Stolpia- ‘Stiniog 100 Mlynedd Yn Ôl

Pytiau o 1925 gan Steffan ab Owain 

- Agor Ysbyty Coffa Ffestiniog (Tybed beth a fyddai ymateb yr hen drigolion pe baent yn gwybod ei fod wedi ei gau fel Ysbyty?)

- Aeth bws yn sownd mewn lluwchfeydd ar yr Allt Goch a bu’n rhaid i’r teithwyr gerdded i fyny i’r Llan i gyfarfod bws arall.

-Cafodd Peter Macauley Owen, Frondeg, sef disgybl yn Ysgol Sir Ffestiniog, arddangosfa yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

- Ar ôl bod yn gauad ac yn rhannol dan ddŵr am sawl blwyddyn ail-agorwyd Chwarel Cwm Orthin gan gwmni Oakeley

- Dedfrydwyd Neil Doherty i fis o garchar a llafur caled am ddwyn par o fwtias (boots) gwerth £1.4s oedd y tu allan i siop yn Stryd yr Eglwys.

-Cynnal Eisteddfod Blodau’r Oes am y tro cyntaf. Tros 300 yn ymgeisio ar wahanol destunau.

- Prif Swyddfa’r Post yn y Blaenau yn agored tan 7:30 yr hwyr. Pris stamp ar lythyr 1d.

- Arbrofwyd gyda defnyddio llwch chwarel i wneud ffyrdd gan Gyngor Tref Blaenau Ffestinog gydag un S. McPherson a oedd yn obeithiol y byddai’n rhoi hwb i chwareli llechi a gweithfeydd sets yr ardal. Gwnaed arbrawf trwy gymysgu llwch llechfaen a glwtin, ac yna gwenithfaen macadam ar ei ben a rholer tros y cyfan. Bu’n weddol lwyddiannus.

-Penderfynwyd sgrapio y pedwar gwn mawr Almaenaidd a anrhegwyd i’r dref fel troffïau rhyfel gan y Cyngor Dosbarth (Credaf mai ar gonglau y Parc yr oeddynt wedi cael eu gosod).

- Oherwydd diffyg galw am gerrig sets a cherrig ar gyfer gwneud ffyrdd bu’n rhaid cau Chwarel Wenithfaen Manod a rhoi’r dynion allan o waith. Bu oddeutu trigain (60) yn gweithio yno ar un adeg.

- Tra yn teithio adref gyda’i wraig tros Fwlch Gorddinan (Y Crimea) collwyd rheolaeth o’r car gan David Hughes, U.H. o’r Blaenau a bu bron iddo fynd tros ymyl oddeutu 100 troedfedd o gwymp, ac yn ddiau, byddai’r ddau wedi eu lladd. Rhywfodd neu’i gilydd, ataliwyd y car ar ffens digon tila fel ei fod ynghrog tros yr ochr. Yn y cyfamser, roedd Mrs Hughes wedi llewygu ond trwy ryw drugaredd daeth modurwyr eraill i’w cynorthwy a llusgwyd y car yn ôl ar y ffordd. (Tybed ymhle yn union y digwyddodd y ddamwain? Ai uwchlaw Llyn Ffridd y bu’r anffawd?)

Llun- Y ffordd tros y Bwlch cyn ei lledu (ymhell ar ôl 1925)

- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2025

 

Croeso i rifyn yr haf!

Nodiadau golygyddol o rifyn Gorffennaf-Awst 2023. Oes gennych chi awydd helpu Llafar Bro?

Braf ar un llaw ydi cael adrodd bod llwyth o ddeunydd wedi dod i mewn tro yma! Ar y llaw arall, mae hynny’n golygu nad oes lle i bob dim yn anffodus. 

Bu’n rhaid gohirio ambell syniad a dal rhai erthyglau yn ôl tan rhifyn Medi, a rhaid oedd dewis yn ofalus pa rai o’r lluniau niferus fedrwn eu cadw. Gobeithio bod digon o amrywiaeth yn y rhifyn i osgoi siom gormodol.

