Stolpia -Clochyddion

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain, yn parhau â'i drafodaeth am glychau.

Os cofiwch, dechreuais son ychydig am glochyddion yn gyffredinol y tro diwethaf on'd o? Wel, y tro hwn rwyf am daflu ychydig mwy o olwg ar y swydd bwysig hon ac ar rai a fu'n ei gwneud am flynyddoedd lawer.

Yn y Genedl Gymreig am fis Ionawr 1932 ceir cyfeiriad at un James Williams, clochydd Llandegai, a fu'n ôl yr hanes, yn canu cloch yr eglwys i groesawu'r flwyddyn newydd i mewn am 78 mlynedd i gyd! Tybed a oes rhywun wedi torri'r record hon?

Clochyddion y Llan
Ymhlith y clochyddion a geid yn y Llan ers talwm, roedd rhai selog iawn. Bu Thomas Jones, Tŷ'n y Maes yn glochydd yna am 36 mlynedd cyn i un arall ganu ei gloch gnul yn 1929 pan oedd yn 80 mlwydd oed. Un arall a fu'n gwneud y swydd hon am 34 o flynyddoedd oedd Joseph Jones, Tŷ'n y Maes. Bu ef farw yn 65 mlwydd oed yn 1886, ac os nad wyf yn cyfeiliorni, roedd yn un o hynafiaid Mrs Enid Roberts, Bangor [gynt o Gae Clyd].

Eglwys Sant Mihangel, Llan ffestiniog. Llun Paul W

Yn ôl carreg fedd William Roberts, gof o Benybryn, Ffestiniog, bu yntau'n glochydd yn yr eglwys am 32 mlynedd. Bu ef farw yn 1851 yn 66 mlwydd oed. Os cofiaf yn iawn, bu William Henry Jones, taid Mrs Maureen D' Aubrey Thomas yn glochydd a thorrwr bedd yn Eglwys Sant Mihangel, hefyd, ond nid wyf yn sicr am ba hyd.

Yn ddiau, bu llawer o rai eraill yn glochyddion ffyddlon i'r eglwysi yn Y Llan, y Manod, Y Blaenau a Thanygrisiau pan oeddynt yn eu bri. Yn ei ysgrifau ar hanes cymeriadau 'Stiniog a'r cylch gan Glyn Myfyr ceir y canlynol am un a lysenwid 'Yr Hen Glochydd':

‘Edward Williams, Dorfil Street, Kings Head, ar ôl hynny, a gai ei adnabod gan bawb bob amser wrth yr enw 'Yr Hen Glochydd'.
Yr oedd ef yn gymeriad, credaf na fu iddo erioed gyrraedd y gwaith erbyn caniad yn y bore. Un tro roedd yn eithriadol hwyr, a chloch yr ysgol yn canu. Sylwodd y goruchwyliwr, "Oes gen ti ddim cwilydd Clochydd yn dod at dy waith yr amser yma o'r dydd mewn difri?" "Rwan mae'r gloch yn canu", meddai'r Clochydd. "Ie, ond cloch yr ysgol yw honna", meddai' r goruchwyliwr. "Waeth i ti pa gloch wyt ti'n ei glywed", meddai yntau.’

O ddarllen y bennod 'Yr Hen Glochyddion' yng nghyfrol 'Ar Lawer Trywydd' (1973) gan Gwynfryn Richards gwelir fod amryw ohonynt â sawl swydd arall i'w wneud yn ogystal a bod yn glochydd. Er enghraifft, roedd John Jones, sef Ioan Garmon o Lanarmon yn glochydd, casglwr trethi, cerfiwr ac yn ysgolfeistr. Roedd William Roberts, Llannor yn arddwr, yn ysgolhaig ac yn rhwymwr llyfrau, a Sion Ifan, Penmachno yn llythyr-gludydd.

Clochydd Pren
Ar un adeg defnyddid math arall o glochydd i gynorthwyo gyda chaniadaeth yr eglwys mewn ambell blwyf, sef un wedi ei wneud o bren. Ei ddiben oedd helpu i yngan Amen trwy ddynwared llais dynol a gwneud y gwasanaeth yn fwy effeithiol.

Math ar offeryn awtomatig oedd y clochydd hwn ac os tarai'r offeiriad ei droed ar ran ohono seiniai yntau A-men yn union fel llais dynol a gellid ei glywed yn eithaf clir drwy'r adeilad, yn ôl pob son. Arferid un o'r offerynau hyn yn Eglwys Hirnant ger Llangynog, Powys ar un adeg.

