Be Ydy Gwerth Eich Papur Bro i Chi?

Tybed faint o werth ydach i’n rhoi ar eich papur bro? 

Yn sicr mae’r mwyafrif llethol o ddarllenwyr Llafar Bro, eich papur bro, yn gweld gwerth i’r papur gan eich bod yn cysylltu â ni’n gyson ac mae modd mesur wrth gwrs llwyddiant y papur o edrych faint o gopïau sy’n cael eu gwerthu, faint mae busnesau’r fro yn ei fuddsoddi yn y papur trwy hysbysebu a hynny’n gyson, beth yw’r ymateb ar y stryd i Llafar ac er nad ydym yn gofyn am gyfraniad mae darllenwyr Llafar yn fisol yn anfon arian atom i ddiolch ac thrwy hynny sicrhau dyfodol y papur. 

Mae mwy o fusnesau yn hysbysebu yn eich papur bro chi nag mewn unrhyw bapur bro arall yng Nghymru. Mae gan bob ardal yng Nghymru eu papur bro ac mae 57 ohonynt, papurau misol i gyd ac mae dros 35,000 o gopïau yn cael eu gwerthu bob mis. Dan ni’n gyfarwydd â rhai cyfagos … Yr Wylan, Llanw Llŷn, Yr Odyn, Y Gadlas etc.. Bydd Llafar Bro yn dathlu 50 mlynedd o wasanaethu'r ardal hon yn 2025. Gwelwyd fflyd o bapurau bro yn cael eu sefydlu ynghanol y 1970au a’r papur diweddaraf i gael ei sefydlu yw Llygad y Dydd yn ardal Dolgellau yn 2018.

Mae Llafar wedi newid yn sylweddol yn ystod y cyfnod hwn o fod yn fenter pan oedd criw o bobl yn ymgasglu ar ddiwedd bob mis i gasglu newyddion, ei deipio a’i bastio ac yn gosod yr holl newyddion yn barod i gael ei argraffu. Gwaith caled a digon diflas ond roedd tân yn eu calonnau a chwarae teg iddyn nhw i gyd, fe wnaethon gymwynas fawr a’u hardal. Erbyn heddiw mae pethau wedi newid yn sylweddol ac mae Llafar Bro, ynghyd â’r papurau eraill, yn defnyddio'r dechnoleg ddiweddaraf i gyhoeddi. 

Mae pob copi mewn lliw ac mae’r wasg yn gosod ac argraffu'r papur erbyn hyn a phob golygydd yn anfon yr holl erthyglau a newyddion i mewn dros y we a does dim angen mynd a dim … yn gorfforol … i’r wasg bellach. A gwaith golygydd fel fi yw, yn syml, golygu'r testun, sicrhau nad yw yn rhy hir, ei fod yn gweddu, ei gywiro os oes angen ac yn aml chwilio am storïau fyddai’n difyrru ac yn rhoi gwybodaeth i’r darllenydd a sicrhau nad oes unrhyw enllib neu dorri’r gyfraith yn ddim a gyhoeddir. Mae’r papur wedi ei weddnewid. 

A sut meddech chi mae modd cyhoeddi papur misol fel hwn am ddim ond £1 y mis?

Wel, cwestiwn da … dan ni’n gorfod cadw golwg ar y pris yn gyson ond does dim oll fedrwn ni wneud efo tanysgrifiadau drwy’r post … dach chi i gyd yn gwybod cymaint mae cost postio wedi codi yn y blynyddoedd diwethaf, ond mae pris y papur yn eithriadol o resymol o ystyried yr holl dechnoleg sy’n cael ei ddefnyddio i’w gynhyrchu. (Gyda llaw, mae modd i chi gael eich copi yn ddigidol gyda e-bost gan osgoi talu am bostio). 

Mae’r Daily Post yn costio £1.70 bob dydd a dros £2 ar Sadyrnau ac mae’r Cambrian News yn £1.65. Mae’r rhain yn bapurau mwy o faint wrth gwrs ond mae Llafar Bro yn canolbwyntio ar ein hardal ni yn gyfan gwbl ac yn bwysig, mae i gyd yn Gymraeg, iaith bob dydd y mwyafrif llethol o drigolion yr ardal. Mae pris yn bwysig a rhaid i’r papur gael ei weld fel ei fod yn fforddiadwy a choeliwch i fi dan ni’n gneud popeth yn ein gallu i gadw’r pris i lawr a hynny heb niweidio’r papur ei hun. Mae’n rhaid i bobl licio’r papur hefyd a da ni’n wastad yn cyflwyno colofnau newydd ac ymateb i ofynion ein darllenwyr … da ni’n gwneud ein gorau i wneud y papur yn ddifyr a diddorol … ac mae eich awgrymiadau yn help mawr.

Fe soniais fod rhyw 35,000 o gopiau yn cael eu cyhoeddi yn fisol dros Gymru, gwych meddech chi ond ia, mae gwerthu copïau yn holl bwysig. Mae’n debyg fod y nifer sy’n darllen y papurau bro deirgwaith os nad mwy, yn uwch na nifer y copïau sy’n cael eu gwerthu. Mae’n draddodiad yng Nghymru, a hwyrach ymhob man in roi bethyg copi i ffrindiau, teulu a chymdogoin … mae’r ardal hon yn cynnwys cymdeithas glos ac wedi bod erioed a phobl yn dibynnu ar ei gilydd a pheth naturiol yw benthyg yn de? Pe byddai pawb sy’n gweld Llafar Bro yn prynu copi basa gennym ddsbarthiad o thua 1500 a mi fasa hynny’n gwneud gwahaniaeth mawr. Pe bawn yn medru gwneud elw byddai modd cyhoeddi mwy o dudalennau ac amrywio’r cynnwys. 