Un stori y dylia’n bod ni’n adrodd yn fwy manwl -union 30 mlynedd* ar ôl y cyhoeddiad fod Atomfa Trawsfynydd yn cau- ydi bod cwmni Magnox o’r diwedd wedi cychwyn ar y broses i ostwng uchder adeiladau’r ddau adweithydd; yr adeiladau concrid mawr sydd wedi bod mor amlwg ar ein tirlun ers y chwedegau. Yn ôl cofnodion cyfarfod o’r grŵp rhanddeiliaid, dylid fod gwahoddiad i dendro wedi mynd allan erbyn hyn i gwmnïau dymchwel arbenigol, a’r nod ydi cychwyn y gwaith yn 2024, a’i gwblhau erbyn diwedd 2027. Roedd cwmni Egino yn dal i weithio ar gynllun busnes ar gyfer datblygu’r safle i gynnwys adweithyddion bach a ‘chanolfan ragoriaeth egni carbon isel’. Manylwyd hefyd ar y grantiau cymunedol a rannwyd (dros filiwn o bunnau mewn 10 mlynedd) gan gynnwys Seren a thîm rygbi dan 10 Bro Ffestiniog eleni.

O aros efo’r diwydiant cynhyrchu trydan, mae Engie, Pwerdy Ffestiniog, yn parhau i ddrysu pobol leol, trwy ddatgan yn gyntaf na fyddai gan neb hawl i gerdded dros argae Llyn Tanygrisiau, a gwneud tro pedol wedyn a chaniatâu i’r mynediad cyhoeddus barhau. Mae’r gwaith o baentio argae Stwlan yn dal i rygnu ymlaen yn boenus o araf a rhai’n holi os bydd diwedd i’r gwaith fyth? Gwahoddwyd Engie dair gwaith eleni i gefnogi ein papur bro a gwella eu cyswllt efo’r gymuned yr un pryd trwy dalu am hysbyseb neu noddi rhifyn. Efallai cawn wybod yr atebion erbyn rhifyn Medi.

Dewis anwybyddu’r newyddion am y datblygiad ‘glampio’ dan ddaear yn Chwarel Cwmorthin ydw i. Dyma chwarel lle collwyd llawer iawn o fywydau (yn wir galwyd hi’n ‘ladd-dy’ ar un adeg) ac mae’r syniad o drin y lle fel maes chwarae i bobol ddiarth yn un na fedraf ddod i’w dderbyn yn hawdd iawn. Ydw i’n afresymol? Gyrrwch air!

Felly hefyd y ‘carafanau bugail’ sydd wedi ymddangos yng nghyffiniau Llynnau Barlwyd eleni; yn gwbl amlwg ar y gorwel wrth gerdded i fyny at y llyn mawr. Debyg fod y rhain hefyd ar gyfer ymwelwyr sy’n fodlon talu trwy eu trwynau i gysgu mewn cwt sinc ar olwynion, ond sut ar y ddaear gafodd y fath bethau ganiatâd cynllunio mewn lle felly dwad?

Ar y llaw arall mae’n dda gweld mae tai rhent cymdeithasol sy’n cael eu hadeiladu (gan gwmni lleol) ar safle’r hen ganolfan iechyd yn y Blaenau, yng ngofal Adra a Chyngor Gwynedd. Yn ôl eu harwydd bydd yno dau dŷ dwy lofft; dau dŷ tair llofft; ac un ‘uned arbennigol’. Mae digon o angen tai rhent yn sgil yr argyfwng prisiau tai.

Tydw i ddim yn twyllo fy hun bod llawer o ‘newyddiaduraeth’ yn digwydd yn y papurau bro -mae’n amhosib i ni gystadlu efo papurau dyddiol neu wythnosol am newyddion- ond mae’n chwithig a rhwystredig na fedrwn adrodd ar bethau pwysig lleol yn fwy manwl. 

Be amdani... oes gennych chi awydd cyfrannu awr neu ddwy i greu cynnwys perthnasol i Llafar Bro?
Mae yna ddigon o amser cyn dyddiad cau rhifyn Medi! Ewch amdani, mae ein papur bro yn dibynnu’n llwyr ar griw bach o wirfoddolwyr i’w gadw’n fyw ac yn ddifyr o fis i fis, byddai’n braf cael croesawu mwy ohonoch i’r gorlan. Diolch bawb, mwynhewch yr haf, a daliwch i gredu!        

