Gwynedd Wledig, Cyngor Gwynedd (fel yr awdurdod tai strategol), Landlordiaid Cymdeithasol a Gwasanaeth Ynni Llywodraeth Cymru wedi dod ynghyd i daclo'r broblem unwaith ac am byth. Y bwriad ydi datblygu cynllun allai osod y ffordd i gynlluniau tebyg yng nghymunedau chwarelyddol eraill y gogledd a chymunedau sydd oddi ar y rhwydwaith nwy drwy Gymru.
Dywedodd y Cynghorydd Craig Ab Iago, Aelod Cabinet Tai Cyngor Gwynedd:
“Mae yna lawer o wahanol fathau o dlodi - economaidd, tanwydd, iechyd, addysg, tai, cymdeithasol a llawer mwy. Mae’r rhan fwyaf o’r rhain yn effeithio arnom ni yma yng Ngwynedd. Ond rydan ni fel Cyngor yn benderfynol o daclo pob math o dlodi, ac mae’r prosiect yma yn dangos yr hyn sy’n bosib pan rydan ni’n dod a’n talentau at ei gilydd ac yn cydweithio.”
Does dim llawer o enghreifftiau o rwydweithiau gwresogi yng Nghymru, ond mae nifer o ffactorau yn ardal Tanygrisiau yn golygu y gallai ôl-osod rhwydwaith gwresogi ardal ym mherchnogaeth gymunedol neu leol fod yn opsiwn hyfyw.
Mae’r Dref Werdd, Cwmni Bro Ffestiniog ac Ynni Cymunedol Twrog wedi arwain wrth sefydlu grwp llywio i drefnu astudiaeth dichonoldeb cychwynnol er mwyn medru cymharu'r opsiwn yma efo atebion posib eraill ar gyfer dileu tlodi tanwydd a datgarboneiddio gwresogi yn Nhanygrisiau. Mae gwaith ar yr astudiaeth wedi cychwyn ar ddechrau’r mis hwn.
Medd Meilyr Tomos o’r Dref Werdd:
“Mae ‘na ryw ddeuddeg mlynedd ers i mi ddod yma i weithio gynta’. Roedd criw cyntaf o arloeswyr y Dref Werdd wedi bod wrthi’n ddygn yn pwyso i gael cynllun fel hyn ymhell cyn i mi landio. Nôl bryd hynny, y gobaith oedd cael cyflenwad nwy. Bellach, gyda’r newyddion yn ddyddiol yn trafod newid hinsawdd, gwyddom mai ateb tymor byr os nad niweidiol fydda hynny.”
Bydd yr astudiaeth yn adnabod cyfleon i weithio efo darparwyr ynni lleol megis Greaves Welsh Slate, Dŵr Cymru, Engie (First Hydro) a Scottish Power, wrth ddarparu atebion cynaliadwy i anghenion ynni fforddiadwy trigolion lleol.
Ychwanegodd Dafydd Watts o Ynni Cymunedol Twrog:
“Mae angen mwy o gynlluniau ynni glân ym mherchnogaeth cymunedau’r ardal, ac mae angen iddi fod yn haws defnyddio mwy o’r ynni ‘dan ni’n cynhyrchu yma at anghenion lleol yn lle dim ond ei allforio trwy'r grid.”
Y weledigaeth ydi y bydd partneriaid yn cydweithio i:
● wneud y cyflenwad gwres yn Nhanygrisiau yn ddi-garbon; ● bod newid i wresogi di-garbon yn hawdd i drigolion Tanygrisiau; ● cadw gymaint a phosib o’r budd yn lleol trwy berchnogaeth leol o’r isadeiledd gwresogi.
Megis dechrau ar y daith o gyd-weithio fydd hyn ac mae cynlluniau cyffrous eraill y gweill i ddatblygu prosiectau eraill ym maes tai, iaith a gwaith wrth ddod a’r budd eithaf i’n cymunedau.
I wybod mwy cysylltwch gydag ynnitwrog@cwmnibro.cymru
Mae Llafar Bro yn cyrraedd carreg filltir ym mis Rhagfyr 2020, wrth gyrraedd y 500fed rhifyn!
Ym 1975 roedd bwrlwm trwy Gymru wrth i nifer o gymunedau ac ardaloedd sefydlu bapurau bro, ac fe gyhoeddwyd rhifyn cyntaf Llafar Bro ym mis Hydref y flwyddyn honno.
Er mwyn nodi’r pum canfed rhifyn, a gan ddilyn y traddodiad gwych o gydweithrediad cymunedol yn Stiniog, mae Cwmni Bro Ffestiniog, cynllun Y Dref Werdd, a Llafar Bro, yn cydweithio i sicrhau y bydd pob tŷ yn y dalgylch –tua 3500- yn derbyn copi o’r rhifyn arbennig yma, yn rhad ac am ddim!