Ga’i apelio atoch i brynu copi bob mis am £1 y copi yn hytrach na benthyg copi gan rhywun arall a hefyd annog rhai nad ydynt yn darllen Llafar Bro i'w brynu. Dan ni angen codi nifer y darllenwyr a phryniant i sicrhau dyfodol y papur. Mae popeth sy’n cael ei brintio ar bapur bellach dan fygythiad gan dechnoleg newydd a rhaid addasu a chadw i fyny i sicrhau llwyddiant ac mae hyn yn costio. Does dim bwriad gennym godi pris y papur ond annog mwy o bobl i brynu copi a mi fyddai hynny’n cynyddu incwm y papur wrth gwrs. 

Ers talwm roedd gennym ddosbarthwyr oedd yn mynd rownd tai yn fisol yn gwerthu copïau ac roedd y sustem honno’n gweithio’n wych. Erbyn heddiw, mae pethau wedi newid ac mae’n anodd iawn cael dosbarthwyr fel hyn i wneud y gwaith yn fisol ond mae rhai yn mentro a helpu fel hyn a diolch iddynt ond mae angen mwy, hyd yn oed jyst dosbarthu yn fisol mewn un stryd neu grŵp o dai- cysylltwch os medrwch wneud rhywbeth bach fel hyn i helpu-byddai dosbarthiad y papur yn cynyddu’n syth petai hyn yn digwydd. 

Mae digon o siopau yn yr ardal a thu hwnt sy’n gwerthu Llafar ac mae copi o fewn cyrraedd pawb.

Dyma pam yr oeddwn yn gofyn ar y dechrau: Be ydy gwerth eich papur bro i chi? 

Mae angen eich help arnom…a’r help mwyaf yw prynu mwy o gopiau a helpu i ddosbarthu. Meddyliwch am y peth ac ystyriwch eich colled a cholled y fro petai’r papur yn darfod.
Felly prynwch eich copi ac annogwch eraill i brynu copi yn ogystal
TVJ

Lleufer o fri – llafar y fro- yn hwn
         Mae heniaith bob Cymro
   Yn weddus boed iddo
  Wen y byd, a gwyn y bo

Rhoed papur i’n cysuro- a’i ddoniau
        A’i ddeunydd di-guro
   Hir fo’i oes, a rhown groeso
   Hael a brwd i arlwy bro.

Gorau llen a ddarllenwn-ohonno
         Yn hynaws myfyriwn,
   Ei olud eto welwn
   A chofir yn hir am hwn

Siôn Gwyndaf

(Cyhoeddwyd yr englynion brwdfrydig uchod i’r papur bro yn y rhifyn cyntaf, Hydref 1975)
- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2024

O Na Fyddai’n Haf ...o Gwbl!

Rhan o Golofn Olygyddol rhifyn Medi 2024

Wrth eistedd o flaen sgrin wag yn meddwl sut i lenwi’r golofn olygyddol, daeth Steffan Griffiths, dyn tywydd S4C ar y teledu i ddweud fod haf 2024 wedi bod 21% yn sychach na’r arfer. Bu bron i mi dagu ar fy mhanad! A chithau hefyd efallai. Sychach o dd!@ψl..! 

Aeth ymlaen i egluro mae cyfartaledd oedd y rhif hwnnw, efo ‘ambell i le fel Dinbych yn tipyn sychach, ac ambell le...’ -mi godais fy nghlustiau ac aros amdani:  ond chwarae teg iddo, bu’n ddigon cwrtais i enwi Crymych yn hytrach na Stiniog fel enghraifft o rywle oedd yn wlypach na’r arfer!

Fo oedd yr unig un o gyflwynwyr tywydd Cymru a gododd i’r her gan Llafar Bro i roi Blaenau Ffestiniog ar eu map tywydd, ‘nôl yn 2021. Hen foi iawn! 

Mae wedi bod yn haf digon digalon o ran tywydd tydi; haf eleni oedd yr oeraf yng Nghymru ers 2015 yn ôl Steffan hefyd. Dim ond gobeithio y cawn ni wythnos neu ddwy o haul cyn iddi ddechrau dywyllu. Neu ddyddiau sych o leiaf! Cadwn y ffydd.

Wel, roedd hynna’n ddeg munud bach diddorol, ond lle oeddwn i dwad..? O ia, rhoi rhifyn Medi Llafar Bro i’w wely! Pan mae deadline yn gwasgu, rydw i’n arbenigwr ar dindroi a segura; mae pen set yn ffordd o fyw sy’n gwbl naturiol i mi. Gwneud rhyw fân-bethau di-ddim yn hytrach na’r job o waith dan sylw, a gorfod cwblhau’r orchwyl dan bwysau wedyn. A dyna’n union dwi’n wneud rwan!

Calendr y Cymdeithasau -prynwch y rhifyn i'w gael yn llawn!

 

Argian, mae yna bethau difyr ar eich cyfer yn y rhifyn yma. Gwaith hawdd a braf ydi golygu papur sy’n llawn i’r ymylon o erthyglau arbennig. Anoddach ydi gorfod derbyn fod gwerthiant Llafar Bro yn gostwng, a thalcen caled ydi denu’r to ifanc i’w ddarllen. Roedd yn galonogol felly i gael ymateb mor arbennig gan gymdogion yng ngwaelod Ffordd Wynne a Ffordd y Barwn pan rois i gnoc ar eu drysau nhw’n ddiweddar i holi os hoffen nhw dderbyn eu papur bro trwy’r drws yn fisol. 

