Newid y Tirlun yn Nhrawsfynydd

Ers canol y 1960au mae’r ddau adeilad mawr sy’n perthyn i Atomfa Trawsfynydd wedi dod yn rhan o’n tirwedd ond bellach mae sôn am ostwng uchder y ddau adeilad yma fel rhan o ail lunio tirwedd yr ardal. 

Cynlluniwyd yr adeiladau gan y pensaer o’r Alban; Syr Basil Urwin Spence (1907 – 1976), a oedd yn fwy enwog am ei waith yn ail-lunio safle Eglwys Gadeiriol Coventry a chodi eglwys newydd sbon yno yn dilyn difrodi yr eglwys wreiddiol adeg y Rhyfel. Mae hefyd yn gyfrifol am nifer o adeiladau eraill yn yr arddull Modernaidd/Brutalist. 

Gwnaed gwaith tirlunio ar safle yn ogystal â bu cryn ystyriaeth cyn codi'r adeiladau anferth. Maent yn esiampl o bensaernïaeth Brutalist oedd yn gyffredin yn y 1960au. Mae nifer ohonom yn cofio gweld y craen anferth a elwid yn Goliath oedd dros y safle am sawl blwyddyn wrth i’r adeiladau gael eu codi ac roedd golygfa wych o hwn o ben Cwm Bowydd. Yn sydyn yn 1967, diflannodd, a mynd i godi adeiladau ar safleoedd eraill! Roedd yr adeiladau yn ddatganiad beiddgar o ddylunio diwydiannol canol yr 20fed ganrif. Dechreuodd y gwaith o godi’r adeiladau ym mis Gorffennaf 1959, ac roedd y ddau adweithydd ar waith erbyn Mawrth 1965, gyda'r orsaf yn agor yn llawn ym mis Hydref 1968, ar gost o £103 miliwn. 

Bellach mi fydd y gwaith o ostwng uchder adweithyddion niwclear Trawsfynydd yn dechrau yn 2026 fel rhan o gynllun gwerth £70m. Mi fydd y tyrrau concrit adnabyddus yn cael eu haneru o ran uchder fel rhan o gynllun dadgomisynu’r safle. Dyma oedd yr unig safle niwclear mewndirol ar y pryd gan ddefnyddio dŵr o Lyn Trawsfynydd er mwyn oeri’r adweithyddion. Ond wedi 25 mlynedd o gynhyrchu ynni dechreuodd y gwaith o ddadgomisynu y safle yn 1991 gyda disgwyl i hynny gymryd degawdau. 

Nod pennaf gostwng yr uchder yw gwella’r olygfa ac effaith yr adweithyddion ar y tirlun.

“Mi fydd y to, wal a’r paneli concrit yn dod lawr oddeutu 25m”, meddai Nigel Wright, Uwch Reolwr Prosiect NRS (Nuclear Restoration Services). “Da ni’n gobeithio fydd na o gwmpas cant o weithwyr ychwanegol ar y safle dros y bedair blynedd nesa fydd yn cymryd y nifer i 350 fydd yn gweithio yma," meddai Tom Williams, Cyfarwyddwr Safle Trawsfynydd. 

Er i’r safle gael ei grybwyll fel man posib i gartrefu adweithyddion niwclear bychain (SMRs) ar ddechrau’r degawd does dim disgwyl i hynny ddigwydd bellach gyda Llywodraeth Prydain yn canolbwyntio ymdrechion ar safleoedd Wylfa ar Ynys Môn ac Oldbury yn Lloegr. Mae awgrym hefyd y gallai’r safle gael ei ddefnyddio i greu isotopau ond does dim cadarnhad o’r cynlluniau hynny. 

Yn ôl y Cynghorydd lleol, Elfed Roberts mi fydd y gwaith newydd yn newid mawr i’r ardal: “Mae 'na rai -ac wrach bod nhw’n iawn- yn dweud dyle nhw gadw nhw. Ond yn gyffredinol y teimlad yn lleol ydi bod angen dod â nhw lawr ac altro’r tirlun. Mae nhw am gael dros gant o weithwyr lleol, defnyddio cyflenwyr lleol... felly mae o am fod yn hwb fach i’r ardal yn sicr," meddai. 

Mae disgwyl i’r gwaith ddechrau yn haf 2026 gan barhau am gyfnod o bedair blynedd.

Yn y lluniau ceir yr adeiladau presennol ac argraff o’r adeiladau fydd yno yn y dyfodol a’r uchder wedi ei ostwng hyd at lefel y drysau melyn. Lluniau gan yr NRS

- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025

 

Nid Diwedd y Lein

Ar ôl blynyddoedd maith o geisio cael synnwyr ynglŷn â dyfodol y rheilffordd rhwng y Blaenau a Llyn Trawsfynydd, gallwn rannu’r newyddion gwych y mis hwn fod yr NDA -Awdurdod Dadgomisiynu Niwclear- wedi cadarnhau* wrth Liz Saville Roberts, ein haelod seneddol, nad oes ganddyn nhw fwriad o ddefnyddio’r rheilffordd eto! 

Bont Fawr Pengelli. Llun PW

Mi gofiwch efallai fod neuadd Ysgol y Moelwyn yn llawn dop ym mis Gorffennaf 2015 mewn cyfarfod cyhoeddus i drafod dyfodol y rheilffordd. Roedd yn amlwg fod y mwyafrif llethol yno o blaid datblygu llwybr beicio a cherdded, yn hytrach na thrên bach i dwristiaid. 

Mor bell yn ôl a 2001 cafwyd adroddiad arbennigol oedd wedi edrych ar sut i ddatblygu’r rheilffordd, a’r argymelliad terfynnol oedd mae llwybrau hamdden fyddai debycaf o ddod a budd i’r ddwy gymuned, bob pen i'r lein. Ond er dyfal ymdrechion gan Antur Stiniog ac eraill, gwrthod cydweithio wnaeth yr awdurdodau bryd hynny; tan rwan! Dyma gyfle euraid eto i fanteisio arno er budd trigolion Bro Stiniog a Thraws! 'Dychmygwch: dros chwe milltir o lwybr gwastad. Chwe milltir o gerdded a beicio diogel, di-draffig i deuluoedd ac unigolion!'

