Yr un yw’r natur ddynol

Colofn Olygyddol Glyn Lasarus Jones

Pleser yw cael cyflwyno rhifynnau 501 a 502 - nid i’ch dwylo yn anffodus, ond i sgriniau eich cyfrifiadur neu ffonau neu lechi.

Oherwydd yr ansicrwydd o ran pryd y codid y cyfyngiadau teithio a phryd fyddai rhai siopau yn cael ail-agor, gwnaethpwyd y penderfyniad anodd i wneud rhifynnau cyntaf 2021 yn ddigidol. 

Edrych ymlaen at y gwanwyn!

Os ydych chi’n nabod rhywun heb fod y we ganddynt, beth am argraffu copi neu dudalen neu ddwy ar eu cyfer?

Gobeithio y cawsoch chi i gyd fwynhad o ddarllen rhifyn dathlu Llafar Bro – y 500fed rhifyn ym mis Rhagfyr. 

 

Ymlaen at y milfed rŵan. Os yw fy nghyfrifo’n gywir, mi fydd hi’n 2065 arnom yn cyhoeddi’r rhifyn hwnnw, a minnau yn ei brynu o fy mhensiwn, a bwrw y bydd pensiwn ar gael bryd hynny, a’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad yn y cornelyn hwn o’r ddaear.

 

Am flwyddyn ryfedd oedd y llynedd. Dechreuodd yn ôl yr arfer fel pob blwyddyn yn ei dro, ac yna daeth y cyfyngiadau symud ar ein gwarthaf. Rhyfedd fel y newidiodd pethau. Dim awyrennau yn yr awyr, pobl yn crwydro’r bryniau efo’u teuluoedd, a llond y lle o Gymraeg. Ond yna daeth yr unigrwydd a’r ansicrwydd a’r rhwystredigaeth, gyda llawer yn gaeth i’w cartrefi ac yn ofni gadael, a llawer yn wir yn dal heb adael eu cartrefi bron o gwbl ers mis Mawrth. Do yn wir, bu’r cyfnod clo yn falm ac yn felltith ar yr un pryd.

Darllenais ambell erthygl ddiddorol iawn yn ddiweddar yn cymharu agweddau o’r Pla Du, neu Haint y Nodau, fel y gelwid hi, gyda chlwy’r corona. Afiechyd hollol ofnadwy oedd y Pla Du a ysgubodd drwy Gymru mewn sawl ton rhwng y bedwaredd ganrif ar ddeg a’r ail ganrif ar bymtheg.

Bryd hynny, fel heddiw, gwelwyd llywodraethau yn gogor-droi cyn ymateb. Yn wir, gydag un don o’r Pla Du yn 1665, gwelwyd achosion o’r llywodraeth yn celu’r gwirionedd ac yn tanamcangyfrif nifer y meirw. Mae sôn bod rhai gwledydd wedi gwneud hynny y llynedd gyda Cofid. Adeg y Pla Du, gwelwyd y cyfoethogion yn ffoi o Lundain, gan gynnwys meddygon a’r teulu brenhinol eu hunain. Gwelsom ni yng Nghymru yr un ecsodus hwn i’n cefn gwlad yn ystod y cyfnod clo. Ond mi welwyd dewrder adeg y Pla Du yn ogystal, gyda Maer Llundain yn gwrthod gadael y ddinas rhag lledaenu’r haint. Gwelsom ninnau hefyd ddewrder gweithwyr y gwasanaeth iechyd yn rhoi eu lles eu hunain yn y fantol i ymdrin â’r cleifion. 

Hunanynysu am bythefnos oedd yn rhaid i ni ei wneud os oedd symptomau arnom, ond pan oedd y Pla yn Llundain yn yr ail ganrif ar bymtheg, cai cleifion posib eu cloi yn eu cartrefi, peintiwyd croes fawr goch ar eu drws a rhoddwyd gwarchodwyr i sefyll y tu allan rhag ofn iddynt geisio ffoi. A bryd hynny, fel heddiw, roedd yna rai a wrthodai ufuddhau ac a oedd yn mynnu cymdeithasu a hel tafarndai. Yr un yw’r natur ddynol ym mhob oes, debyg.

Boed i 2021 fod yn flwyddyn well na’r un yr ydym ni wedi ffarwelio â hi.