Dyrna hen rigwm amdano:

Amen, clochydd pren,
Dannedd priciau yn ei ben.

Tybed a oes un o'r dyfeisiadau hyn ar gael yn rhywle heddiw. Oes 'na un yn yr Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan neu'n ymhlith hen greiriau'r eglwys?

-------------------------

O.N.  Clychau a Chlochyddion*
Dyma un neu ddau o bethau a ddaeth i law amdanynt yn dilyn fy sylwadau blaenorol.  Yn gyntaf, diolch i’m cyfeillion yn Archifdy Meirion, Dolgellau am dynnu’n sylw at ‘Y Gloch Un’ a alwai gweithwyr ardal Dolgellau gynt yn ôl at eu gwaith wedi iddynt giniawa.  Hefyd ‘Y Gloch Naw’ a weithredai fel hwyrgloch (curfew) a chloch i alw’r morynion adref ... gan y byddai’n amod yn rhai o dai y dref iddynt gyrraedd yn ôl at 9 o’r gloch ... yr hwyr, wrth gwrs.

Cefais glywed gan Mr D. Hughes (Deio), Ffordd Wynne fod cloch wedi bod ar un adeg ar bostyn neu fur gerllaw’r Swyddfa Post (y Post Mawr).  Rhyw gof hogyn sydd ganddo ohoni, a pheth da fyddai cael cadarnhad o hyn.  Pwy a wyr, efallai bod llun ohoni’n rhywle?

Yn olaf, deuthum ar draws y cofnod canlynol tra’n chwilota am rywbeth hollol wahanol:

Ar Fai 23, 1853 bu farw Robert Jones, Clochydd Trawsfynydd.  Cymerodd ran ym medyddio 1400 o bersonau, 600 o briodasau a 1,500 o angladdau!  

Pwy all ddweud mwy o’i hanes wrthym, neu’n wir, hanes un o glochyddion eraill Bro Ffestiniog?
 -------------------------


Ymddangosodd yr erthygl uchod yn rhifyn Ebrill 1999. * Cafwyd y diweddariad wedyn yn rhifyn Mai 1999.

Stolpia -Clychau eto

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain, yn parhau â'i drafodaeth am glychau.

Cloch  Botes
Ceir amryw o gyfeiriadau mewn hen ddogfennau at yr hyn a elwid yn ‘Gloch Botes’.  Dywed Bob Owen (Croesor) yn ei erthygl yn y Genedl Gymreig, Tachwedd 1930, ar glychau o bob math, y canlynol amdani hi:

‘Mewn amryw eglwysi cenid clychau fel yr ymadawai cynulleidfaoedd allan ar foreau Sul.  Ni wyddis beth roeddes fod i’r arfer hwn, os nad, meddai un ddigrifwraig, i roddi rhybudd i’r lladron i ymadael cyn i’r teuluoedd ddychwelyd o’r eglwys a’u drysu ar eu hanfadwaith.’

Nid yw pawb yn gytun ar yr amser y cenid y gloch hon.  Dywed rhai mai cyn mynd i’r gwasanaeth y gwneid hynny, tra dywed eraill mai ar ddiwedd y gwasanaeth y cenid hi. Yn ôl rhai cenid hi tua naw o’r gloch er mwyn i’r bobl gael digon o amser i fwyta eu potes, neu eu huwd cyn cychwyn am yr eglwys.  Ar un adeg byddid yn canu’r gloch hon ym Metws Gwerful Goch a dywedid mai ei diben yno oedd rhoi rhybudd i rai arhosai adref i baratoi cinio rhagblaen a chyn i’r meistri gyrraedd gartref.

Eglwys Dewi Sant, Blaenau Ffestiniog. Llun -Paul W

Cloch Crempog
Ar Fawrth Ynyd y cenid y gloch hon, a hynny am un-ar-ddeg, o’r gloch y bore.  Cloch i rybuddio’r mamau a’r morynion i roi crempogau ar y tân oedd hon yn ystod ei chyfnod diweddaraf.  Sut bynnag, cloch i alw ar y bobl i gyffesu oedd hi’n wreiddiol a chenid hi am wyth o’r gloch y bore mewn llawer eglwys, hyd yn oed pan nad oedd gwasanaeth yno.  Y rheswm am hyn oedd dangos fod gwasanaeth wedi arfer cael ei gadw yno ar yr awr honno ar un adeg.