- - - - 

DYFODOL RHEILFFORDD BLAENAU-TRAWS
Deufis yn ôl bu i’r Cynghorydd Glyn Daniels a minnau gyfarfod â Network Rail er mwyn trafod y rheilffordd rhwng Blaenau Ffestiniog a Thrawsfynydd, a thrafod camau ymlaen i lanhau’r llinell. Cynhaliwyd cyfarfod ddiwedd Gorffennaf er mwyn trafod hyn, a sut fyddai hynny’n digwydd. 

Gobeithio gwelwn symud ymlaen o fewn y misoedd nesaf, a bydd cyfle i’r gymuned gael bod yn rhan o’r glanhau yma hefyd. Bydd trafodaeth ar ddyfodol y linell yn dechrau yn fuan (dwi wedi gofyn am ddyddiad pendant ganddynt) ac mae’n bwysig i’r gymuned fod yn rhan o’r drafodaeth yma.
-Elfed Wyn ap Elwyn

- - - -

Yn dilyn y newyddion bod dyfodol y rheilffordd rhwng Blaenau Ffestiniog a Trawsfynydd yn destun ymgynghoriad swyddogol gan y sefydliadau a’r awdurdodau, mae cyfle gwirioneddol, unwaith ac am byth, i ni yma ym Mro ‘Stiniog ddod ynghyd a lleisio barn, a chymeryd y cyfle i sicrhau bod yr adnodd gwerthfawr yma yn cael ei warchod a’i ddatbygu er lles y gymuned i’r hir dymor.

Nid gor-ddweud ydi y byddai datblygu y llinell fel adnodd hamddena yn trawsnewid bywydau, a iechyd a lles trigolion lleol yn ogystal â denu ymwelwyr o gymunedau a threfi cyfagos fyddai’n cyfrannu at yr economi lleol yn gynaliadwy, yn gymdeithasol, ac yn economiadd.

Mae nifer o sefydliadau, grwpiau a mentrau wedi mynd ati i drïo datblygu syniadau i ddefnyddio’r llinell, gan cynnwys Cyfle Ffestiniog, ac yn fwy diweddar Antur Stiniog a’r syniad o ddatblygu felorêl neu geffyl hearn ‘Stiniog.

Efallai mai’r ffordd orau i ni ddechrau trafod a lleisio barn am ddyfodol y llinell ydi cychwyn wrth ein traed a dod ynghyd ar gyfer diwrnod llnau mawr... Gwyliwch y gofod am ddyddiadau!
-Ceri Cunnington

- - - - 

Gallwch ddarllen rhywfaint o’r cefndir yn erthygl “Chwarae Trên?”

Pan bostiodd Elfed ar Facebook rai wythnosau yn ôl y byddai’r NDA yn ymgynghori ar ddyfodol y lein ym mis Tachwedd, mi gafodd lawer iawn o ymateb gan bobl Stiniog. Teg dweud unwaith eto, fod y sylwadau a’r ymatebion yn llethol o blaid llwybr cerdded a beicio. 

Gweler hefyd golofn y Cyngor Tref -Senedd Stiniog. Ewch ati i annog ein cynhorwyr i gefnogi defnydd cymunedol o’r lein!

Cofiwch bawb, dewch i gyfrannu at y drafodaeth a thorchi llewys hefyd, pan gawn ddyddiadau ar gyfer yr ymgynghoriad a dyddiad i glirio’r llwyni a’r sbwriel o’r lein, er mwyn dangos ein bod ni oddifrif ynglŷn â datblygu’r lein yn adnodd cymunedol, cynaliadwy, gwerthfawr!
-Gol.
- - - - - - - - - 

Ymddangosodd ar dudalen flaen ac oddi mewn i rifyn Medi 2023

- - - - - - - - - 

* Dyma ddiweddariad, o rifyn Hydref 2023:

NID DIWEDD Y LEIN

Yn ein darn am y lein rhwng y Blaenau a’r Traws ar dudalen flaen rhifyn Medi mi adroddodd Llafar Bro fod yr Awdurdod Dadgomisiynu Niwclear wedi cadarnhau nad oes ganddyn nhw fwriad o ddefnyddio’r rheilffordd eto. 

Ers hynny maen nhw wedi gwadu hynny (e-bost gan Bennaeth Cyfryngau yr NDA, Medi 22). Dyma be ddywedodd yr NDA am y rheilffordd yn yr ebost hwnnw: 

“No decisions have been taken on the future of the line. We will continue to engage with the local community throughout this process.”

Diolch yn fawr i’n aelod seneddol Liz Saville Roberts am ei chymorth ers hynny: ei dealltwriaeth hi o gyfarfod Teams efo prif weithredwr a chynrychiolydd arall o’r NDA ar 28ain Gorffennaf, oedd nad oedd ganddyn nhw ddiddordeb yn y rheilffordd! Mae hi rwan am sgwennu atyn nhw yn gofyn am gadarnhad.

Mae hyn yn dangos pa mor bwysig y bydd hi i bobl Stiniog a Traws gymryd rhan yn yr ymgynghoriad ar ddyfodol y lein yn yr wythnosau nesa. Mi fydd Llafar Bro yn siwr o dynnu sylw pan ddaw mwy o fanylion. Cadwch lygad ar ein cyfryngau cymdeithasol hefyd.
-PW, golygydd rhifyn Medi.

Croeso i rifyn yr haf!

Nodiadau golygyddol o rifyn Gorffennaf-Awst 2023. Oes gennych chi awydd helpu Llafar Bro?

Braf ar un llaw ydi cael adrodd bod llwyth o ddeunydd wedi dod i mewn tro yma! Ar y llaw arall, mae hynny’n golygu nad oes lle i bob dim yn anffodus. 

Bu’n rhaid gohirio ambell syniad a dal rhai erthyglau yn ôl tan rhifyn Medi, a rhaid oedd dewis yn ofalus pa rai o’r lluniau niferus fedrwn eu cadw. Gobeithio bod digon o amrywiaeth yn y rhifyn i osgoi siom gormodol.