PW
- - - - - - - - - - - - 

Lluniau gan Paul W

* Erthygl o ddegawd yn ôl: 'Ugain mlynedd ers cau yr atomfa'

Cysylltwch os ydych chi awydd gyrru rhywbeth i mewn ond angen mwy o wybodaeth

Buddsoddi o Bell

Erthygl gan Philip Lloyd

Heblaw’r teuluoedd Greaves, Oakeley, Casson a Holland bu gan y chwareli lleol lu o berchnogion yn eu hanterth. Ond beth am fuddsoddwyr? Cefais gyfle i daflu peth goleuni ar y mater yn ddiweddar, a hynny o gyfeiriad annisgwyl.

Mae hen gyfaill coleg i mi yn gwirfoddoli yn amgueddfa leol Wellington, Gwlad yr Haf. Cafodd hen lyfr cownt i’w astudio gan y curadur. Mae’n cofnodi cyllid Mrs S.M. Fox, gwraig i aelod o deulu lleol a fu’n cynhyrchu brethyn gwlân yn y dref ers canol y deunawfed ganrif. Prif berchennog cwmni Fox Bros & Co ers 2009 yw Deborah Meaden, a fagwyd yn lleol ac a ddaeth i amlygrwydd ar y rhaglen deledu Dragon’s Den. 

Roedd sôn yn y llyfr cownt am etifeddu ar ôl marwolaethau ac eitemau teuluol eraill. Ond roedd un gair a ymddangosodd sawl gwaith yn y 1890au yn ymdebygu i ‘Carmarthen’ (‘Carmarthen shares’ un tro) a swm o £1,300 yn ei ymyl bob tro. Ond yn 1895 priodolwyd y swm i’r New Welsh Slate Co. Debentures, sef math arbennig o fuddsoddiad sy’n cael blaenoriaeth os telir difidend blynyddol.

Llwyddais i argyhoeddi fy nghyfaill nad oedd cysylltiad amlwg rhwng Caerfyrddin a’r diwydiant llechi. Parodd hyn ddryswch iddo ac i’r curadur. Ond aeth y curadur ati ar drywydd arall: a oedd ‘Carmarthen’ yn air Cymraeg arall yn dechrau gyda’r elfen ‘Cwm’ ac yn berthnasol i’r diwydiant llechi? Daeth i’r casgliad mai Cwmorthin ydoedd.

Gofynnais i gyfaill arall, Gareth Haulfryn Williams, cyn-archifydd sirol, a oedd cysylltiad rhwng chwarel Cwmorthin a’r New Welsh Slate Co. Daeth yr ateb gyda’r troad: ffurfiwyd y New Welsh yn 1889 i brynu cwmni’r chwarel ar ôl i hwnnw fynd i’r wal. Yna, meddai, prynwyd y New Welsh yn ei dro gan Gwmni Oakeley yn 1900.

 

Rydw i’n ddiolchgar hefyd i Cadi Iolen o Amgueddfa Lechi Cymru. Cefais fy nghyflwyno ganddi i gyfeiriadau’r wasg at ddechrau a diwedd y New Welsh Slate Co. yn ogystal â gwybodaeth am ei drefniadaeth. Yn rhifyn 31 Mai 1889 o’r Caernarfon & Denbigh Herald, estynnwyd gwahoddiad o swyddfa’r cwmni yn Llundain i ymgeisio am gyfranddaliadau. Yn y ddinas honno hefyd y trigai pedwar o’r chwe chyfarwyddwr (ac Aelod Seneddol Torïaidd Tottenham yn eu plith).

Ond roedd rhifyn 24 Mawrth 1899 o’r North Wales Express yn cynnwys adroddiad ar ‘a special meeting’ o’r cwmni mewn gwesty yn Llundain i ystyried ‘the present financial condition of the company’, a oedd yn ‘extremely deplorable’.  Doedd dim difidend yn cael ei dalu ar y cyfranddaliadau, ac adroddodd Mr Roberts, y rheolwr, nad oedd y gweithwyr wedi cael cyflog llawn ers wythnosau. Pe baen nhw’n ymadael, meddai, byddai’r gwaith yn cael ei foddi gan ddŵr. Roedd pennawd yr adroddiad yn cynnwys y geiriau drwg argoelus: ‘proposed voluntary winding-up’. A dyna’r argymhelliad a gyflwynwyd i gyfarfod buan o’r cyfranddalwyr.