Dyma sut oedd Llafar Bro yn cael ei ddosbarthu am flynyddoedd; gwirfoddolwyr yn mynd o ddrws i ddrws bob mis. O’r 19 tŷ lle ddaeth rhywun i’r drws dim ond un ddywedodd ‘na, dim diolch’. Diolch o galon i bawb am eu brwdfrydedd. Os nad oeddech adra pan alwais i ac eisiau imi ddanfon acw bob mis, cysylltwch! Mi fydd yn amhosib i mi ymestyn yr ardal fedra’i wneud, ond os hoffai unrhyw un arall gymryd stryd neu ddwy i gnocio drysau a gwneud yr un peth, mi fydden ni’n ddiolchgar iawn am eich cymorth. Siaradwch efo Rhian ein dosbarthwr neu unrhyw un o griw hwyliog Llafar Bro.

Bob blwyddyn, dwi’n cael y fraint o hel a chrynhoi Calendr y Cymdeithasau ar gyfer rhifyn Medi, ac mae’n fy siomi o’r ochr orau bob tro. Mae dros 20 o weithgareddau cymunedol yn ail hanner mis Medi yn unig, ac mae’n sicr fy mod wedi methu pethau na welais wybodaeth amdanynt, fel y clwb camera a’r clwb cerdded er enghraifft. Rydw i’n ail-adrodd fy hun, ond oes yna unrhyw le arall ar wyneb y ddaear efo cymaint o weithgareddau Cymraeg eu hiaith? Go brin!

Paul W

Tri grug cynhenid Bro Stiniog, yn tyfu o fewn llathan i’w gilydd, ger safle archeolegol Llys Dorfil
grug y mêl, grug cyffredin, grug croesddail, ac un arall o’r olaf efo amrywiad genetig yn rhoi blodau gwyn

Dymor hud a miri haf

Rhan o Golofn Olygyddol Rhifyn Gorffennaf-Awst 2024

Oes pwrpas cwyno am y tywydd? Yn sicr, byddai’n braf peidio gorfod cwyno, ond argian lle mae’r haf arni dwad?

Mi ges i’r fraint yn ddiweddar o ymweld ag un o’n merched ni dramor, a chwyno ei bod yn rhy boeth oeddwn yn fanno. Fel’na mae, a fel’na bydd hi mae’n siwr! 

Machlud ar Nyth y Gigfran ac awyr draeth dros y Moelwynion. Llun Paul W

Rhyw deimlad o fod rhwng dwy stôl ydi golygu rhifyn yr haf yn aml iawn, mae’r cymdeithasau wedi tawelu tan yr hydref, a’r pêl droed a rygbi rhwng dau dymor. Tydw i ddim yn medru adrodd ar ddigwyddiadau fel Gŵyl Car Gwyllt, hynt y Brythoniaid yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, na chanlyniadau’r Etholiad Cyffredinol gan eu bod yn digwydd tra mae’r rhifyn yn y wasg; bwlch o ychydig ddyddiau sy’n teimlo’n boenus o hir i olygydd ar ôl gweithio ar y rhifyn dros benwythnos ac i oriau mân y bore. 

Wrth yrru’r erthyglau i’r wasg, wyddwn i ddim be fydd ffawd y ddau Gymro sy’n cystadlu yn y Tour de France eleni, na helyntion ein cymdogion dros Glawdd Offa yng nghymalau olaf yr Ewros, er fy mod yn gwybod sut hoffwn i bethau fynd! 

Un o elfennau diflas yr ymgyrch etholiadol oedd gweld newyddiadurwyr a chyfryngau seisnig yn gofyn i gynrychiolwyr Cymreig os ydyn nhw’n cefnogi tîm Lloegr gan na lwyddodd Cymru i gael llwyfan. Ymgais ddiog a di-ddychymyg i greu sefyllfa ddadleuol. Bron na fedrwch chi deimlo degau o filoedd o lygaid yn rowlio o Fôn i Fynwy! Pam ar y ddaear eu bod nhw mor despret am ein cefnogaeth ni beth bynnag? Ta waeth: rhywbeth arall nad oes fawr o bwrpas colli cwsg drosto.

Oherwydd fod bob dim rhwng dau dymor, gall fod yn denau am newyddion ar gyfer rhifyn yr haf; dyddiau’r cŵn. Y silly season. Ond dwi’n falch o gyflwyno’r rhifyn yma i chi gan obeithio y gwnewch chi fwynhau’r erthyglau a’r lluniau a’r posau.

Mae rhai wythnosau cyn y rhifyn nesa ym mis Medi [dyddiad cau 30 Awst]. Be’ am fynd ati i feddwl am eitemau -hir a byr- i’w cynnig i Llafar Bro..? Tydi’n papur bro ni yn ddim byd heb eich newyddion a’ch cyfarchion a’ch erthyglau chi. Diolch bawb.

Gan obeithio y cawn ni haf o ryw fath; daliwch i gredu!
Paul

Dymor hud a miri haf
Tyrd eto i’r oed ataf,
A’th wyddfid, a’th hwyr gwridog,
A’th awel chwyth haul a chlog.
        R.Williams Parry; Yr Haf.

Croeso i rifyn yr haf!

Nodiadau golygyddol o rifyn Gorffennaf-Awst 2023. Oes gennych chi awydd helpu Llafar Bro?

Braf ar un llaw ydi cael adrodd bod llwyth o ddeunydd wedi dod i mewn tro yma! Ar y llaw arall, mae hynny’n golygu nad oes lle i bob dim yn anffodus. 

Bu’n rhaid gohirio ambell syniad a dal rhai erthyglau yn ôl tan rhifyn Medi, a rhaid oedd dewis yn ofalus pa rai o’r lluniau niferus fedrwn eu cadw. Gobeithio bod digon o amrywiaeth yn y rhifyn i osgoi siom gormodol.