Un stori y dylia’n bod ni’n adrodd yn fwy manwl -union 30 mlynedd* ar ôl y cyhoeddiad fod Atomfa Trawsfynydd yn cau- ydi bod cwmni Magnox o’r diwedd wedi cychwyn ar y broses i ostwng uchder adeiladau’r ddau adweithydd; yr adeiladau concrid mawr sydd wedi bod mor amlwg ar ein tirlun ers y chwedegau. Yn ôl cofnodion cyfarfod o’r grŵp rhanddeiliaid, dylid fod gwahoddiad i dendro wedi mynd allan erbyn hyn i gwmnïau dymchwel arbenigol, a’r nod ydi cychwyn y gwaith yn 2024, a’i gwblhau erbyn diwedd 2027. Roedd cwmni Egino yn dal i weithio ar gynllun busnes ar gyfer datblygu’r safle i gynnwys adweithyddion bach a ‘chanolfan ragoriaeth egni carbon isel’. Manylwyd hefyd ar y grantiau cymunedol a rannwyd (dros filiwn o bunnau mewn 10 mlynedd) gan gynnwys Seren a thîm rygbi dan 10 Bro Ffestiniog eleni.

O aros efo’r diwydiant cynhyrchu trydan, mae Engie, Pwerdy Ffestiniog, yn parhau i ddrysu pobol leol, trwy ddatgan yn gyntaf na fyddai gan neb hawl i gerdded dros argae Llyn Tanygrisiau, a gwneud tro pedol wedyn a chaniatâu i’r mynediad cyhoeddus barhau. Mae’r gwaith o baentio argae Stwlan yn dal i rygnu ymlaen yn boenus o araf a rhai’n holi os bydd diwedd i’r gwaith fyth? Gwahoddwyd Engie dair gwaith eleni i gefnogi ein papur bro a gwella eu cyswllt efo’r gymuned yr un pryd trwy dalu am hysbyseb neu noddi rhifyn. Efallai cawn wybod yr atebion erbyn rhifyn Medi.

Dewis anwybyddu’r newyddion am y datblygiad ‘glampio’ dan ddaear yn Chwarel Cwmorthin ydw i. Dyma chwarel lle collwyd llawer iawn o fywydau (yn wir galwyd hi’n ‘ladd-dy’ ar un adeg) ac mae’r syniad o drin y lle fel maes chwarae i bobol ddiarth yn un na fedraf ddod i’w dderbyn yn hawdd iawn. Ydw i’n afresymol? Gyrrwch air!

Felly hefyd y ‘carafanau bugail’ sydd wedi ymddangos yng nghyffiniau Llynnau Barlwyd eleni; yn gwbl amlwg ar y gorwel wrth gerdded i fyny at y llyn mawr. Debyg fod y rhain hefyd ar gyfer ymwelwyr sy’n fodlon talu trwy eu trwynau i gysgu mewn cwt sinc ar olwynion, ond sut ar y ddaear gafodd y fath bethau ganiatâd cynllunio mewn lle felly dwad?

Ar y llaw arall mae’n dda gweld mae tai rhent cymdeithasol sy’n cael eu hadeiladu (gan gwmni lleol) ar safle’r hen ganolfan iechyd yn y Blaenau, yng ngofal Adra a Chyngor Gwynedd. Yn ôl eu harwydd bydd yno dau dŷ dwy lofft; dau dŷ tair llofft; ac un ‘uned arbennigol’. Mae digon o angen tai rhent yn sgil yr argyfwng prisiau tai.

Tydw i ddim yn twyllo fy hun bod llawer o ‘newyddiaduraeth’ yn digwydd yn y papurau bro -mae’n amhosib i ni gystadlu efo papurau dyddiol neu wythnosol am newyddion- ond mae’n chwithig a rhwystredig na fedrwn adrodd ar bethau pwysig lleol yn fwy manwl. 

Be amdani... oes gennych chi awydd cyfrannu awr neu ddwy i greu cynnwys perthnasol i Llafar Bro?
Mae yna ddigon o amser cyn dyddiad cau rhifyn Medi! Ewch amdani, mae ein papur bro yn dibynnu’n llwyr ar griw bach o wirfoddolwyr i’w gadw’n fyw ac yn ddifyr o fis i fis, byddai’n braf cael croesawu mwy ohonoch i’r gorlan. Diolch bawb, mwynhewch yr haf, a daliwch i gredu!        

PW
- - - - - - - - - - - - 

Lluniau gan Paul W

* Erthygl o ddegawd yn ôl: 'Ugain mlynedd ers cau yr atomfa'

Cysylltwch os ydych chi awydd gyrru rhywbeth i mewn ond angen mwy o wybodaeth

ATOMFA ARALL?

Be ydi'ch barn chi am ddatblygu adweithyddion bach modiwlar -small modular reactors- yn Traws? Peth da ar gyfer swyddi? Syniad gwael i’r amgylchedd a diogelwch? 

Llun Paul W

 

Pan adeiladwyd yr atomfa yn wreiddiol roedd cryfder yr iaith yn ein cymunedau yn ddigon i ddygymod efo’r gweithlu diarth anferth. Ydi hynny’n wir os bydd adeiladu ar raddfa fawr yno eto?

Oes cyfiawnhad i ddatblygu adweithydd arall cyn bod gwastraff y cyntaf wedi’i waredu’n ddiogel? Sut fyddai atomfeydd newydd yn effeithio ar uchelgais rhai yng Nghymru i fod yn genedl annibynol? Dyma rai o’r sylwadau a gafwyd pan ofynnodd Llafar Bro am farn pobl leol.

Er mwyn adlewyrchu pob barn yn deg, rhoddwyd cais yn rhifyn Gorffennaf-Awst, ac ar ein cyfryngau cymdeithasol am sylwadau, ac mi gafwyd nifer o ymatebion. Diolch i bawb am gyfrannu. 

Doedd Diana ddim yn hapus amdano o gwbl, a Vivian yn gresynu am dorri addewidion ‘y byddai adweithyddion yr orsaf bresennol a gweddill yr adeiladau yno wedi eu chwalu i'r llawr ymhen deng mlynedd o gychwyn y digomisiynu’. Roedd hefyd o’r farn bod ardaloedd fel y Blaenau a'r fro yn cael eu cadw’n ddifreintiedig, er mwyn ‘sicrhau y bydd cynlluniau peryglus fel hwn yn cael eu derbyn yn ddiwrthwynebiad!’

Mae Dyfed ar y llaw arall, yn hollol gefnogol o’r syniad o atomfa newydd, ac o’r farn y daw a ‘gwaith sydd yn talu cyflogau da i bobl leol. Mae canran fawr sydd yn gweithio yn Traws ar y funud yn Gymry Cymraeg (“tua 90% or gweithwyr ‘swn i yn amcangyfri yn lleol” (Gwynedd/Môn/Conwy)’.