----------------------------

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ionawr 2021

Mae rhifynnau digidol Ionawr a Chwefror (a mwy) ar gael i'w lawr-lwytho am ddim. 

 

Llun -Paul W

 

Smit Newyddion

Rhan o golofn olygyddol rhifyn Gorffennaf-Awst sydd ar gael i'w lawr-lwytho'n llawn -am ddim- rwan*.

Mae'n draddodiad yn y byd newyddiaduraeth bod yr haf yn gyfnod distaw, pan mae'r gwleidyddion ar eu gwyliau aballu. Dyma'r silly season bondigrybwyll; tymor y straeon gwirion er mwyn llenwi tudalennau a thynnu sylw'r darllenwyr pan mae llai o newyddion go iawn i'w adrodd. Tydw i ddim o reidrwydd yn awgrymu bod llawer o newyddiaduraeth yn y papurau bro cofiwch. Gan fod pawb sy'n gwneud stem o waith ar ran Llafar Bro yn wirfoddolwyr, does gennym ni mo'r gallu i dreulio dyddiau yn mynd ar ôl 'stori' a datgelu anghyfiawnder a sgandals aballu.

Yn nyddiau gofid covid, mae’r newyddion am unrhyw beth ond y feirws mor brin a chwys fforddoliwr, chadal yr hen chwarelwyr. Mae’n smit ar bawb! Tydi’r cymdeithasau ddim yn cyfarfod, does yna ddim chwaraeon, ac mae ein rhwydweithiau arferol o ddanfon cyfarchion ar bapur i’r gohebwyr lleol ac yna i’r teipyddesau ar stop dros dro hefyd.

(Llun Gwilym Arthur. Lawr-lwythwch y rhifyn am fwy o fanylion)

Un maes oedd y papurau bro yn rhagori ynddo ers talwm oedd newyddion cymunedol a chyfarchion teuluol. Ond beryg fod facebook wedi rhoi'r farwol i hynny! Ugain mlynedd yn ôl, roedd pobl wrth eu bodd yn gweld enwau eu hanwyliaid yn Llafar Bro, ac yn torri darn allan o'r papur i'w gadw.

Heddiw, does dim raid i neb aros mis nes daw'r rhifyn nesa’ allan –gall bawb roi cyfarchiad ar facebook mewn eiliadau, a derbyn ymateb gan ddwsinau o bobl o fewn munud neu ddau! Mae'r un peth yn wir am hen luniau. Ddegawd yn ôl, os oedd rhywun yn canfod hen lun, roedden nhw'n ei yrru at Llafar Bro i holi am enwau a hanesion. Heddiw, ar y cyfan, grwpiau facebook ydi’r lle i rannu a thrafod hen luniau. Iawn de; pawb at y peth y bo. Dwi ddim am feirniadu. Mae lle i bob math o gyfryngau yn ein bywydau ni bellach.

Daeth dipyn llai na’r arfer o ddeunydd i mewn ar gyfer y rhifyn yma yn sicr, ond gan fod y cynnwys mor ddiddorol dwi’n mawr obeithio y byddwch i gyd yn mwynhau’r rhifyn digidol yma eto.

Diolch o galon i’r cymwynaswyr sydd wedi cyfrannu’n hael at gostau cyhoeddi’r rhifyn yma, trwy noddi tudalennau. Mae haelioni pobol ‘Stiniog bob tro yn wirioneddol wych ac yn codi calon. Mae’n golygu ein bod yn medru parhau i gyhoeddi bob mis, ar gyfnod pan nad oes arian gwerthiant na hysbysebu yn dod i mewn.

Mi ddaw pethau’n haws dwi’n siwr;  bob yn ail mae dail yn tyfu, yn‘de, ond mae’n anodd gwybod i sicrwydd os byddwn yn medru dychwelyd -o’r diwedd- at argraffiad papur erbyn y rhifyn nesa’ ym mis Medi. Does ond heddiw tan yfory, a ‘fory tan y ffair...