Un stori y dylia’n bod ni’n adrodd yn fwy manwl -union 30 mlynedd* ar ôl y cyhoeddiad fod Atomfa Trawsfynydd yn cau- ydi bod cwmni Magnox o’r diwedd wedi cychwyn ar y broses i ostwng uchder adeiladau’r ddau adweithydd; yr adeiladau concrid mawr sydd wedi bod mor amlwg ar ein tirlun ers y chwedegau. Yn ôl cofnodion cyfarfod o’r grŵp rhanddeiliaid, dylid fod gwahoddiad i dendro wedi mynd allan erbyn hyn i gwmnïau dymchwel arbenigol, a’r nod ydi cychwyn y gwaith yn 2024, a’i gwblhau erbyn diwedd 2027. Roedd cwmni Egino yn dal i weithio ar gynllun busnes ar gyfer datblygu’r safle i gynnwys adweithyddion bach a ‘chanolfan ragoriaeth egni carbon isel’. Manylwyd hefyd ar y grantiau cymunedol a rannwyd (dros filiwn o bunnau mewn 10 mlynedd) gan gynnwys Seren a thîm rygbi dan 10 Bro Ffestiniog eleni.

O aros efo’r diwydiant cynhyrchu trydan, mae Engie, Pwerdy Ffestiniog, yn parhau i ddrysu pobol leol, trwy ddatgan yn gyntaf na fyddai gan neb hawl i gerdded dros argae Llyn Tanygrisiau, a gwneud tro pedol wedyn a chaniatâu i’r mynediad cyhoeddus barhau. Mae’r gwaith o baentio argae Stwlan yn dal i rygnu ymlaen yn boenus o araf a rhai’n holi os bydd diwedd i’r gwaith fyth? Gwahoddwyd Engie dair gwaith eleni i gefnogi ein papur bro a gwella eu cyswllt efo’r gymuned yr un pryd trwy dalu am hysbyseb neu noddi rhifyn. Efallai cawn wybod yr atebion erbyn rhifyn Medi.

Dewis anwybyddu’r newyddion am y datblygiad ‘glampio’ dan ddaear yn Chwarel Cwmorthin ydw i. Dyma chwarel lle collwyd llawer iawn o fywydau (yn wir galwyd hi’n ‘ladd-dy’ ar un adeg) ac mae’r syniad o drin y lle fel maes chwarae i bobol ddiarth yn un na fedraf ddod i’w dderbyn yn hawdd iawn. Ydw i’n afresymol? Gyrrwch air!

Felly hefyd y ‘carafanau bugail’ sydd wedi ymddangos yng nghyffiniau Llynnau Barlwyd eleni; yn gwbl amlwg ar y gorwel wrth gerdded i fyny at y llyn mawr. Debyg fod y rhain hefyd ar gyfer ymwelwyr sy’n fodlon talu trwy eu trwynau i gysgu mewn cwt sinc ar olwynion, ond sut ar y ddaear gafodd y fath bethau ganiatâd cynllunio mewn lle felly dwad?

Ar y llaw arall mae’n dda gweld mae tai rhent cymdeithasol sy’n cael eu hadeiladu (gan gwmni lleol) ar safle’r hen ganolfan iechyd yn y Blaenau, yng ngofal Adra a Chyngor Gwynedd. Yn ôl eu harwydd bydd yno dau dŷ dwy lofft; dau dŷ tair llofft; ac un ‘uned arbennigol’. Mae digon o angen tai rhent yn sgil yr argyfwng prisiau tai.

Tydw i ddim yn twyllo fy hun bod llawer o ‘newyddiaduraeth’ yn digwydd yn y papurau bro -mae’n amhosib i ni gystadlu efo papurau dyddiol neu wythnosol am newyddion- ond mae’n chwithig a rhwystredig na fedrwn adrodd ar bethau pwysig lleol yn fwy manwl. 

Be amdani... oes gennych chi awydd cyfrannu awr neu ddwy i greu cynnwys perthnasol i Llafar Bro?
Mae yna ddigon o amser cyn dyddiad cau rhifyn Medi! Ewch amdani, mae ein papur bro yn dibynnu’n llwyr ar griw bach o wirfoddolwyr i’w gadw’n fyw ac yn ddifyr o fis i fis, byddai’n braf cael croesawu mwy ohonoch i’r gorlan. Diolch bawb, mwynhewch yr haf, a daliwch i gredu!        

PW
- - - - - - - - - - - - 

Lluniau gan Paul W

* Erthygl o ddegawd yn ôl: 'Ugain mlynedd ers cau yr atomfa'

Cysylltwch os ydych chi awydd gyrru rhywbeth i mewn ond angen mwy o wybodaeth

Cyfres 'Dŵr' 2018

Colofn Olygyddol a chyflwyniad rhifyn Medi 2018

Pleser mawr ydi cael bod yn olygydd rhifyn Medi bob blwyddyn. Mae’r bwlch ym mis Awst yn rhoi ail wynt i mi bendroni, a mwydro pobol dda Bro Ffestiniog (a thu hwnt) am erthyglau ar gyfer Llafar Bro! Er, mi aeth yn ben sét go iawn arna’i y tro ‘ma ar ôl cynllunio gwael a mynd ar wyliau tra oeddwn i fod wrth y cyfrifiadur yn rhoi’r rhifyn yn ei wely! Ta waeth, mi ddois i ben a’r gwaith rhywsut.

I’R PANT Y RHED Y DŴR
Heb unrhyw amheuaeth, glaw ydi’r pwnc sy’n codi amlaf mewn sgwrs, neu wrth dynnu coes, pan mae rhywun yn sylwi eich bod yn dod o Stiniog.