Medd David: 'Os ydy o’n saff (ac efo technoleg di gwella ers y 60au fedra'i ddim gweld pam sa fo ddim) a fod yna addawiad i roi canran da o'r swyddi i bobl lleol (cynnig 'academi' hyfforddi am y dyfodol hefyd) dw'i yn gefnogol’. 

‘Fy marn personol i’ medd Mari ‘ydy fod y safle yn bodoli yn barod, a byddai unrhyw ddatblygiad newydd yn fuddiol i weithwyr/prentisiaeth i bobl leol’ gan ychwanegu: ‘Ond, yn y pendraw y peth pwysica' ydy pwy sy'n mynd i elwa o'r egni a gynhyrchir yno? Os mai ar ei'n stepan drws ni mae'r pwerdy, ac unrhyw risgiau cysylltiedig siawns mai NI ddylai weld y buddianau!?’

Holi mae Calvin ‘a fydd y gwaith yma ar gael i weithwyr lleol? Achos mae’r mwyafrif o’r ‘agencies’ ‘ma yn dod a gweithwyr efo nhw o ardaloedd eraill...’

Mae Marcus ‘wedi gweithio i Magnox ers yr wythdegau, ac yn gefnogol. Heblaw am y gwaith a’r arian fydd yn dod i’r ardal, dwi yn meddwl bod ynni niwcliar newydd yn hanfodol i’r cymysgiad i gynhyrchu ynni ‘gwyrdd’, ac hefyd’ meddai ‘yn ddefnyddiol i gynhyrchu hydrogen fforddiadwy fel sgil-gynnyrch’.

Teg felly, ydi awgrymu fod y farn wedi’i hollti yn lleol.

Mae dau wedi ymateb yn fwy cynhwysfawr, felly dyma adlewyrchu eu barn hwy isod, gan obeithio fod hyn yn fodd i gychwyn trafodaeth pellach yn lleol. Mae’n wirioneddol bwysig i ni sy’n byw yma, i gynnal y drafodaeth a chyfrannu at y penderfyniadau pwysig am sut mae ein bro yn cael ei ddatblygu a’i ddefnyddio.

Mae Meilyr Tomos yn arbenigwr ar ynni adnewyddadwy, ac roedd yn gweithio efo’r Dref Werdd yn Stiniog tan yn ddiweddar iawn. Mae o wedi ymchwilio i’r math o adweithydd sydd dan sylw, ac mae’n amheus o’r addewidion am swyddi: Yn ôl Rolls Royce, gwneuthurwyr y dechnoleg newydd, mae tua 90% o’r gwaith cynhyrchu ac adeiladu’r offer yn digwydd mewn ffatri ac nid ar y safle, felly nid yn lleol fydd y swyddi adeiladu ar y cyfan. Mae’r cwmni angen 16 lleoliad er mwyn cael ad-daliad ar eu buddsoddiad hwy yn y dechnoleg; ydi hynny’n awgrymu angen masnachol yn hytrach na gwir angen yr egni..? 

‘Dwi’n gwbl hyderus’ medd Meilyr ‘y gallwn ni ddiwallu ein anghenion trydan lleol trwy ffynonellau adnewyddol, a hynny am brisiau teg, heb orfod talu am dividends i gyfranddalwyr cwmniau rhyngwladol. Mae angen datblygu grid egni lleol; gall hyn fod trwy grid ‘rithiol’ gan ddefnyddiol is-adeiledd bresennol, neu weithiau trwy gyswllt newydd lleol’.

Gwyddwn yn fras faint o drydan fydden ni angen fesul tŷ erbyn 2050, ac os wnawn ni gyfri faint mae’r pwerdai hydro bach a chanolig i gyd yn gynhyrchu yng nghyffiniau gogledd Meirionnydd, mae hynny’n ddigon i gyflenwi 133% o’r angen hwnnw. Mae hynny cyn ystyried cynhyrchu solar PV, ac unrhyw ddatblygiadau hydro a gwynt cymunedol newydd ddaw erbyn hynny.

O ran jobsys lleol hefyd, meddai, roedd diffiniad cwmni Horizon o ‘lleol’ ar gyfer Wylfa Newydd yn golygu ardal bob cam at Gaer, dros y ffîn! Mae o hefyd wedi canfod ystadegau am adweithydd tebyg -yng Nghanada- i’r rhai sy’n gael eu hawgrymu ar gyfer Traws, lle nad oes ond 29 aelod o staff yn gweithio yno. Ac mi fydd y dechnoleg mewn 10 mlynedd arall o bosib yn cynnig hyd yn oed mwy o awtomeiddio offer.

Yn olaf, mae costau datgomisynu adweithyddion Prydain yn rhedeg i’r Biliynau, a hynny heb ddatrys y mater o ganfod storfa ddiogel barhaol i’r hen danwydd. Pwy sydd eisiau un o’r rheiny ar eu stepan drws?!

Mae Dei Mur, Blaenau yn gweithio ar safle’r atomfa ar hyn o bryd. Dyma’r hyn oedd ganddo fo i’w ddweud:

Credaf, yn bersonol, bydd y cais ar y cyfan o les i’r ardal.  Dywedir fod Cymru eisoes yn cynhyrchu digon o drydan i’n cynnal fel mae hi, ond dwi’n meddwl mai’r cynllun pell gan Llywodraeth Cymru a San Steffan yw cael holl gerbydau cludiant ynys Prydain yn rhedeg ar hydrogen.  I allu cynhyrchu’r hydrogen ‘gwyrdd’ hyn dywedir fod rhaid cael cyflenwad cyson o drydan, rhywbeth sydd ar hyn o bryd yn amhosib ei gael efo’r dechnoleg bresennol, gyda gwynt, llanw neu heulwen.  Gallu buddsoddi yn y rhain dylai fod ein huchelgais er datblygu technolegau newydd at y dyfodol. Does dim dadl bellach fod y blaned yn cynhesu ac mae’n rhaid inni felly ddarfod rhyddhau carbon, a hynny ar frys.  Cyn hynny, gwell byddai cael ein cerbydau cludiant yn rhedeg ar drydan a gyda hyn byddem angen nerth y bwystfil niwclear i chargio’r batris dros oriau tawel y nos.  Faint o geir bysem yn gallu chargio gyda gwynt? Dim llawer.  