Cloch y Dafarn
Dywedir mai cloch i wysio pobl o’r dafarn i Offrwm mewn claddedigaeth oedd hon yn wreiddiol.  Fel hyn y canodd Rowland Huw o’r Graienyn am yr arferiad yn Llanfor ger y Bala.

A’r Bugel heb gel sy’n galw – y defaid
O Dafarn y cwrw
Nid yw yn hel a’i dwyn nhw
I dy mawl ond am elw.

Chwithau aelodau goludog, - sain gwledd
Sy’n gladdest mor halog
Pa arwydd gras praidd y grog,
Clywch ganu Cloch y Geiniog.

Y Gloch Gnul
Byddid yn arferiad drwy Gymru gyfan ar un adeg i ganu y ‘Gloch Gnul’ neu’r 'Gloch Ymadawiad’ yn fuan ar ôl marwolaeth aelod o’r eglwys, neu ‘ar ôl i’r enaid ymadael o’r corff’, fel y dywedir.  Newidwyd hyn mewn llawer ardal yn ddiweddarach, mewn ambell le cenid hi ar y noson cyn yr angladd, neu ychydig cyn y cynhebrwng.  Gellid dweud ers talwm yn ôl nifer y tinciadau os mai dyn neu ddynes, hen lanc neu hen ferch, neu fachgen neu ferch a gleddid.

Mewn ambell fan arall, canai’r clochydd y clychau yn y fath fodd fel ag y gellid gweithio allan oedran y person a fu farw.  Gyda llaw, gelwid tâl y clochydd gynt yn ‘Ysgub y Gloch’, neu ‘Yd y Gloch’ neu ‘Blawd y Cloch’.  Mesur o geirch a gai’n daliad mewn ambell blwyf, - hanner mesur o wenith a hanner o haidd allan o’r Degwm.  Yn ystod y cynhaeaf âi’r clochydd i gasglu ysgubau o yd oddi wrth y plwyfolion.  Yn ôl cofrestr plwyf Betws Gwerful Goch am y flwyddyn 1774 yr oedd y person yn hawlio ‘Blawd y Gloch’.  Tybed a oes cyfeiriadau at y taliadau hyn yn ein plwyf ni a’r plwyfi cyfagos o gwbl?

O.N.  Cafodd y golofn ychydig sylw ar Raglen Hywel Gwynfryn y dydd o’r blaen, ac er na chlywais y rhan a ddilynodd y cyfweliad, deallaf i un o’m ymholiadau gael ei ateb mewn dim amser.  Holais os oedd yr hen ‘gloch cymun’ a fyddai yn Eglwys Llanrhyddlad, Ynys Môn ar gael heddiw, a chafwyd ateb cadarnhaol gan y Rheithor ei body n dal yno.  Diolch i bawb am eu diddordeb.


Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Mawrth 1999.

-----------------------------------------------

Dilynwch erthyglau Steffan am GLYCHAU neu gyfres Stolpia efo'r dolenni isod.

Clychau -faint o'r gloch?

Bu colofn Stolpia yn trafod Clychau fwy nag unwaith. Yn rhifyn Ebrill eleni, roedd Pegi Lloyd Williams yn trafod yr un pwnc. Dyma rannu addasiad o'i hysgrif hi.

Wrth drafod ‘Awr Fawr Galan’ yn rhifyn Mawrth, roedd Tecwyn V. Jones yn dwyn sylw at ddweud yr amser wrth ‘y gloch’ yng Nghymru a’r ‘clock’ yn Saesneg.  Ni fu i mi erioed feddwl am darddiad y gofyn “faint ydi hi o’r gloch” sydd o’i gyfieithu yn gofyn “how much is it from the bell” nes i mi bori yn y llyfr ‘Gweithiau Gethin' (1884) gan Owen Gethin Jones, wrth chwilio a chwalu am hanes y clochyddion cyn iddynt fynd yn angof llwyr. (Gweler ‘Hen Glochyddion Cymru’ Gwasg Y Lolfa 2011).

 "I liaws o eglwysi hynaf [Cymru], roedd rhaff y gloch ar yr ochr allan i’r Clochdy a byddai llwybr gwastad llyfn oddi wrth y rhaff at y Deial. Ar yr hon yr oedd rhif nodau, yn dangos yr amser drwy dywyniad yr haul dros y llethr fys, yr hwn oedd a’i gyfeiriad o’r de i’r gogledd, yr un ffordd a thalcen yr eglwys lle safai y gloch”.  