Mae’r Dref Werdd wedi adeiladu sylfaen arbennig o wirfoddolwyr cymunedol ac wedi gwneud gwaith amgylcheddol ardderchog yn lleol, gan gynorthwyo llawer iawn o bobl mewn sawl ffordd yn ystod argyfwng covid; maen nhw’n defnyddio’r profiad helaeth yma i gydlynnu rhwydwaith o bobl i ddosbarthu’r papur trwy’r ardal gyfan!
Un o gynlluniau Cwmni Bro ydi BroCast Ffestiniog, ac mi fydd y rhifyn arbennig yn fodd i hyrwyddo’r Panto unigryw sydd ar y gweill ganddynt. Gan na fedrwn ni fynd i sioeau, mae’r sioe yn dod atom ni eleni. Bydd ‘Y Dewin Ozoom’ yn fyw yn eich ‘stafell fyw rhwng Rhagfyr 14-17. Meddai Ceri Cunnington:
‘Mae rhwydwaith Cwmni Bro yn hynod o falch o gael y cyfle i chwarae ein rhan wrth gefnogi gwaith anhygoel gwirfoddolwyr Llafar Bro wrth ddod a newyddion yr ardal yn fyw. Dyma un o’r adnoddau pwysicaf sydd ganddo ni ym Mro Ffestiniog. Hir oes i Llafar Bro!’
Llafar Bro Yn ôl rheolau sefydlu'r papur, 'darparu deunydd darllen addas yn y Gymraeg, ar ffurf newyddion, hanesion ac erthyglau o ddiddordeb lleol i drigolion Blaenau Ffestiniog, Tanygrisiau, Manod, Llan Ffestiniog, Maentwrog, Gellilydan a Thrawsfynydd, a thrwy hynny hybu mwy o ddarllen Cymraeg ymysg pobl ifainc ac oedolion y cylch. Cynnig gwasanaeth yn hytrach na gwneud elw fydd y nod.'
Mae Llafar Bro yn dal i gyhoeddi 11 rhifyn y flwyddyn, a'r cyfan yn gwbl wirfoddol. Mae tua 30 o bobl yn cyfrannu bob mis, fel gohebyddion, aelodau'r pwyllgor, dosbarthwyr, golygyddion, colofnwyr, ac ati.
Cyhoeddwyd 4 rhifyn yn ddigidol yn unig dros gyfnod y clo mawr eleni, gan annog darllenwyr i brintio tudalen neu ddwy ar gyfer aelodau o'u teuluoedd a chymdogion nad oedd yn defnyddio'r we. Roedd y rhain ar gael i bawb i’w lawr-lwytho am ddim, diolch i gymwynas cwmni Golwg360 yn ystod Gofid Covid, ac maent ar gael o hyd. Dychwelwyd at argraffu rhifynnau papur eto efo rhifyn Medi.
Cwmni Bro Ffestiniog
Mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ddatblygiad hollol arloesol yng Nghymru, sef rhwydwaith o fentrau cymdeithasol llwyddiannus sydd wedi dod at ei gilydd i gydweithio dan faner un cwmni bro.
Eisoes mae wedi cyflawni llawer o ran datblygu’r economi a’r gymdeithas leol o’r gwaelod i fyny.
Dechreuwyd adeiladu ar yr hen draddodiad diwylliannol o fentergarwch cymunedol, neu mewn geiriau eraill, y gymuned yn gwneud pethau trosom ein hunain.
Mae BroCast Ffestiniog yn cynhyrchu ffilmiau a phodlediadau am y gymuned ac efo'r gymuned, ac yn hyrwyddo cyfathrebu rhwng mentrau cymunedol yr ardal. Cysylltwch â Ceri Cunnington: ceri.c@cwmnibro.cymru
Y Dref Werdd Prosiect amgylcheddol cymunedol yw’r Dref Werdd a gafodd ei sefydlu’n wreiddiol yn 2006.
Mae'n fenter gymdeithasol a ariennir bellach gan y Loteri, yn gweithio er lles yr amgylchedd a’r gymuned leol ym Mro Ffestiniog.
Ynni. Cydweithio efo trigolion i leihau faint o ynni a ddefnyddir yn eu cartrefi ac i arbed arian. Amgylchedd. Diogelu afonydd trwy glirio sbwriel a thaclo rhywogaethau ymledol, a chodi ymwybyddiaeth yn yr ysgolion. Ddatblygu mannau gwyrdd a pherllan gymunedol hefyd. Sgiliau. Cynorthwyo unigolion i gael hyfforddiant a chymwysterau cadwraeth, a datblygu sesiynau Cynefin a Chymuned i bobl ifanc. Lleihau gwastraff bwyd. Agorwydd Y Siop Werdd yn ddiweddar, lle gall bawb brynu faint bynnag o gynnyrch maent yn gallu fforddio, a hynny yn ddi-wastraff a di-blastig. Cysylltwch â Gwydion ap Wynn: ymholiadau@drefwerdd.cymru
Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2019
Mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ddatblygiad hollol arloesol yng Nghymru; sef rhwydwaith o fentrau a busnesau cymdeithasol sydd wedi dod at ei gilydd i gydweithio dan faner un Cwmni Bro. Mae'n gweithredu yng nghymunedau Blaenau Ffestiniog, Trawsfynydd a Phenrhyndeudraeth a’r pentrefi cyfagos sydd, rhyngddynt, gyda phoblogaeth o tua 8,000.