Deallaf bydd ychydig o wrthwynebiad i’r cynllun yn lleol, wedi’r cwbl pan mae pethau’n mynd o’i le gydag adweithydd gall y canlyniadau fod yn arswydus.  Tybiaf fod digon o ymchwil a rheolau diogelwch yn bodoli ar hyn o bryd i rwystro unrhyw ddamweiniau bellach.

Rheswm arall i gefnogi’r cynllun yw bod yr ardal, ac yn enwedig y Blaenau, wir angen y gwaith yma.  Oni bai am Traws fyswn i wedi hen symud o’ma bellach.  Byddai rhai dwi’n siŵr yn dadlau fod hyn ynddo’i hyn yn reswm da i gau’r lle ond faint sydd eisoes wedi gorfod mynd?  Cynhelid aduniad un o flynyddoedd Ysgol y Moelwyn yn Gaer yn ddiweddar a hynny am fod fanno’n agosach i’r rhan fwyaf!

Sut yn y byd fedrwn gadw’n ieuenctid yma heb waith, a hynny’n waith o safon, sy’n talu’n dda?
Daw digon o dwristiaid yma, a da o beth yw hynny, ond be mae o wedi ei gyfrannu i’r ardal mewn gwirionedd? Mae’r gwaith sy’n dod yn ei sgil yn aml ar isafswm cyflog ac/neu’n gytundebau ‘zero hours’.  Da i ddim i rywun sydd am gael morgais a thrio gosod gwreiddiau yma.  Byddai'r un banc yn benthyca i weithiwr gyda thelerau o’r fath yn siŵr i chi.  Golygai hefyd fod prisiau’r tai wedi codi.  Dywedodd Glyn Lasarus Jones yn ei erthygl wych yn Llafar Bro Gorffennaf-Awst fod 320 o dai AirBnB yma, Duw a ŵyr faint o dai haf yn ogystal!  

Tydi’r gallu ddim gennym i reoli’r farchnad dai ar hyn o bryd felly da ni’n cael ein rheibio gan y farchnad rydd.  Deallaf fod rhai cyplau ifanc sydd wedi bod digon lwcus i gael gwaith yn lleol ac am drïo aros yn yr ardal, wedi’r cwbwl dyma ydi eu cartref, yn gorfod cymryd morgeisi hir dymor iawn o 40 i 45 o flynyddoedd.  Dychmygwch!  A gyda chymaint o eiddo’r dref yn wag am gyfnodau hir yn ystod y flwyddyn, does fawr ryfedd fod siopau’r stryd yn cau.  Y rhyngrwyd, tai haf/llety gwyliau a diffyg gwaith yn fygythiadau enbyd i’r Stryd Fawr.

Ar wahanol adegau pan fûm yn gweithio i ffwrdd, a chychwyn yn oriau mân ar fore Llun, toedd hi ddim yn beth diarth i weld ceir eraill ar y ffordd ar yr un pryd, un ai’n mynd am y Crimea neu’r Migneint, gyda phobol fel finnau’n mynd am eu gwaith.  Roeddwn yn meddwl ar y pryd 'sgwn i be ydi poblogaeth y dref rhwng bore Llun a nos Wener?  Yn saff i chi ‘da ni i gyd yn nabod pobol sy’n gorfod gweithio i ffwrdd, ac mae hyn eto’n ychwanegu at broblemau’r stryd fawr gan fod llawer iawn o’r dynion, a merched, ddim ond yn eu cartrefi ar benwythnosau’n unig.

Yn ôl at y ddadl, credaf fod yr ardal wir angen y cynllun hwn a rhoi cyfle i’n bobol ifanc gael gyrfa, tai a theuluoedd Cymraeg i’r dyfodol.  Bydd geiriau gwag y gwrthwynebwyr yn fawr o gysur inni.  Haws yw gwrthwynebu heb gynnig atebion.  Na, mae’n rhaid stopio llosgi glo a nwy. 

Mae geiriau bythgofiadwy Mic El ar Radio Cymru (dwi’n siŵr fydd o’m yn meindio imi ailadrodd) “dwi’n gorfod mynd i Port i brynu pâr o drôns” yn dweud y cwbwl!

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

Deg Uchaf Llafar Bro!

Hwn ydi 'blogbost' rhif 850!

Ers cychwyn cynnal gwefan Llafar Bro, naw mlynedd yn ôl, ym mis Mai 2012, mae wyth gant a hanner o erthyglau wedi ymddangos, fel bod pawb o bedwar ban y byd yn medru cael blas -am ddim- o gynnwys cyfoethog ein papur bro.

Mae'r dudalen ystadegau sydd ar gael i weinyddwr gwefan yn ddifyr iawn, gan ddangos pob math o wybodaeth, o'r llwybrau mwyaf poblogaidd i gyrraedd erthygl (dolen Gweplyfr/Facebook neu chwiliad Gwgl, ac yn y blaen), i'r adeg prysuraf mewn diwrnod pan mae pobl yn darllen. Gallwn hefyd weld o ba rannau o'r byd mae pobl yn ymweld â'r wefan. Fel mae Radio Cymru'n brofi yn rheolaidd, mae yna Gymry ymhob man ar y ddaear, a 'da ni gyd yn gwybod am gyfeillion ac anwyliaid o Fro Stiniog ym mhedwar ban y byd 'tydan. 

Ond mae angen ychydig o ofal wrth ddehongli lleoliad y darllenwyr go iawn, oherwydd gellir priodoli rhywfaint o'r 'traffig' ar y wefan i bots -sef cyfrifiaduron sy'n sganio gwefannau am gyfleoedd i osod hysbysebion, neu i rannu feirws, neu dwyll. 

Mae Rwsia a Twrcmenistan er enghraifft, wedi cofrestru 2 ac 1 ymweliad yr wythnos hon, ac mae ymweliadau o'r Unol Daleithiau braidd yn uchel; ond pwy a ŵyr, efallai mae Cymry alltud ydyn nhw i gyd!

Ystadegau mwy diddorol ydi pa erthyglau sy'n boblogaidd. Ymysg yr 850 mae darnau am hanes, diwylliant, cymuned, pysgota, atgofion, iechyd, gwaith, chwaraeon, celf, yr amgylchedd... yn wir mae'r amrywiaeth eang sydd ar gael yn cynnwys bron bob dim dan haul!