Ai Owen Gethin Jones ymlaen i egluro y byddai’n rhaid i’r clochydd ‘druan ŵr’ wylio’r deial yn ofalus o dywyniad haul a rhoi tonc ar y gloch ar yr awr.

Cloc haul. Manylion isod*

Cloc Haul oedd enw arall ar y deial, ac mae’r cloc haul sydd yn sefyll drws nesa i Gapel y Bedd, ger Eglwys Sant Beuno, Clynnog yn dyddio rhywle rhwng y 10fed neu 12fed ganrif medda nhw.  Cyflwynodd David Wilson, Nefyn, deial o’i waith ei hun a’i osod ym mynwent Llandygai.  Os deuai cwmwl neu dywydd drwg i guddio’r haul yna byddai gan y trigolion ‘wydryn a thywod ynddo o’r enw AWR a thorid y pen arall i lawr bob tro y clywid y gloch, a byddai y tywod wedi rhedeg pob llychyn drwy y chwiw dwll oedd yn ei ganol yn gywir cyn y clywid y gloch drachefn’. 

Gwyddwn am yr ‘hourglass’ wrth gwrs, ond erioed wedi meddwl pam ein bod yn dweud ‘mae yn chwarter i neu chwarter wedi’, hynny ydi yr ‘I’ nes y canai’r gloch yr awr nesaf, a'r ‘wedi’ i ddynodi ei bod wedi canu, a hynny i fyny i’r hanner awr cyn dod yn ôl i’r “I”..

Yng Nghadeirlan Tŷ Ddewi mae cloch efo arysgrif “A’R GLOCH YN RHIFO ORIAU’R DYDD I BEN”  ac mae hyn yn ein hatgoffa am ‘GRAYS ELEGY’ – “The curfew (h.y. yr hwyrgloch) tolls the knell of parting day” a’r cyfieithiad “Dacw ddolef y ddyhuddgloch yn oer ganu cnul y dydd”.

Mae cylch o wyth cloch yn Eglwys y Santes Fair, Dolgellau, ac ar y bedwaredd mae’r arysgrif MYFI YW’R NAW GLOCH (John C. Eisel).

[*Llun gan Michael Trolove, wedi'i drwyddedu dan Creative Commons Wicipedia.]
-------------------------------------------------

Dilynwch erthyglau CLYCHAU Stolpia efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stolpia -Clychau (parhad)

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain, y tro hwn yn parhau â'i drafodaeth am glychau.
*Mae dolen isod i ran gyntaf y stori.

Dyma dipyn mwy o hanes y gwahanol fathau o glychau a ddefnyddid gynt gan y gwŷr eglwysig. Yn ôl Bob Owen (Croesor) ‘roedd tri math o glychau yn perthyn i eglwysi yr hen oes. Dwy yn glychau dwylo a’r trydydd yn gloch hongian yn nhŵr yr eglwys, neu rywle cymwys arall.’

Yn gyntaf, ceid ‘cloch y cymun’, sef cloch fechan a genid adeg yr Offeren a phan y gweinyddid y Sacrament i’r bobl a oedd yn wael yn eu cartrefi. Byddid yn ei thincian wrth i’r bobl orymdeithio i gartrefle y person gwael er mwyn gweinyddu’r swper olaf. Tybed a oes rhai o’r clychau hyn wedi eu cadw yn ddiogel gan ein heglwysi?

Cloch y Meirw. Cloch fechan oedd hon hefyd a gwelais yn cael ei galw yn ‘gloch y corff’ gan un neu ddau. Ar un adeg o’n hanes roedd hi’n arferiad i glerc y plwyf flaenori gorymdaith angladdol neu gynhebrwng a chanu’r gloch fel yr elai ymlaen. Yr oedd hwn yn hen, hen arferiad a dyddia’n ôl ganrifoedd lawer yn ôl pob son. Deallaf ei fod wedi bod mewn arfer o gylch Aberystwyth a Chaernarfon hyd at ddechrau’r ganrif hon, os nad ychydig yn ddiweddarach. Mewn ambell le gelwir y gloch hon yn ‘Elor-gloch’ am fod y corff yn cael eu gludo ar elor – fel yr un sydd ar y wal yn Eglwys Llanfrothen hyd heddiw.