Mae’r tywydd yn sicr yn ddylanwad mawr ar ein bywydau ni yma yn nalgylch Llafar Bro. Ond er dioddef glaw y mynydd a niwl y dyffryn yn rheolaidd gallwn gysuro’n hunain mae buan iawn mae’r dŵr yn llifo oddi ar y llethrau tua’r môr.

Ac, er gwaethaf sychder haf eleni, mae’n cymryd amodau dipyn mwy eithriadol na hynny i fygwth cyfyngu ar ein defnydd o bibelli i ddyfrio’r ardd yn ein milltir sgwâr ni!

Serch hynny, mi fu toriad yn y cyflenwad eleni, oherwydd smit rhew Chwefror, a nifer o gartrefi heb ddŵr glân Llyn Morwynion am ddyddiau.

Mae pwysigrwydd dŵr wedi bod yn amlwg iawn eleni, ac fel rhifynnau Medi y blynyddoedd diwethaf, mae’r rhifyn yma hefyd yn dilyn thema benodol, sef dŵr y tro hwn.

Llwyddwyd i droi’r dŵr i felin Llafar Bro, trwy holi cymwynaswyr, cyfeillion a cholofnwyr selog ein papur bro am ddeunydd perthnasol, ac mae’r rhifyn yma’n gorlifo efo erthyglau difyr sy’n rhoi blas i ni o werth  dŵr i’n bro. Mae’n ddigon i dynnu dŵr o’r dannedd!


Rheswm arall i ymfalchïo yn rhifyn Medi bob blwyddyn ydi Calendr y Cymdeithasau. Rhestr sy’n llawn i’r entrychion o weithgareddau amrywiol a diddorol dros y misoedd nesa, a’r rheiny yn weithgareddau Cymraeg. Oes unrhyw gymuned arall yn y byd efo cymaint o gymdeithasau, clybiau, a mentrau yn gweithredu yn Gymraeg dwad? Go brin.

Dwi’n caru Stiniog! Mae’n bwysig camu’n ôl weithiau i werthfawrogi be sydd gennym ni tydi.

Nid dim ond efo’u hamser a’u herthyglau mae ein darllenwyr yn hael. Mae Llafar Bro yn arbennig o ddiolchgar am eich cyfraniadau ariannol hefyd. Mae rhoddion caredig iawn y mis yma yn golygu medru cyhoeddi mwy o dudalennau, a gobeithiwn fedru argraffu tudalennau lliw o dro i dro yn y dyfodol. Diolch o galon am eich cymwynas.

Gobeithio y bydd rhywbeth at ddant pawb o fewn cloriau’r rhifyn. Gyrrwch air atom y naill ffordd neu’r llall!
-PW
-------------------------------

Cyfres DŴR

Erthygl fonws Mae'r Llechi'n Disgleirio

Cyfres 'Mynydd' 2017

MAB Y MYNYDD YDWYF INNAU
Yn rhifyn Medi 2015 roeddwn i’n deud y drefn ar ôl i stori ddwy-a-dima*, a hollol anghywir fod yn y newyddion, yn adrodd nad oedd y Moelwyn Mawr yn fynydd! Lol botas maip, a newyddiaduraeth ddiog gan bobol oedd ddim yn deall eu testun.

Eleni, ddwy flynedd yn ddiweddarach, dwi’n falch o gael cyflwyno cyfres o erthyglau am fynyddoedd, gan awduron sy’n gwybod yn union am be maen nhw’n son. Pobol sy’n nabod eu cynefin ac yn gweld gwerth yn ein tirwedd garw, ei hanes a’i chwedlau, a’i bywyd gwyllt.

Heb i ni sylwi bron, mae’r mynyddoedd yn effeithio ar fywyd ym Mro Ffestiniog bob dydd, yn bennaf ar ffurf y tywydd rydan ni’n gael yma! Wrth gwrs, mae tref y Blaenau yn lle mae hi oherwydd y llechi gwerthfawr yn nghrombil yn mynyddoedd: ‘Fe welwch freichled o dref ar asgwrn y graig’ meddai Gwyn Thomas. Dwi’n teimlo weithiau y byddai’n well o lawer pe bai’r datblygwyr cynnar wedi adeiladu’r dref ymhellach i lawr y dyffryn i gyfeiriad Maentwrog, neu’r ochor draw i’r Crimea, ond er mor wael oedd tywydd yr haf eleni, mi ges i gnwd dda iawn o ffrwyth mwya’ blasus y byd, o’r ffriddoedd a’r llethrau eto. Chewch chi ddim hel llus ar lan y môr!

Mae lleoliad ein bro, ymhell o’r canolfannau gweinyddol yng Nghaernarfon a Dolgellau, wedi arwain at anhegwch ac anghysondebau mewn gwasanaethau cyhoeddus a gofal iechyd ac ati, ond ar yr un pryd mae wedi cyfrannu at ein dycnwch a’n hannibyniaeth. Mae nifer o’r mentrau lleol yn cydweithio bellach dan ambarel Cwmni Bro Ffestiniog: pobl yr ardal yn cydweithio er lles eu cymuned unwaith eto, yn hytrach nag eistedd adra’n cwyno a disgwyl i rywun arall wneud o ar ein rhan!

Bu adrodd ar y newyddion ddiwedd Awst bod gormod o bobl yn ymweld â’r Wyddfa –efo lluniau yn dangos copa uchaf Cymru yn ferw o gannoedd o bobl yn plethu ymysg eu gilydd a chiwio mewn rhesi hir ar hyd y llwybrau, a tydi mynd i le felly’n apelio dim arna’ i. Mae ein mynyddoedd ni ym Mro Stiniog fel byd gwahanol, diolch i’r drefn. Efallai y gwelwch lond dwrn o gerddwyr eraill wrth dreulio ychydig oriau yn y Moelwynion neu’r Rhinogydd, ond gallwch fynd trwy’r dydd heb weld enaid byw ar gopaon eraill fel Moel Penamnen, Yr Allt Fawr, neu’r Ysgafell Wen.