Dyma'r deg uchaf ar hyn o bryd:

Roedd cau Ysbyty Coffa Ffestiniog yn destun teimladau cryf iawn, a fel y gallwch ddisgwyl, erthygl am yr ysbyty, o Ionawr 2015, sydd wedi denu'r nifer mwyaf i'w darllen. Yn wir, mae tair erthygl arall am yr ysbyty a'r pwyllgor amddiffyn yn yr ugain uchaf, cymaint ydi diddordeb pobol Bro Stiniog yn y pwnc dadleuol yma.

Mae pawb yn aros yn eiddgar am newyddion am Ŵyl Car Gwyllt eleni, ar ôl gŵyl ddigidol y llynedd, ac mae'r erthygl am ŵyl 2018 yn ail yn y rhestr; efo erthygl am gymanfa gerddoriaeth werin i gofio Merêd, 'Codi'r to', o Ionawr 2020 yn yr 8fed safle.

Bu Aled Hughes yn garedig iawn ei eiriau am Stiniog ar ei raglen ar Radio Cymru dros y blynyddoedd, a bu'n barod iawn i dderbyn gwahoddiad i sgwennu erthygl wadd yng Ngorffennaf 2018, ac mae ei boblogrwydd yn lleol yn amlwg wrth gyrraedd rhif tri yn y 10 uchaf.

Mae Stolpia ymysg y mwyaf poblogaidd o golofnau rheolaidd y papur, a phennod o gyfres Steffan ab Owain ydi'r mwyaf diweddar o'r top ten, wedi saethu i'r bedwaredd safle mewn cwta chwe wythnos, ers Chwefror eleni.

Bu Llafar Bro yn cynnal cyfresi yn rhifynnau mis Medi cyn y pandemig, gan awduron gwadd ar themâu arbennig, ac un o'r rhain oedd cyfres MYNYDD: mae'r tirlun yn amlwg a dylanwadol iawn ym mywydau pobol dalgylch y papur am nifer o resymau. Mae dwy erthygl o gyfres 2017 yn ymddangos yn y deg uchaf, un ohonynt yn ysgrif hyfryd gan Dewi Prysor am yr hyn mae'r ucheldir yn olygu iddo fo.

'Nôl yng Ngorffennaf 2013 roedd hi'n union 20 mlynedd ers i atomfa Traws ddatgan nad oedd am ail-danio'r adweithyddion, ac felly'n gorfod cau. Yn rhif 6 yn y rhestr, mae Paul Williams yn trafod efo rhai o'i gydweithwyr yno bryd hynny, sut maen nhw'n teimlo erbyn hyn am y cau, ac effeithiau hynny ar ein milltir sgwâr.

Er bod Llafar Bro yn rhoi sylw rheolaidd i'r clybiau pêl-droed a rygbi lleol, erthygl ddifyr gan Dei Mur Jones am Glwb Bocsio Stiniog a llwyddiant un o'r aelodau, o rifyn Tachwedd 2017 ydi'r unig ddarn am chwaraeon yn y 10 uchaf.

Papur i'w ddal yn eich dwylo; i droi'r tudalennau wrth ddarllen, ydi Llafar Bro wrth gwrs, a hir oes i hynny. Ar gyfer y wefan, mae'r erthyglau yn dod o'r rhifynnau diweddar ar y cyfan. Mae ambell erthygl o fis Mawrth er enghraifft yn ymddangos ar y wefan ar ôl cyhoeddi rifyn Ebrill, ac yn y blaen. Mae rhai o'r erthyglau hefyd yn dod o hen rifynnau o'r gorffennol. 

Ond yn achlysurol, mae erthyglau yn ymddangos ar y wefan yn unig, neu ar y wefan yn gyntaf (fel hon yn wir!). Un felly oedd 'Taro'r Post i'r Parad Gl'wad' sy'n rhif un, ac un felly oedd yr erthygl yn safle deg hefyd, 'Mae'r Llechi'n Disgleirio', gan yr artist lleol Lleucu Gwenllian, i gyd-fynd efo cyfres DŴR yn rhifyn Medi 2018. 

Gobeithio fod rhywbeth at ddant pawb ar y wefan yma. Chwiliwch trwy'r adnoddau ar dde eich sgrîn i ganfod cyfoeth o erthyglau amrywiol (defnyddiwch 'web view' os yn darllen ar eich ffôn). Mae 3 ffordd o chwilio:

Coeden Erthyglau:   cofnod fesul mis a blwyddyn o'r holl gynnwys;

Blwch Chwilio:   lle i chi deipio gair neu eiriau i'ch helpu i ganfod pwnc penodol;

Cwmwl Geiriau:   allwedd-eiriau i rannu'r erthyglau yn gategoriau.

Neu, dilynwch ein trwyn yn ôl eich diddordeb neu'ch anian. Mae digon yma i'n cadw'n ddiddan am oriau meithion!

Trem yn ôl -Argae Pandy'r Ddwyryd

Erthygl arall o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'. 
Y tro hwn gan Allan Tudor, awdur cyfres o erthyglau 'Sylwadau o Solihull', yn dilyn sylw i benblwydd Pwerdy Maentwrog.

Mae gennyf ddiddordeb mawr ym Mhwerdy Maentwrog ers pan oeddwn yn fychan, a minnau yn treulio llawer o amser ar fferm fy nhaid ym Mhenyglannau, sydd nepell o’r llyn a’r pwerdy.  Yr enw a arferid ar y llyn oedd ‘Llyn Dŵr’ – gwreiddiol iawn ynte!  Tybed a yw’r enw yn cael ei harddel heddiw yn y cylch?

O dan y dŵr, ger yr argae mwyaf, ar Afon Prysor, mae adfeilion Pandy’r Ddwyryd, cartref Lowri William. Hi oedd sylfaenydd y Methodistiaid yn y cylch.  Ar ôl gorffen y gwaith ar y llyn, a chyn i’r dŵr godi, tua 1928, trefnwyd gwasanaethau coffa i Lowri William gan y Capel yng Ngellilydan.  Daeth nifer fawr i’r cyfarfodydd, a Mam yn un ohonynt.