Gadewch i ni wybod beth hoffech chi weld yn y rhifynnau nesa’; rydym yn dibynnu ar eich cefnogaeth. Beth am ymateb i gais ein colofnwyr am wybodaeth pellach? Dewch a’r drol yn nes at y doman, trwy yrru eich newyddion a’ch cyfarchion atom hefyd, fel nad ydym yn methu dim byd!  Yn y cyfamser gyfeillion, daliwch i gredu!
Paul Williams
----------------------------------------

* Rhifyn Gorffennaf-Awst 2020

Datganiad Feirws Corona

Er mwyn gwarchod ein dosbarthwyr, a'n darllenwyr hefyd, rydym wedi penderfynu
NA FYDDWN YN ARGRAFFU Llafar Bro nes bydd y sefyllfa wedi gwella.

Mae'n siom i bawb, ac yn ddigynsail: ni fu toriad yn y cyhoeddi ers y rhifyn cyntaf yn Hydref 1975, ond o dan yr amgylchiadau, gobeithiwn eich bod yn cytuno mae dyma'r peth cyfrifol a chywir i'w wneud.

Mae criw gwirfoddol y papur yn ystyried sut fedrwn barhau i gynnig newyddion ac erthyglau yn ddigidol ar gyfer y gymuned trwy'r cyfnod anodd hwn.

Daliwch ati i yrru newyddion, cyfarchion, lluniau, ac erthyglau atom. Mi rown ni nhw ar ein cyfryngau cymdeithasol. 

Yn y cyfamser, cofiwch bod dros 770 o erthyglau eisoes ar y wefan hon; 'bodiwch' trwy'r tudalennau tra eich bod yma!

Efallai y gall rhai ohonoch argraffu ambell erthygl i'w rhannu efo aelodau'r teulu sydd ddim ar y we...

Cadwch yn ddiogel gyfeillion. Diolch am gefnogi eich papur bro. Daw eto haul ar fryn.

Stiniog o inclên y Greigddu, gan Helen McAteer

Gwerth bob dima...

Cynnydd ym mhris Llafar Bro

Diolch i lawer iawn o’n darllenwyr am y geiriau caredig ynglŷn â Llafar Bro ar ei wedd newydd, llawn lliw. Mae’r lluniau a’r cysodi newydd yn rhoi diwyg arbennig o ddeniadol i bob rhifyn. Yr anfantais o foderneiddio wrth gwrs ydi’r gost ychwanegol  am argraffu. Mae’n costio cannoedd yn fwy bob mis i gynhyrchu ein papur bro erbyn hyn, ac oherwydd bod y gwerthiant wedi disgyn yn sylweddol ers cychwyn y fenter ym 1975, mae’n rhaid i ni osgoi gwneud colled o fis i fis, neu byr iawn fyddai dyfodol  Llafar Bro.

Yn anffodus felly, bu’n rhaid i ni godi’r pris i 80 ceiniog o rifyn Chwefror.

Gobeithio, serch hynny, y cytunwch ei fod yn werth bob dima’, ac y byddwch yn parhau i’w brynu ac annog eich cymdogion a’ch ffrindiau i brynu eu copi eu hunain bob mis.  Mae llawer iawn o’r papurau bro eraill trwy Gymru, wedi cynyddu eu prisiau hwy i bunt neu fwy.  

Diolch o galon i holl ddarllenwyr Llafar Bro, am eich cefnogaeth werthfawr. Trwy ymdrech wirfoddol mae eich papur bro yn cael ei gynhyrchu, ac mae croeso mawr i gefnogwyr newydd ymuno â’r tîm.

Llyn Conglog efo'r Moelwynion. Llun- Dewi Prysor

Derbyn Llafar Bro ym mhen draw’r byd!

Er bod dau rifyn wedi ymddangos eisoes yn 2020, tydi hi byth yn rhy hwyr i chi danysgrifio i dderbyn Llafar Bro bob mis, ble bynnag ydych yn byw.

Gallwch dderbyn y papur trwy’r post am £20 y flwyddyn yng Nghymru a gweddill Prydain;  am £43 yng ngweddill Ewrop;  neu am £50 yng ngweddill y byd!

Yr hyn sy’n newydd ac yn gyffrous eleni am y tro cyntaf erioed, ydi y gallwch dderbyn rhifyn digidol trwy e-bost bob mis, i unrhyw ran o’r byd am £20 yn unig!