Dwy o ferched y mynydd o Stiniog ar eu ffordd i ben y Rhinog Fawr ganol yr haf

Ceiriog sy’ bia’r bennawd ar ben y llith yma -mab y mynydd ydwyf innau- o’i gerdd ‘Nant y mynydd’ ac mae’r bennill yn mynd ymlaen i ddisgrifio fy nheimladau i’n union:

‘...mae nghalon yn y mynydd efo’r grug a’r adar mân.’ 

Dim pawb sy’n gwirioni ‘run fath, dwi’n gwybod, ond p’run a ydych chi’n gerddwr brwd, neu’n edmygu’r mynyddoedd o bell am eu tirlun dramatig; neu â dim awydd mentro i’r ucheldir o gwbl, dwi’n mawr obeithio y byddwch yn mwynhau’r blas mynyddig sydd yn rhifyn Medi.

Diolch felly i’r awduron gwadd am gytuno i sgwennu am eu profiadau, ac i’r artist lleol Lleucu Gwenllian am greu logo effeithiol o’r Moelwynion (uchod) i gyd-fynd â’r gyfres.

Diolch hefyd i selogion Llafar Bro am eu gwaith gwirfoddol a’u cefnogaeth ffyddlon unwaith eto.
A dyna ni fy nhro i fel golygydd ar ben tan yr haf nesa’. Hwyl am y tro, a daliwch i gredu.


-Paul

Dolenni:

Cyfres MYNYDD

* Hir Oes i'r Moelwyn Mawr o rifyn Medi 2015


Celf -Lleucu Gwenllian
Lluniau -Paul W

Rhifyn Gorffennaf allan rwan!

Mae’n braf cael dod ‘nôl i gyfrannu at rifynnau haf Llafar Bro eto, ond a hithau’n gyfnod anodd i’r byd newyddiaduraeth, efo llai a llai o bobl yn darllen papurau, a diwedd ein ‘Papur Cenedlaethol’ Y Cymro yn hoelen arall yn arch y wasg Gymraeg, mae’n wych cael cynnig llwyth o erthyglau, newyddion, a lluniau diddorol ar eich cyfer.


Gobeithio’n wir y gwelwn Y Cymro eto yn y dyfodol, a dymunwn bob lwc i’r criw bach sy’n ymgyrchu i’w atgyfodi, ond mae eich papur bro yma o hyd, diolch i gefnogaeth selog pobl ‘Stiniog a’r cylch.









 Lluniau o'r noson blygu.











Rhifyn Medi fydd y nesaf, a’r dyddiad cau ar ddiwrnod olaf Awst. Mi fydd blas mynyddig ar rai o’r erthyglau ac eitemau bryd hynny, ac os hoffech chi gyfrannu pwt o hanes neu ddarn am yr hyn mae mynyddoedd a bryniau Bro Ffestiniog yn ei olygu i chi, byddwn yn eu croesawu.

Tan hynny, gobeithio y cewch chi haf cofiadwy.

Pôl.

Beth am fod yn un o olygyddion Llafar Bro

Blwyddyn newydd dda! Wnaethoch chi adduned dydd Calan? Bwyta llai o bwdin... prynu neges yn lleol... cerdded yn amlach...?

Wel, beth am fod yn un o olygyddion Llafar Bro?
Dyma erthygl gan Tecwyn Vaughan Jones, o rifyn Tachwedd 2015 

Diddordeb? Be mae o’n ei olygu? Pam?
Gydag ymddeoliad un o’n golygyddion mae Llafar Bro bellach yn chwilio am un golygydd newydd.

Pan ddes i 'nôl i fyw yn yr ardal ddeng mlynedd yn ôl cefais fy ngwahodd i fod yn un o’r
golygyddion a chyda cryn nerfusrwydd yr euthum ati i baratoi fy rhifyn cyntaf. Ond, roedd digon o help ar gael ac fe aeth popeth yn wych ac mae’n deimlad arbennig gweld y rhifyn yn ymddangos o’r wasg.

Llun- Beca Elin

Os oes diddordeb gennych yna holwch unrhyw un o’r golygyddion sydd a’u henwau ar dudalen 2 y papur* neu cysylltwch â’r Ysgrifennydd, Vivian.

Mae chwech ar y tîm golygyddol ac mae hynny’n golygu mai dim ond dau rifyn fydd angen ei olygu bob blwyddyn. Prif waith y golygydd yw casglu eitemau at ei gilydd, yn golofnau misol, yn newyddion bro ac yn erthyglau bro … unrhyw beth mewn gwirionedd sy’n gysylltiedig â’r Fro neu sy’n debygol o fod â diddordeb i bobl leol. Mae nifer o’r rhain yn cyrraedd yn electronig unwaith dach chi wedi hysbysebu eich cyfeiriad e-bost ac mae’r gweddill yn mynd i Siop yr Hen Bost i Heddus ac Eira, y teipyddion, eu casglu ac wedi'r teipio ei roi ar go’ bach (flashdrive) a’i roi i’r golygydd perthnasol.

Medrir mynd a’r rhifyn cyfan ar go’ bach [neu yrru trwy e-bost] i’r wasg (ac mae gwaith y golygydd ar ben wedyn) ac mae’r rheini yn gosod ac argraffu'r papur wrth gwrs.