Fel y gwyddoch Blaenau oedd yr ail dref fwyaf yng ngogledd Cymru yn 1900 gyda phoblogaeth o tua 13,000 ond wrth i’r diwydiant llechi edwino, gostyngodd y boblogaeth i lai na hanner hynny. Erbyn heddiw mae Bro Ffestiniog yn un o’r ardaloedd tlotaf yn economaidd ym Mhrydain. Er y dad-ddiwydiannu mae’r etifeddiaeth ddiwylliannol yn goroesi i raddau helaeth ac yn gynsail i’r model cyfannol o ddatblygu cymunedol a arloesir yn yr ardal heddiw.
Amcanion y Cwmni yw hybu cydweithrediad rhwng y mentrau, meithrin mentrau cymdeithasol newydd a hefyd gweithio gyda busnesau preifat bach sydd wedi’u hangori yn y gymuned. Hyn i gyd er mwyn datblygiad amgylcheddol, economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yr ardal.
Yn ôl pob tebyg mae mwy o fentrau cymdeithasol y pen yn yr ardal nag yn unrhyw le arall yng Nghymru. Yn ystod 2018 daeth mentrau'r ardal at ei gilydd dan faner Cwmni Bro. Rhestrir isod y mentrau sy’n ymwneud â rhwydwaith Cwmni Bro Ffestiniog:
Antur Stiniog, Y Dref Werdd, Tan y Maen , Barnardos, Cyfeillion Croesor, CellB/Gwallgofiaid, Cwmni Opra Cymru, Deudraeth Cyf, GISDA, Seren a Gwesty Seren, Pengwern Cymunedol, Trawsnewid, Menter Llanfrothen, Ynni Cymunedol Twrog, Ysgol Y Moelwyn/y Ganolfan Hamdden.
Mae gweithgareddau amrywiol y mentrau hyn yn cynnwys rhedeg gwestai, siopau, bwytai, canolfan twristiaeth, canolfan hamdden, canolfan celf a chrefft, beicio mynydd, manwerthu, garddwriaeth, darparu rhandiroedd, gwaith addysgol a diwylliannol, opra, gwaith amgylcheddol, cynhyrchu trydan, hybu arbed ynni, lleihau gwastraff bwyd, ailgylchu, glanhau afonydd, gwaith gydag oedolion gydag anghenion ychwanegol, gwaith gydag ieuenctid yn cynnwys ynglŷn â digartrefedd a dysgu sgiliau amgylcheddol a chyfryngol.
Rhyngddynt mae aelodau Cwmni Bro yn cyflogi tua 150 o bobl. Dengys dadansoddiad diweddar o effeithiau economaidd y mentrau bod canran uchel o’u hincwm yn dod o fasnachu. Ymhellach, dangoswyd bod yr incwm, i raddau helaeth, yn aros a chylchdroi o fewn yr ardal. Am bob punt a dderbynnir fel grantiau neu fenthyciadau mae 98 ceiniog yn cael eu gwario’n lleol, yn bennaf ar gyflogau. Mae £1.5 miliwn o bunnau yn cylchdroi yn lleol oherwydd gweithgaredd y mentrau yma.
Mae bron hanner y gwariant ar nwyddau a gwasanaethau yn lleol ac felly’n ailgylchu arian yn yr ardal.
Ym mis Awst 2018 cychwynnwyd menter newydd, BROcast Ffestiniog, sef cychwyn ar ddarlledu cymunedol digidol, gyda’r bwriad o hyrwyddo cyfathrebu rhwng mentrau cymunedol yr ardal a’r gymuned ac oddi mewn i’r gymuned.
(Gweler BROcast Ffestiniog-YOUTube a facebook.com/BROcastFfestiniog ).
Credir bydd y model integredig a chyfannol o ddatblygu cymunedol ac economaidd y mae Cwmni Bro Ffestiniog yn ei arloesi yn cynnig patrwm y gellir ei efelychu gan gymunedau eraill.
Y nod ydi bydd ein llwyddiant yn gosod sialens i lywodraeth yng Nghymru i ddatblygu polisïau a chefnogaeth briodol er mwyn hyrwyddo’r model hwn o ddatblygiad cymunedol yn ehangach ledled y wlad. www.cwmnibro.cymru
.JPG)