Bu tipyn o ailgylchu ar ddefnyddiau ar ôl i’r cynllun gael ei gwblhau, er enghraifft, mae’n debyg fod canolfan gyntaf Sefydliad y Merched yn y Blaenau wedi bod yn swyddfa ar gyfer yr adeiladwyr.  Hefyd, ger ‘Trawsfynydd Lake Halt’ yr oedd adeiladau pren a gafodd eu defnyddio fel caffi a bynglo am flynyddoedd.

Un o weithwyr y pwerdy oedd Mr Shankland,  a oedd yn byw ym Maentwrog (y Storws?)  Roedd yn arddwr da, a byddai’r llechwedd bychan ger y pibellau ar dir y pwerdy yn werth ei weld, yn llawn planhigion lliwgar. Un arall a gofiaf yn gweithio yn y pwerdy oedd Wilfred Coleman, Tŷ’n y Coed, uwchlaw’r Felinrhyd Fach.  Tybed oes rhai o’i deulu yn dal i fyw yn y cylch?

Yn y cyfnod cynnar, yr oedd rhywun yn cerdded y llwybr ger y pibellau o’r llyn i’r pwerdy bob dydd i sicrhau fod popeth yn iawn.  Bob yn hyn a hyn ar hyd llinell y bibell yr oedd blwch teleffon bach pren i gysylltu â’r pwerdy pe bai angen.

Yn ei ysgrif yn rhifyn Medi 1998, mae Glyn Williams yn cyfeirio at yr ail bibell o Benyfoel i’r cynhyrchydd ychwanegol.  Rwyf yn cofio’r ddwy bibell ymhell cyn 1945.  Yn y llyfr ar hanes “Hydro-Electricity in North West Wales”, mae Dewi Thomas yn rhoi’r dyddiad 1934, sydd yn swnio yn nes ati i mi.  Rwy’n cofio fod Dafydd Tudor wedi sôn llawer wrth fy nhad am y drafferth a gawsant i gludo’r pibellau i Benyfoel gydag injan tracsion, a’u gosod yn eu lle.

Wrth gerdded yn yr ardal deuthum o hyd i fodel bach o argae Pandy’r Ddwyryd.  Yr oedd wedi ei adeiladu o goncrit, yn y dauddegau mae’n siŵr, cyfnod codi’r argae.

Ei leoliad oedd ar draws nant fechan, yn y pant - ychydig i’r gogledd o argae Hendremur (SH695384).  Roedd tua pedair troedfedd o uchder, a rhyw ddwy lathen o hyd, yn cyferbynnu’n union â’r argae mawr.

Mae’n siwr iddo gael ei ddymchwel amser adeiladu’r Atomfa.  Tybed a oes rhywun arall yn ei gofio?  Piti na fuasent wedi ei symud oddi yno yn ei grynswth a’i ailosod mewn lle mwy addas.
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 1998, ac yna yn llyfr 'Pigion Llafar' i ddathlu'r milflwydd, ac eto yng nghyfres Trem yn ôl, Ebrill 2016.
Defnyddiwch y ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde i ddilyn cyfres Trem yn ôl.
 

Ugain mlynedd ers 'cau' yr atomfa

Ugain mlynedd yn ôl yng Nghorffennaf 1993 cyhoeddwyd yn swyddogol na fyddai atomfa Trawsfynydd fyth yn cynhyrchu trydan eto. Hynny ydi, roedd y lle i 'gau'.

Oedd, roedd y ddau adweithydd wedi bod yn segur ers 1991 tra cynhaliwyd profion a gwaith cynnal a chadw ar yr offer; ac roedd nifer o'r gweithlu wedi amau'r gwaethaf. Ond i'r 600 oedd yn gweithio yno bryd hynny, roedd dal yn ergyd i gael y cadarnhad hwnnw fod y gwaith yn 'darfod'.

Waeth be fo'ch barn chi ar ynni niwclear, does dim gwadu pwysigrwydd yr atomfa fel cyflogwr, a gwerth y cyflogau hynny i deuluoedd a chymunedau'r fro hon.

llun o gasgliad Comin Wikimedia

Mi fu Llafar Bro yn holi ambell un o gyn-weithwyr y safle am eu hynt a'u teimladau erbyn hyn. Fel mae'n digwydd bod, roeddwn i'n beiriannydd yno bryd hynny; wedi prynu fy nhŷ cyntaf a newydd briodi (daeth y newyddion swyddogol pan oeddwn ar fy mis mêl -dyna groeso adra!).

Y prif gof sydd gennyf i -a dwi wedi bod yn eithaf blin a thrist am hyn o dro-i-dro dros y ddau ddegawd ers hynny- ydi rheolwyr y cwmni yn creu ofn ymysg y gweithwyr am eu dyfodol. Awgrymwyd bryd hynny mae dim ond sgerbwd o weithlu fyddai yno yn fuan iawn, ac y dylai pawb godi pac am atomfeydd breision Lloegr ar unwaith.

Fel y gwyddom i gyd, gadawodd llu o deuluoedd ifanc ac unigolion yn y cyfnod wedi’r cau, a gwelsom newidiadau mawr yn ein cymunedau ers hynny. Roedd tua 600 yn gweithio yno ym 1993. 

Yn ôl gwefan Magnox mae rhywbeth rhwng 633 a 797 yn gweithio yno heddiw (haf 2013, yn staff; staff asiantaeth; a chontractwyr).

Mewn cyfweliad efo disgyblion Ysgol Bro Hedd Wyn yn 2011, sydd ar gael ar ffurf cryno-ddisg 'Stori Traws' yn llyfrgelloedd Gwynedd, ac ar wefan Casgliad y Werin, mae'r peiriannydd Madog Jones yn dweud:

"Dyna un newid dwi wedi'i weld -pan wnes i ddechrau roedd 90-95% oedd yn gweithio yn Traws yn byw yn gymharol leol".

Rwan, meddai, mae llawer yn dod yma o bell iawn... yn aros am yr wythnos, ac yn mynd adra i Newcastle, Southampton ac yn y blaen am y penwythnos...

"Mae'r gweithlu'n llawer mwy symudol ers i'r atomfa gau".


Tybed oedd wir angen i Fro Ffestiniog golli cymaint o deuluoedd a’u sgiliau a’u cyflogau? 
Oni ellid fod wedi cadw llawer o'r staff lleol a datblygu canolfan ragoriaeth yno ar gyfer dadgomisiynu'r atomfa, a gorsafoedd trydan eraill?