Hanes Plwyf Ffestiniog

Atgynhyrchaf uchod fanylyn o’r map a atodwyd i’r llyfr Hanes Plwyf Ffestiniog o’r Cyfnod Boreuaf gan G.J. Williams (1882). Gwelir Llyn a Chwarel Cwmorthin ar yr ochr chwith. Sylwer hefyd ar y tramffyrdd sy’n cysylltu’r chwareli â Rheilffordd Ffestiniog er mwyn cludo eu cynnyrch i borthladd Porthmadog i’w allforio, ac ar reilffyrdd mesur-safonol y London & North Western a’r Great Western (y naill yn mynd drwy dwnnel ac ymlaen i’r gogledd am Ddyffryn Conwy a phrif lein Caer/Caergybi, a’r llall i’r de am Y Bala).

Yn ei ragymadrodd i’r llyfr dywedodd G.J. Williams iddo gael ei seilio ar draethawd a gyflwynwyd i 

"Ail Eisteddfod Chwarelau Mr. Oakeley, Hydref, 1880, yn yr hon y dyfarnwyd ef yn fuddugol, ac yn deilwng o’r wobr – deg gini – cyflwynedig gan W. E. Oakeley, Ysw., Tanybwlch, a R. Rowland, Ysw., North & South Wales Bank". 

Yn y bennod ar ‘Y Llech-Chwarelau’ mae’n nodi mai Samuel Holland (ieu.) oedd ‘ein Haelod Seneddol Anrhydeddus’ yn ogystal â bod yn perthyn i deulu o berchnogion. Ac mae lle anrhydeddus yn ‘Enwogion a Hynodion y Plwyf’ i William Gryffydd Oakeley (m. 1835), a fu’n ‘hynod am ei haelioni a’i garedigrwydd i’r tlodion’.

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2022

Stolpia- Clychau

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Erbyn i’r rhifyn hwn o ‘Llafar’ ddod o’r wasg byddwn ni wedi canu clychau’r Flwyddyn Newydd i mewn, oni byddwn?  Dwn i ddim pa bryd y dechreuwyd ar y traddodiad hwn o’u canu ar drothwy blwyddyn newydd, ond mi wn fod defnyddio clychau at wahanol ddibenion yn dyddio’n ôl ganrifoedd lawer.

Dywedir mai carreg oedd deunydd y clychau cynharaf ... ac onid un o ymadroddion y chwarelwr pan gaiff garreg (llechen) dda a honno’n tincian wrth ei tharo a morthwyl yw ....

‘y mae hon yn canu fel cloch’.  

Ac yn wir, o astudio tarddiad y gair ‘cloch’ yn y Gymraeg a’r Wyddeleg gwelir ei fod yn berthynas agos i’r geiriau canlynol – clogfaen (boulder), clogwyn, clogwrn,  clegyr, ayyb.   Yn ôl rhai geiriaduron tardda’r geiriau Saesneg ‘clock a ‘cloak’ o’r un fynhonnell, sef o’r hen air Celtaidd am garreg.

O beth gofiaf, y gloch hynaf y gwn i amdani hi yn y cyffiniau hyn yw ‘Gloch Wyddelan’, sef yr hen gloch Geltaidd honno a ddarganfuwyd yn naear Bryn y Bedd, Dolwyddelan rywdro yn y 19eg ganrif, ond sy’n dyddio’n wreiddiol mor bell yn ôl a’r chweched neu’r seithfed ganrif, o bosib.  Cofier mai cloch law wedi ei wneud o efydd yw hon ac yn ymdebygu mewn ffurf i’r clychau a welir am yddfau gwrtheg yn y Swistir, ayyb.  Gellir gweld y gloch hon yn hen Eglwys Sant Gwyddelan yn Nolwyddelan hyd heddiw.

Ceir lliaws o gyfeiriadau at glochdai a chlychau yn ein hanes a’n llenyddiaeth, oni cheir?  Sut bynnag, nid wyf wedi taro ar ryw lawer o hanes clychau’r ardal hon, boed yn rhai eglwysig, neu rai’r ysgolion, neu hen glychau’r chwareli.  Tybed o ble y byddent yn cael y gwahanol glychau yma,  .... a faint oeddynt yn gostio i’w gwneud ayyb?