Mae’r Ysgrifennydd yn trefnu gyda chymdeithasau lleol pwy fydd yn plygu’r papur rhyw wythnos ar ôl i’r gwaith fynd i’r wasg.

Mae pethau wedi newid! Dim cymaint â hynny o waith ond mae’r gwaith mwyaf wedi ei gywasgu i ddau benwythnos sef y penwythnosau ar ôl y deadline am 5pm ar y nos Wener olaf y mis fel rheol.

Pam? Wel i mi mae wedi bod yn fraint cael bod yn olygydd Llafar Bro am bron i ddeng mlynedd rŵan. Mae rhywun yn datblygu cysylltiad rhyfeddol efo’r gymuned and yn dod i wybod pob math o newyddion y gellir ei gyhoeddi neu ddim ei gyhoeddi fel mae’r golygydd yn tybio orau! A’r cyflog, wel mae hwn yn dod o dan y categori ‘llafur cariad’ ac mae’r cyflog hwnnw yn werth tipyn may nag ambell i bunt neu fwy!

Ymunwch â ni ar dîm Llafar Bro ac fe gewch chithau gyfle i wneud gwahaniaeth mewn perthynas i newyddion y Fro. Byddwch yn rhan o fudiad Cymraeg sydd wedi gweddnewid y ffordd mae newyddion yn cael ei ddosbarthu … Dowch atom heddiw …


* [ac ar y wefan yn fan hyn]

Atgofion Gosodwr

Dafydd Roberts sy'n adrodd ei hanes yn nyddiau cynnar Llafar Bro.

Anodd credu bod 40 mlynedd wedi mynd heibio ers ymddangosiad cyntaf 'Llafar Bro' yn Hydref 1975.  Roedd dalgylch 'Stiniog yn un o'r ardaloedd cyntaf yng Nghymru i fentro cynhoeddi papur bro misol yn y Gymraeg.  Papur yn llawn hanesion lleol, atgofion y darllenwyr a barn am wahanol bynciau llosg y dydd -  ac felly y mae hyd heddiw.

Ychydig flynyddoedd yn ôl bu Iolo Williams a Shân Cothi yn recordio rhaglenni o'r enw Bro.  Wrth wylio'r rhaglen o ardal Caernarfon, a gweld grŵp mawr o wirfoddolwyr wrthi'n 'gosod' eu papur hwy daeth llu o atgofion melys yn ôl am y cyfnod y bûm innau'n 'gosod' Llafar Bro yn fisol rhwng 1979 a 1984.

Dechreuai'r gwaith fel arfer ar nos Wener gydag ymweliad gan y golygydd ar y pryd – y Parch Emlyn Williams neu Bryn Jones – gyda'r deunydd ar gyfer y rhifyn cyfredol.  Roedd gan Emlyn Williams bob amser dair amlen A4.

Cynnwys y gyntaf oedd y dudalen flaen a'r darnau pwysicaf – rhaid oedd sicrhau eu bod hwy yn y papur yn ddi-feth; yn yr ail roedd darnau y colofnau misol a'r lluniau i gyd-fynd oedd yn llenwi crynswth y rhifyn; a'r drydedd yn llawn pytiau wrth gefn pe tae angen rhagor i lenwi'r rhifyn dan sylw. Roedd cyfrifoldeb edrychiad y papur wedyn yn syrthio i ddwylo'r gosodwr.  Byddai'r golygydd yn gweld y rhifyn gorffenedig am y tro cyntaf ar noson y plygu yn Siambr y Cyngor.  Dipyn o gyfrifoldeb felly!

Y dasg gyntaf oedd mesur canol chwe darn o gerdyn gwyn 30 modfedd wrth 21 modfedd.  Yna mesur tair colofn 4 modfedd o led o bopty'r canol.  Marcio wedyn, yn ysgafn â phensil y colofnau i gyd.  Yr ail dasg oedd torri'r tudalennau teip yn golofnau.  Y teipyddesau'r adeg honno oedd Laura Price a Heddus Williams.  Ond cyn eu gludo rhaid oedd gwneud penawdau gyda 'Letraset' - tudalennau plastig maint A4 gyda llythrennau'r wyddor mewn amrywiol faint a theip, yn ogystal â rhifau a phatrymau.

Llun o Gronfa Comin Wikimedia

I greu pennawd rhaid oedd gosod y dudalen letraset ar gerdyn gwyn annibynnol, rhwbio'r llythyren angenrheidiol yn galed â phensil er mwyn ei throsglwyddo ar y cerdyn. Roedd rhai penawdau angen bod yn fwy na'i gilydd, ac felly'n cymryd rhagor o amser.

Penderfynu wedyn ar ba dudalen roedd newyddion y gwahanol ardaloedd yn mynd cyn eu gludo'n ofalus ar dop y colofnau penodedig gyda Cow Gum - glud arbennig ar gyfer gosod penawdau papur newydd.  Yna'n ôl i'r dudalen flaen a gosod pennawd arbennig Llafar Bro gyda'r un glud.  Defnyddid y Pritt Stick  bondigrybwyll i ludio'r holl golofnau a deipiwyd, megis newyddion yr ardaloedd, chwaraeon, Sgotwrs 'Stiniog, erthyglau, ac yn y blaen.  Roedd hysbysebion yn cael dos o'r Cow Gum.

Y lluniau oedd y dasg nesaf – penderfynu faint o le i'w roi iddynt.  I wneud hynny rhaid oedd gweld faint o ofod oedd rhwng y colofnau.  Weithiau gellid chwyddo llun, neu os yn rhy fawr, ei leihau trwy osod papur du o'r maint cywir ar y cerdyn gwyn.  Rhaid oedd rhifo'r darn du a rhoi'r un rhif ar gefn y llun oedd i gyd-fynd ag ef.