Un o’r rhesymau dros ganu hon ar y ffordd i’r fynwent oedd bod yr hen ffyrdd gynt mor gul, a phrin y pasiai dau gar llusg ei gilydd arnynt. Felly, byddai’n rhaid wrth y gloch i rybuddio rhai a ddeuai ar hyd y ffordd i wneud lle i’r angladd.

Cloch y terfynau. Yn y dyddiau gynt byddid yn cerdded terfynau yn rheolaidd ym mhob plwyf, ac yn union fel yn y gorymdeithau eraill, cenid cloch gan glerc y plwyf, yr hwn a fyddai ar y blaen, wrth gwrs.

Clychau eraill. I’n cyndeidiau roedd rhinweddau a galluoedd rhyfedd yn perthyn i’r clychau ac ar stormydd o fellt a tharanau cenid hwy hyd ddiwedd y drycin fel y gellid ymlid y cythreuliaid a’r ysbrydion drwg ymaith. Credid gynt fod y diafoliaid yn ofni clychau yn fawr iawn a rhedent i ffwrdd nerth eu carnau pan glywent eu swn. Diflanai ysbrydion a thylwyth teg o leoeodd neilltuol pan cenid clychau. Ystyrid clychau fel pethau sanctaidd wedi eu gwneud i addoli Duw ac oherwydd y gred hon datblygodd pob math o ofergoelion yn eu cylch. Byddai son gynt am ysbrydion drwg a chythreuliaid yn cael eu bwrw i byllau neu lynnoedd gan yr offeiriaid drwy gyfrwng clychau a genid ganddynt.

O.N. Diolch i Mrs Sally Williams, Llan Ffestiniog, y cyfaill Emrys Evans, un o golofnyddion ein papur, a’m mam (Mrs Morfudd Owen) am rychwanu eu cof yn ôl i’r adeg pan fyddai’n dynion llefrith ni yn y Blaenau a’r Llan yn canu cloch i dynnu sylw eu cwsmeriaid. Diolch i chi o’ch tri – Mwy y tro nesaf, efo lwc a bwyd llwy!
------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 1999.
Gallwch ddilyn erthyglau Stolpia i gyd efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


*Clychau- rhan 1

Llun gan Paul W (Eglwys Capel Isaf, ar odrau deheuol Mynydd Epynt; Ebrill 2016)

Stolpia- Clychau

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain.

Erbyn i’r rhifyn hwn o ‘Llafar’ ddod o’r wasg byddwn ni wedi canu clychau’r Flwyddyn Newydd i mewn, oni byddwn?  Dwn i ddim pa bryd y dechreuwyd ar y traddodiad hwn o’u canu ar drothwy blwyddyn newydd, ond mi wn fod defnyddio clychau at wahanol ddibenion yn dyddio’n ôl ganrifoedd lawer.

Dywedir mai carreg oedd deunydd y clychau cynharaf ... ac onid un o ymadroddion y chwarelwr pan gaiff garreg (llechen) dda a honno’n tincian wrth ei tharo a morthwyl yw ....

‘y mae hon yn canu fel cloch’.  

Ac yn wir, o astudio tarddiad y gair ‘cloch’ yn y Gymraeg a’r Wyddeleg gwelir ei fod yn berthynas agos i’r geiriau canlynol – clogfaen (boulder), clogwyn, clogwrn,  clegyr, ayyb.   Yn ôl rhai geiriaduron tardda’r geiriau Saesneg ‘clock a ‘cloak’ o’r un fynhonnell, sef o’r hen air Celtaidd am garreg.

O beth gofiaf, y gloch hynaf y gwn i amdani hi yn y cyffiniau hyn yw ‘Gloch Wyddelan’, sef yr hen gloch Geltaidd honno a ddarganfuwyd yn naear Bryn y Bedd, Dolwyddelan rywdro yn y 19eg ganrif, ond sy’n dyddio’n wreiddiol mor bell yn ôl a’r chweched neu’r seithfed ganrif, o bosib.  Cofier mai cloch law wedi ei wneud o efydd yw hon ac yn ymdebygu mewn ffurf i’r clychau a welir am yddfau gwrtheg yn y Swistir, ayyb.  Gellir gweld y gloch hon yn hen Eglwys Sant Gwyddelan yn Nolwyddelan hyd heddiw.

Ceir lliaws o gyfeiriadau at glochdai a chlychau yn ein hanes a’n llenyddiaeth, oni cheir?  Sut bynnag, nid wyf wedi taro ar ryw lawer o hanes clychau’r ardal hon, boed yn rhai eglwysig, neu rai’r ysgolion, neu hen glychau’r chwareli.  Tybed o ble y byddent yn cael y gwahanol glychau yma,  .... a faint oeddynt yn gostio i’w gwneud ayyb?