Beth am brynu tanysgrifiad i aelod o’r teulu, neu ffrind sy’n byw dramor? Neu os gwyddwch am bobl Bro Stiniog sy’n byw dramor, be’ am dynnu eu sylw nhw at y tanysgrifiad digidol newydd?

Ewch i'r dudalen danysgrifio i weld y manylion.

Diolch am gefnogi eich papur bro.

Ciwio i brynu Llafar Bro?

Rhifyn Mehefin 2019

Mae ein papur bro wedi newid yn sylweddol o ran diwyg a lliw o rifyn Mehefin eleni, a gobeithiwn y cytunwch ei fod yn werth ei weld.


Mae cwpled y diweddar Siôn Gwyndaf wedi ymddangos ar dudalen flaen y papur o'r dechrau un:

Ieuanc a hen ddarlleno
O leufer brwd, ‘Lafar Bro’.

Yn ddiweddar, ychwanegodd Dewi Prysor y canlynol at y gwpled:

Mewn lliw! Mae pawb yn ciwio
Yn un haid i’w brynu o.

Does gennym fel tîm sy’n ei ddarparu ar eich cyfer chi’r darllenwyr yn fisol ond hyderu’n fawr y gwireddir geiriau Dewi, ac y bydd y ddiwyg newydd yn anogaeth i’w werthu.

Rhifyn Gorffennaf 2019

Yn nyddiau’r bri ar y cyfryngau cymdeithasol, rydw i’n gofidio’n aml am ddyfodol y papurau bro a gyfrannodd mor helaeth ers dros ddeugain i gynnal yr iaith Gymraeg yn ein hardaloedd. Ail-adroddaf y geiriau a welwyd ar dudalen flaen rhifyn diweddar:

“Gobeithio y gallwn ni ddibynnu nid yn unig ar eich cefnogaeth chi, y ffyddloniaid, ond y cawn hefyd weld Llafar Bro, ar ei newydd wedd, yn ennill darllenwyr newydd.”

---------------------------
Addasiad yw'r uchod o eiriau Iwan Morgan, yn rhifyn Mehefin 2019.

Mae gwerthiant Llafar Bro wedi gostwng dros y blynyddoedd d'wytha; allwch chi ein helpu i werthu mwy? Rhowch hwb i'ch teulu, ffrindiau a chymdogion i brynu copi eu hunain.

Mae 70 ceiniog y mis yn ffordd rad iawn o gefnogi menter Gymraeg yn y gymuned. Neu gallwch danysgrifio i'w dderbyn trwy'r post, i chi'ch hun, neu'n anrheg i rywun arall.

Diolch bawb am eich cefnogaeth!


Llafar Bro ar ei newydd wedd

Llafar Bro ar Newydd Wedd

GAIR O EGLURHAD

O fis Mehefin ymlaen, bydd ein papur bro yn newid yn sylweddol, o ran diwyg a lliw. Mae’r newidiadau hyn yn anorfod oherwydd y ffordd y bydd y papur yn cael ei argraffu o hyn allan.

Y manteision                       
•    Bydd pob rhifyn o hyn ymlaen yn llawn lliw ac yn llawer mwy deniadol i’r llygad. 

•    Bydd yr argraffu yn fwy proffesiynol yr olwg ac yn gwneud gwell cyfiawnder â phob erthygl ac eitem newyddion.

•    Bydd y lluniau yn rhai a fydd yn dal sylw ac yn gofnod pwysig i’r oesoedd a ddêl (e.e. lluniau o’r ysgolion ac o’r meysydd chwarae ac yn y blaen).

•    Fydd dim angen i griwiau ddod ynghyd bob mis i blygu’r papur gan y bydd y gwaith hwnnw’n cael ei wneud gan y wasg.

Yr anfanteision
•    Bydd raid codi pris y papur, i gyfarfod cost ychwanegol yr argraffu.

Y noson blygu olaf. Cymdeithas Seren a rhai o selogion Llafar Bro

Rhaid pwysleisio nad oes gan Wasg Carreg Gwalch, na phwyllgor Llafar Bro chwaith, ddim dewis ond derbyn y sefyllfa sydd ohoni, bellach. Mae’r wasg yn gorfod buddsoddi’n drwm mewn peiriannau newydd drudfawr a bydd cost yr argraffu, oherwydd hynny, yn cynyddu’n sylweddol. O ganlyniad, ni fydd gan Llafar Bro, mwy nag unrhyw bapur bro arall sy’n dod o’r wasg honno, ddim dewis ond codi pris y papur, yn ogystal â phrisiau’r hysbysebion hefyd, yn ôl eu maint.