Wrth gwrs, mae rhai yn gweithio rwan yn yr Wylfa, ac eraill wedi mwynhau ac elwa o ehangu gorwelion. Fel dywed rhai, pan mae un drws yn cau, mae rhai eraill yn agor...

Un a gafodd swydd oddi cartra' oedd Gareth Jones, oedd yn arolygwr iechyd ffiseg -health physics monitor:

“Roedd o’n un o’r dewisiadau anodda i fi orfod gwneud. ‘Rioed di bod yn bell o’n milltir sgwâr. Yn 23 oed efo dau o blant bach a dim garantî am fwy na 3/5 mlynadd o waith. Symudais i Suffolk i ddechra'. Roedd mynd i fanno fel culture shock ar ôl Traws lle oedd pawb fel teulu agos ac yn nabod eu gilydd. Roedd pawb yn chwilio am promotion yn Sizewell a ddim yn poeni am roi cyllall yn dy gefn er mwyn ei gael! Mi ddois i Hinkley wedyn ym 1998, oedd yn fwy fel Traws fel lle i weithio -ond fydd nunlla 'run fath. Bob cyfla' fyddai'n gael, fyddai'n siarad Cymraeg efo'r criw Traws sydd yma".

Mae Gareth yn Beiriannydd Diogelwch Amgylcheddol erbyn heddiw. "Dwi wedi hiraethu ers y diwrnod cyntaf" meddai, "Dwi'n ffonio adra bob dydd er mwyn cael siarad efo fy rhieni a'm chwiorydd, a hen ffrindia bob hyn a hyn, er mwyn cael siarad Cymraeg".

Aros wnaeth Heather Evans-Rice:

"Roeddwn yn glerc yn yr adran beirianneg, a bu'm yn ffodus i gael fy newis i fod ar y tîm craidd. Roeddwn yn ifanc iawn bryd hynny a doedd symud o’r ardal ddim yn opsiwn i mi gysidro a dweud gwir.  Pe bawn wedi gorfod gadael mae'n debyg mae chwilio am waith yn lleol y byswn wedi'i wneud. Os dwi’n cofio’n iawn doedd dim sicrwydd pendant faint o flynyddoedd o waith oedd gennym ond dwi yn cofio iddynt ddweud y byddai adolygiad arall ('toriadau') wedi i'r tanwydd adael y safle (oddeutu dwy flynedd felly). Cymryd pethau fel y daethant a wnes i felly, a bod yn lwcus iawn o gael fy nghadw ymlaen bob tro roedd adolygiad yn cael ei wneud".

Erbyn heddiw, mae Heather yn gweithio fel Cymhorthydd Gweinyddol i Antur Stiniog, ond efo atgofion melys am weithio yn yr atomfa. "Bu imi wneud llawer iawn o ffrindiau ac mae ambell i gyfeillgarwch wedi parhau hyd heddiw".

Mae Dewi Euron Griffiths yn disgrifio'i hun fel 'cyw-beiriannydd' ym 1993, ac erbyn hyn yn Beiriannydd Trydanol efo First Hydro, yn gyfrifol am y generaduron ym mhwerdai Dinorwig a Thanygrisiau.

"Gadewais yr atomfa i fynd i wneud gradd ym Mhrifysgol Bangor. cefais swydd unwaith eto gyda Magnox yn eu canolfan yn Berkeley rhwng Caerloyw a Bryste. Fy mwriad o'r cychwyn oedd dychwelyd, a thrwy'r cyfnod cadwais gysylltiad cyson â'r ardal. Ro'n i'n dod adra bob penwythnos ac yn chwarae criced i dîm Bro Ffestiniog bryd hynny. Yna cefais gyfnod yn yr Wylfa cyn cael y swydd dwi ynddi heddiw. Erbyn hyn dwi'n falch o'r dewisiadau wnes i ac yn mwynhau fy swydd bresennol, ond doedd ambell i benderfyniad ddim yn hawdd ar y pryd. Er fy mod yn byw yng Nghaernarfon sydd ond tua 30 milltir o’r Blaenau dwi'n dal i hiraethu am yr ardal, yn enwedig y llynnoedd dwi mor hoff o'u pysgota".

Arhosodd Marc Williams yn ei swydd yn yr adran health physics, cyn gadael ym 1994 er mwyn astudio am radd Radiograffeg ym Mangor.

“Mae’n rhyfedd o fyd i feddwl bod mwy o weithwyr yn yr Atomfa rŵan na phan oedd y lle yn cynhyrchu trydan! Ond roedd rhywun reit bryderus ar y pryd os oedd gwaith yn mynd i fod yno yn yr hir dymor.” 

Erbyn hyn mae Marc yn Uwch Radiograffydd yn adran pelydr-x Ysbyty Glan Clwyd, ac yn gyfrifol am yr adran feddygaeth niwclear yno.

"Dwi'n dal i fyw yng ngogledd Cymru: roedd hynny'n bwysig iawn i mi. Mae teuluoedd Eirian a finna dal i fyw yn Blaenau a Llan, felly mae cyfle yn codi i ymweld yn aml iawn. Mae'n rhyfedd fel mae rhywun yn mynd yn hŷn, mae 'tynfa' yr ardal yn cryfhau. Pwy a wyr, falle bydd cyfle i ail ymgartrefu yn 'Stiniog un diwrnod".

Dyna grisialu'r hyn sy'n amlwg am bobl Bro Ffestiniog, sef bod y gwreiddiau'n rhai dyfnion, a theimlad o berthyn yn gryf o hyd.

Mi fues innau'n lwcus i fedru cofrestru ar gwrs ym Mangor, er mwyn cyfuno fy niddordeb ym myd natur efo gyrfa newydd yn y maes cadwraeth. Roedd yn gyfnod anodd o ran jyglo'r astudio a thalu morgais ac ati, ond mae wedi caniatáu imi aros yn fy nghynefin. Dwi'n falch o lle ydw i rwan, ond hefyd yn hynod falch o fod wedi cydweithio a mwynhau dyddiau difyr iawn efo pob un o'r cymeriadau uchod.
Paul Williams

[Diweddarwyd 2018 er mwyn cynnwys yr erthygl gyfa']