Y dasg olaf oedd rhifo'r tudalennau â'r letraset.  Roedd y cyfan i'w gwblhau cyn noswylio ar y Sul. Bore Llun aed a'r cardiau gwyn gorffenedig i'r wasg ym Mhenygroes i'w hargraffu.  Ymhen yr wythnos, ar noson y plygu, dychwelid y cardiau gwyn a'r lluniau gyda rhifyn y mis i Siambr y Cyngor tref. Roedd un dasg fach ar ôl.

Rhaid oedd tynnu'n ofalus y penawdau a ludiwyd â'r Cow Gum oddi ar y tudalennau a'u cadw tan y rhifyn nesaf.  “Arf” da oedd yr hen Cow Gum! A dyna ni.  Ddeugain mlynedd yn ôl dyna'n fras waith misol gosodwr Llafar Bro. 


---------------------- 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn penblwydd Llafar Bro yn 40 oed, Hydref 2015.
Dafydd oedd yn gyfrifol am ddylunio 'bathodyn' cyntaf Llafar Bro. Gweler y dudalen 'Cefndir' am fwy o'r hanes.

"Daliwch y dudalen flaen...!"

Diolch i'r drefn am hynna: mae rhifyn Medi wedi mynd i'w wely o'r diwedd! Mae o wedi teimlo'n hirach, a mwy poenus na'r arfer y tro yma!
Bydd Vivian, yr ysgrifennydd yn ei ddanfon i'r wasg bore Mercher.
Nos Fercher nesa -y 12fed- fydd o'n cael ei blygu, yn neuadd y WI, ac yn cael ei rannu wedyn rhwng y dosbarthwyr lleol a'r siopau.

A fu aberth pobl Bro Ffestiniog yn ofer? -llun PW

Fel y gellid disgwyl, mae yna gryn sylw i'r ysbyty yn y rhifyn yma, ond mae'r golygyddol yn son am y rwystredigaeth o orfod gyrru'r deunydd i'r wasg cyn y cyfarfodydd efo'r bwrdd iechyd!

Dyma ddarn i aros pryd..

Dwi ddim isio swnio fel tiwn gron, ond ‘rargian, mae golygu rhifyn Medi bob blwyddyn yn gwneud i mi sylweddoli mor braf ydi byw ym Mro Ffestiniog. Do, mi gawsom ni’r haf gwlypaf ers cychwyn cofnodi’r glaw, ond wfft i’r tywydd. Mae’r golofn rhoddion yn fy rhyfeddu i’n rheolaidd. Diolch yn fawr iawn i chi gyd am eich haelioni, ar gyfnod mor anodd i nifer. Diolch i lawer hefyd am gefnogi ein papur bro mewn ffyrdd eraill. 

Mae Calendr y Cymdeithasau hefyd yn llonni calon rhywun, wrth sylwi’r gweithgaredd anhygoel sy’n mynd ymlaen yn ein cymuned. 

Hefyd, angerdd pobl y fro, a llafur cariad ac ymroddiad y pwyllgor amddiffyn, wrth geisio gwarchod ein gwasanaethau. Mae’n fraint yn wir cael byw yn eich mysg.

Mae golygu papur misol yn gallu bod yn waith rhwystredig iawn hefyd. Ffrystreting: hwnna ydio!

Yn ystod yr wythnos rhwng gyrru Llafar Bro i’r wasg, ac iddo ymddangos yn eich cartrefi, gall llawer iawn o bethau ddigwydd! Y tro hwn, rwy’n methu adrodd yn llawn ar ddatblygiadau’r ysbyty, oherwydd bod cyfarfodydd y bwrdd iechyd yn digwydd ddiwrnod ar ôl rhoi Llafar Bro i’w wely, ar y 6ed! Pwy a ŵyr; oherwydd cefnogaeth eich papur bro i ymgyrch y pwyllgor amddiffyn, efallai mai dyna mae’r bwrdd iechyd yn gwybod?! 

Mewn difri’, gall nifer o bethau newid hefyd yn y bwlch hwnnw, a ninnau’n methu adrodd yr hanes am fis arall. Ni all, ac ni ddylia Llafar Bro gystadlu efo’r Herald a’r Cambrian News o ran adrodd y newyddion felly, ond gobeithiwn eich bod yn deall y rhesymau pam.

Golygu

Buan iawn y daeth y penwythnos golygu eto.
Dwi'n eitha' balch mae dau rifyn yr haf ydw i'n eu gwneud, gan fod bwlch rhyngddynt yn ystod Awst. Wrth gwrs, gallwn fod yn anlwcus iawn a bod yn sownd wrth y cyfrifiadur yn golygu ar ddau benwythnos heulog braf, er bod hynny'n teimlo'n anhebygol iawn ar hyn o bryd!
Gan fod y teulu i gyd wedi crwydro heddiw, roeddwn wedi bwriadu rhoi 'mhen i lawr i olygu, ond erbyn ganol y pnawn, roedd y rygbi'n galw...
Roedd ge^m gynta' Bro Ffestiniog adra ar Ddolawel heddiw, yn erbyn Nant Conwy. Gornest fler iawn a gafwyd, efo Bro yn fuddugol o 11 i 8, er gorffen efo dim ond 13 dyn (un cerdyn coch efo chwarter awr i fynd, a cherdyn melyn wedyn, efo pum munud ar ol.)

Y gic fuddugol yn cyrraedd y nod.

Mwy o olygu wedyn, ond wedi rhoi'r gorau iddi bellach i wylio uchafbwyntiau cyffrous y dydd o ras feicio'r Vuelta yn Sbaen.
Diwrnod hir o olygu o 'mlaen 'fory...