Edrych yn ôl
Cafodd Llafar Bro, ein hunig bapur Cymraeg lleol, ei sefydlu yn ôl yn 1975. Bryd hynny, roedd y sialens o’i roi at ei gilydd ac i’w argraffu yn llawer mwy nag ydyw erbyn heddiw. 

Ond fe ddoed i ben â hi ac fe lwyddwyd i gadw’r papur yn fyw dros y deugain mlynedd oedd i ddod, diolch nid yn unig i’r gwirfoddolwyr hynny oedd yn barod i roi o’u hamser er mwyn gwireddu’r freuddwyd ond hefyd i bobol yr ardal hon oedd mor gefnogol i’r fenter o gael papur yn ein hiaith ein hunain. 

Edrych ymlaen
Mae’r her, erbyn heddiw, yn bur wahanol. Lle bu’r gwerthiant dros y blynyddoedd yn 1,500 o leiaf bob mis, mae’r nifer hwnnw bellach wedi syrthio’n is na 1,000. Mae’r ffaith honno ynddi ei hun yn destun pryder i ni a rhaid gofyn pam, mewn ardal mor Gymreig â hon, bod peth felly’n digwydd, yn enwedig o gofio bod poblogaeth cylch Llafar Bro yn 7,000 a mwy.

Dros y blynyddoedd, bu’r pwyllgor yn gwneud pob dim o fewn eu gallu i gadw pris y papur mor rhesymol â phosib ond fe gawn ein gorfodi rŵan i fod yn fwy ymarferol er mwyn gallu cyfarfod y gost ychwanegol. O reidrwydd, felly, bydd raid codi pris y papur i 70c. Naill ai hynny neu, yn fuan iawn, orfod dod â’r papur i ben, a does neb am weld peth felly’n digwydd.

Mae rhai o bapurau bro eraill yr ardal yn codi hyd at £1.25 y rhifyn. Gobeithio y cytunwch fod 70 ceiniog yn dal yn fargen am newyddion, erthyglau, cyfarchion, lluniau, hanesion, a llawer mwy, ac y gallwn ni ddibynnu nid yn unig ar eich cefnogaeth chi, y ffyddloniaid, ond y cawn hefyd weld Llafar Bro, ar ei newydd wedd, yn ennill darllenwyr newydd, yn ogystal â denu’r hen rai yn ôl.

Felly, ewch ati i fynegi eich barn ac i awgrymu hefyd sut y gellid gwella ar y cynnwys bob mis, naill ai trwy e-bost, trwy Facebook, neu trwy adael llythyr neu nodyn yn Siop yr Hen Bost. Fe gaiff pob awgrym ei ystyried gan y Pwyllgor. 
-------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2019
Diolch yn fawr i Alwyn Jones am y lluniau

Atgofion Gosodwr

Dafydd Roberts sy'n adrodd ei hanes yn nyddiau cynnar Llafar Bro.

Anodd credu bod 40 mlynedd wedi mynd heibio ers ymddangosiad cyntaf 'Llafar Bro' yn Hydref 1975.  Roedd dalgylch 'Stiniog yn un o'r ardaloedd cyntaf yng Nghymru i fentro cynhoeddi papur bro misol yn y Gymraeg.  Papur yn llawn hanesion lleol, atgofion y darllenwyr a barn am wahanol bynciau llosg y dydd -  ac felly y mae hyd heddiw.

Ychydig flynyddoedd yn ôl bu Iolo Williams a Shân Cothi yn recordio rhaglenni o'r enw Bro.  Wrth wylio'r rhaglen o ardal Caernarfon, a gweld grŵp mawr o wirfoddolwyr wrthi'n 'gosod' eu papur hwy daeth llu o atgofion melys yn ôl am y cyfnod y bûm innau'n 'gosod' Llafar Bro yn fisol rhwng 1979 a 1984.

Dechreuai'r gwaith fel arfer ar nos Wener gydag ymweliad gan y golygydd ar y pryd – y Parch Emlyn Williams neu Bryn Jones – gyda'r deunydd ar gyfer y rhifyn cyfredol.  Roedd gan Emlyn Williams bob amser dair amlen A4.