Cloch Ysgol Rhiwbach. Llun VPW

Fel y gwyddoch, mae cloch yr eglwys yn dal i gael ei chanu yn y Blaenau, onid yw?  Ond, a ydych wedi meddwl faint o glychau a fyddai’n cael eu canu yn y cylch yn y ganrif ddiwethaf?

Wel, yn gyntaf, ceid pedair eglwys yn y plwyf .... i gyd gyda’u cloch.  Yna, byddai rhai o’r ysgolion gyda chlochdwr a nifer o glychau llaw, oni byddai?

Cyn dyddiau’r cyrn, byddai clychau yn ein chwareli, yn ogystal.  Dywedir fod un yn Chwarel Holland ac un yn y Gloddfa Ganol ar un adeg ... ac yn ôl pob son, roedd un y Gloddfa yn llawer mwy soniarus nag un Holland, a gelwid hi’n ‘Single Airy’ am ryw reswm.  Credaf mai ar ben yr inclên a gladdwyd o dan ‘Domen Fawr Oakeley’ oedd un Chwarel Holland.

Clywais hefyd y byddai hen gloch llong ar un o incleiniau tanddaearol Chwarel Cwm Orthin ar un adeg.  Tybed pwy all roi mwy o hanes clychau’r chwareli inni?

Yn nyddiau cynnar y gwasanaeth post byddai gan y llythyr-gludydd gloch fach i’w chanu er mwyn tynnu sylw’r trigolion a fyddai eisiau postio’u llythyrau, neu’n disgwyl llythyr oddi wrtho.  Byddai gan y cyheddwr tref (town crier) gloch i alw pobl ynghyd, hefyd .... a phwy sydd yn ddigon hen i gofio ‘clychau llefrith’ Ffestiniog?  Yn y flwyddyn 1887 ysgrifennwyd cân iddynt gan un yn galw ei hun yn ‘Ysbryd Huw Llwyd’.  Dyma bennill neu ddau ohoni:

‘Clywais son am gloch y Bala
A chloch Moscow fawr yn Rwsia
Ond beth ydynt i ardderchog
Glychau llefrith yn Ffestiniog.

Casglwch glychau’r greadigaeth
Dewch a hwy i gystadleuaeth
Rhoir y wobr i ardderchog
Glychau llefrith yn Ffestiniog.

Os nad wyf yn cyfeiliorni, bu cwyn am yr holl glychau hyn gan amryw o bobl yr ardal, a bu’r hanes yn y papurau lleol.  Credaf y bu’n rhaid iddynt gwtogi ar eu nifer yn y diwedd.  Pa fodd bynnag, pa bryd y rhoddwyd y gorau i’w defnyddio?  Oes ‘na un neu ddau o’r darllenwyr hynaf yn cofio’r clychau llefrith?

Heb os nac onibai, y mae llawer ohonom yn cofio cloch Mr Taddei yn cael ei chanu pan fyddai yn dod o amgylch y dref gyda’i drol o hufen iâ blasus a diguro, onid oes?  Rwyf bron yn sicr fod cloch wedi bod y tu allan i’r hen orsaf dân a fyddai’n nhroed Clogwyn Bwlch y Gwynt hefyd .... ac y byddai’n canu pan oedd tân wedi torri allan yn rhywle yn y cyffiniau.  Yn ddiau, gall rhywrai roi mwy o oleuni ar y mater hwn inni, oni fedrent?

A dod yn ôl rwan at gloch yr eglwys .... a chloi ar nodyn digri o eiddo’r hen fardd cocosaidd, Ieuan Hengal y Traethau, a breswyliai’n Nhre Ddôl gerllaw’r Dinas ac Inclên Fawr Holland yn yr 1870’au:

‘Peth hardd yw cloch ar ben yr Eglwys
I wahodd y bobol i mewn yn daclus,
Yn lle dod yno ar y canol,
I wneud poen i bobol dduwiol!’

Yn ddiamai, y mae llawer mwy i’w ddweud am hen glychau’r ardal, onid oes?  Pa fodd bynnag, gadawaf hwy am y tro a dymuno Blwyddyn Newydd Dda i chi i gyd.

------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1999.
Gallwch ddilyn erthyglau Stolpia i gyd efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.