Cloch Ysgol Rhiwbach. Llun VPW

Fel y gwyddoch, mae cloch yr eglwys yn dal i gael ei chanu yn y Blaenau, onid yw?  Ond, a ydych wedi meddwl faint o glychau a fyddai’n cael eu canu yn y cylch yn y ganrif ddiwethaf?

Wel, yn gyntaf, ceid pedair eglwys yn y plwyf .... i gyd gyda’u cloch.  Yna, byddai rhai o’r ysgolion gyda chlochdwr a nifer o glychau llaw, oni byddai?

Cyn dyddiau’r cyrn, byddai clychau yn ein chwareli, yn ogystal.  Dywedir fod un yn Chwarel Holland ac un yn y Gloddfa Ganol ar un adeg ... ac yn ôl pob son, roedd un y Gloddfa yn llawer mwy soniarus nag un Holland, a gelwid hi’n ‘Single Airy’ am ryw reswm.  Credaf mai ar ben yr inclên a gladdwyd o dan ‘Domen Fawr Oakeley’ oedd un Chwarel Holland.

Clywais hefyd y byddai hen gloch llong ar un o incleiniau tanddaearol Chwarel Cwm Orthin ar un adeg.  Tybed pwy all roi mwy o hanes clychau’r chwareli inni?

Yn nyddiau cynnar y gwasanaeth post byddai gan y llythyr-gludydd gloch fach i’w chanu er mwyn tynnu sylw’r trigolion a fyddai eisiau postio’u llythyrau, neu’n disgwyl llythyr oddi wrtho.  Byddai gan y cyheddwr tref (town crier) gloch i alw pobl ynghyd, hefyd .... a phwy sydd yn ddigon hen i gofio ‘clychau llefrith’ Ffestiniog?  Yn y flwyddyn 1887 ysgrifennwyd cân iddynt gan un yn galw ei hun yn ‘Ysbryd Huw Llwyd’.  Dyma bennill neu ddau ohoni:

‘Clywais son am gloch y Bala
A chloch Moscow fawr yn Rwsia
Ond beth ydynt i ardderchog
Glychau llefrith yn Ffestiniog.

Casglwch glychau’r greadigaeth
Dewch a hwy i gystadleuaeth
Rhoir y wobr i ardderchog
Glychau llefrith yn Ffestiniog.

Os nad wyf yn cyfeiliorni, bu cwyn am yr holl glychau hyn gan amryw o bobl yr ardal, a bu’r hanes yn y papurau lleol.  Credaf y bu’n rhaid iddynt gwtogi ar eu nifer yn y diwedd.  Pa fodd bynnag, pa bryd y rhoddwyd y gorau i’w defnyddio?  Oes ‘na un neu ddau o’r darllenwyr hynaf yn cofio’r clychau llefrith?

Heb os nac onibai, y mae llawer ohonom yn cofio cloch Mr Taddei yn cael ei chanu pan fyddai yn dod o amgylch y dref gyda’i drol o hufen iâ blasus a diguro, onid oes?  Rwyf bron yn sicr fod cloch wedi bod y tu allan i’r hen orsaf dân a fyddai’n nhroed Clogwyn Bwlch y Gwynt hefyd .... ac y byddai’n canu pan oedd tân wedi torri allan yn rhywle yn y cyffiniau.  Yn ddiau, gall rhywrai roi mwy o oleuni ar y mater hwn inni, oni fedrent?

A dod yn ôl rwan at gloch yr eglwys .... a chloi ar nodyn digri o eiddo’r hen fardd cocosaidd, Ieuan Hengal y Traethau, a breswyliai’n Nhre Ddôl gerllaw’r Dinas ac Inclên Fawr Holland yn yr 1870’au:

‘Peth hardd yw cloch ar ben yr Eglwys
I wahodd y bobol i mewn yn daclus,
Yn lle dod yno ar y canol,
I wneud poen i bobol dduwiol!’

Yn ddiamai, y mae llawer mwy i’w ddweud am hen glychau’r ardal, onid oes?  Pa fodd bynnag, gadawaf hwy am y tro a dymuno Blwyddyn Newydd Dda i chi i gyd.

------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1999.
Gallwch ddilyn erthyglau Stolpia i gyd efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.