Cynnwys y gyntaf oedd y dudalen flaen a'r darnau pwysicaf – rhaid oedd sicrhau eu bod hwy yn y papur yn ddi-feth; yn yr ail roedd darnau y colofnau misol a'r lluniau i gyd-fynd oedd yn llenwi crynswth y rhifyn; a'r drydedd yn llawn pytiau wrth gefn pe tae angen rhagor i lenwi'r rhifyn dan sylw. Roedd cyfrifoldeb edrychiad y papur wedyn yn syrthio i ddwylo'r gosodwr.  Byddai'r golygydd yn gweld y rhifyn gorffenedig am y tro cyntaf ar noson y plygu yn Siambr y Cyngor.  Dipyn o gyfrifoldeb felly!

Y dasg gyntaf oedd mesur canol chwe darn o gerdyn gwyn 30 modfedd wrth 21 modfedd.  Yna mesur tair colofn 4 modfedd o led o bopty'r canol.  Marcio wedyn, yn ysgafn â phensil y colofnau i gyd.  Yr ail dasg oedd torri'r tudalennau teip yn golofnau.  Y teipyddesau'r adeg honno oedd Laura Price a Heddus Williams.  Ond cyn eu gludo rhaid oedd gwneud penawdau gyda 'Letraset' - tudalennau plastig maint A4 gyda llythrennau'r wyddor mewn amrywiol faint a theip, yn ogystal â rhifau a phatrymau.

Llun o Gronfa Comin Wikimedia

I greu pennawd rhaid oedd gosod y dudalen letraset ar gerdyn gwyn annibynnol, rhwbio'r llythyren angenrheidiol yn galed â phensil er mwyn ei throsglwyddo ar y cerdyn. Roedd rhai penawdau angen bod yn fwy na'i gilydd, ac felly'n cymryd rhagor o amser.

Penderfynu wedyn ar ba dudalen roedd newyddion y gwahanol ardaloedd yn mynd cyn eu gludo'n ofalus ar dop y colofnau penodedig gyda Cow Gum - glud arbennig ar gyfer gosod penawdau papur newydd.  Yna'n ôl i'r dudalen flaen a gosod pennawd arbennig Llafar Bro gyda'r un glud.  Defnyddid y Pritt Stick  bondigrybwyll i ludio'r holl golofnau a deipiwyd, megis newyddion yr ardaloedd, chwaraeon, Sgotwrs 'Stiniog, erthyglau, ac yn y blaen.  Roedd hysbysebion yn cael dos o'r Cow Gum.

Y lluniau oedd y dasg nesaf – penderfynu faint o le i'w roi iddynt.  I wneud hynny rhaid oedd gweld faint o ofod oedd rhwng y colofnau.  Weithiau gellid chwyddo llun, neu os yn rhy fawr, ei leihau trwy osod papur du o'r maint cywir ar y cerdyn gwyn.  Rhaid oedd rhifo'r darn du a rhoi'r un rhif ar gefn y llun oedd i gyd-fynd ag ef.

Y dasg olaf oedd rhifo'r tudalennau â'r letraset.  Roedd y cyfan i'w gwblhau cyn noswylio ar y Sul. Bore Llun aed a'r cardiau gwyn gorffenedig i'r wasg ym Mhenygroes i'w hargraffu.  Ymhen yr wythnos, ar noson y plygu, dychwelid y cardiau gwyn a'r lluniau gyda rhifyn y mis i Siambr y Cyngor tref. Roedd un dasg fach ar ôl.

Rhaid oedd tynnu'n ofalus y penawdau a ludiwyd â'r Cow Gum oddi ar y tudalennau a'u cadw tan y rhifyn nesaf.  “Arf” da oedd yr hen Cow Gum! A dyna ni.  Ddeugain mlynedd yn ôl dyna'n fras waith misol gosodwr Llafar Bro. 


---------------------- 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn penblwydd Llafar Bro yn 40 oed, Hydref 2015.
Dafydd oedd yn gyfrifol am ddylunio 'bathodyn' cyntaf Llafar Bro. Gweler y dudalen 'Cefndir' am fwy o'r hanes.