Crwydro -Pedol Ffestiniog

Pur anaml y daw’r cyfle i lythrennol rowlio o’r gwely, cerdded drwy’r drws ffrynt ac allan drwy giat yr ardd i gychwyn taith, ond fellu oedd dydd Sadwrn i mi. 

Wrth edrych ar rhagolygon yn hwyr nos Wener, diwrnod braf oedd hi’n addo, ond yn amlwg roedd pethau wedi newid dros nos, gan mai niwl, ychydig o law, a gwyntoedd cryfion fu i ni brofi ar hyd y daith.

Wrth i ni gychwyn, roedd y wawr yn dechrau torri wrth i ni gerdded drwy stryd ‘Stiniog, tuag at Glan y Pwll, a llwybr sy’n dilyn godrau Nyth y Gigfran tuag at Dolrhedyn. Wrth anelu i fyny allt Stwlan, roedd y Moelwyn yn gwisgo'i gap, ac mewn amdo o niwl trwchus.

Wedi cyrraedd llyn Stwlan, roeddym yn y niwl, a dyna fu’r hanes wrth i ni ymlwybro drwy’r hen chwarel, drwy ganol Moelwyn Bach ac at y copa. Roedd y gwynt pellach yn cryfhau hefyd, fellu byr iawn fu’n ymweliad â’r copa cynta, cyn anelu dros Graig Ysgafn, ac esgyn Moelwyn Mawr – pwynt ucha’r diwrnod.

Doedd y niwl dal heb godi, felly lawr a ni hyd grib gogleddol Moelwyn Mawr at gopa’r Garnedd Lwyd (neu’r "Moelwyn Mawr north ridge" yn ôl rhestr y Nuttalls!). Hon oedd y copa a ddilëwyd oddi ar restr mynyddoedd Cymru, yn gwbwl ddi-seremoni rai blynyddoedd yn ôl, gan greu stwr mawr (a dealladwy) yn lleol, gan fod y cyfryngau wedi cam adrodd y stori, gan adrodd bod Moelwyn Mawr bellach ddim yn fynydd!! (Gweler Hir Oes i'r Moelwyn Mawr)

- - - - - - 

Detholiad byr ydi'r uchod o erthygl gan Erwyn Jones a ymddangosodd yn rhifynnau Hydref a Thachwedd, yn disgrifio taith yr arweiniodd ar ran Clwb Mynydda Cymru. Gallwch ddarllen yr erthygl gyfan ar wefan y clwb: Pedol Stiniog 14 Medi 

(Nid yw Llafar Bro yn gyfrifol am gynnwys gwefannau eraill)

Crwydro'r Rhinogydd

FOEL PENOLAU A MOEL YSGYFARNOGOD
Ysgrif gan Llinos Griffin sydd yn ein cyfres ‘Crwydro’ y tro hwn.

Dan ni wedi cael rhyw haf rhyfedd heb wybod yn iawn os dan ni’n mynd ‘ta dod o ran y tywydd. Yn heulog braf ond digon mwll un funud ac wedyn coblyn o gawod y nesa’. Dw i ddim yn rhy hoff o gerdded yn y glaw, wel a dweud y gwir, nid y glaw ydi’r broblem ond y niwl sy’n perthyn iddo. Dw i wedi cerdded mewn cawl pys o niwl droeon a chael fawr o fwynhad yn enwedig os ydi rhywun yn uchel ar y copaon a ddim yn siwr o’i bethau i ddod i lawr, felly gwell peidio mentro ydi hi gen i’r dyddiau yma. 

Ddechrau Gorffennaf oedd hi arnan ni’n mentro i fyny i’r Rhinogydd ar un o’r diwrnodau rheiny lle doedden ni ddim yn siwr os oedden ni’n gwneud y peth iawn ai pheidio, ond a minnau angen dianc am aer fel y bydda i bob penwythnos heb eithriad, mynd wnaethon ni, dwy ohonon ni a does nunlle gwell i ddenyg a chael llonydd na’r Rhinogydd. 

Dw i wedi bod i gopa Moel Ysgyfarnogod sawl tro, neu wrth gwrs i Fryn Cader Faner islaw ac felly mi barcion ni yn y lle arferol uwchben Maes y Neuadd a ddim yn bell o odre Moel y Geifr cyn ymlwybro tuag at Lyn Eiddew Bach a Mawr. A theg edrych tuag adref yn wir gyda’r cymylau llwydion yn gwneud yr olygfa tuag at afon Dwyryd, Ynys Gifftan a Phenrhyn yn fwy dramatig nag arfer. Dw i wrth fy modd gyda golygfeydd sydd fyth yn edrych yr un fath ddwywaith ac mae hon yn un o’r rheiny – mae’r Ddwyryd a’i llanw wastad yn newid ac mae ‘na gysur yn hynny i mi. 

Yn lle dilyn y llwybr chwarel i odrau Moel Ysgyfarnogod, mi benderfynon ni anelu am gopa Foel Penolau yn gyntaf gan fynd heibio glannau Llyn Dywarchen a dim smic heblaw amdanon ni’n rhoi’r byd yn ei le ac ambell i ŵydd Canada yn clegar. A dan ein traed, y llawenydd mwyaf o weld gwlithlys neu chwys yr haul yn goch a melyn ar hyd y gors. Mae ‘na rywbeth arbennig iawn am y blodyn cigysol hwn a’i olwg diniwed ond gwae i unrhyw bryfyn a ddaw ar ei draws. Mae fel rhyw anghenfil chwedlonol. 

A son am y rheiny, dyma ni’n cyrraedd y cewri eu hunain a cherrig epig Foel Penolau ac wrth gyrraedd ochr arall i’r bwlch, y gwynt mwyaf yn chwipio ar ein hwynebau a ninnau prin wedi cael chwa o awel ar ein ffordd i fyny. Hwd am ein pennau ac anadlu ac oddi tanon ni draw am adra, golygfa o Ben Llŷn draw i Flaenau Ffestiniog gan gynnwys yr Wyddfa wrth gwrs. Does dim teimlad gwell na golygfa felly a’r elfennau’n llosgi’n wynebau. Lle perffaith am ginio! Roedd rhaid sgramblo rhyw fymryn i gyrraedd y copa ei hun a dim ond ambell funud arhoson ni yno gan ein bod yn cael andros o drafferth aros ar ein traed. 

A'r cymylau llwydion yn edrych yn eithaf bygythiol, mi aethon ni am Foel Ysgyfarnogod reit handi a’r un wefr wyntog unwaith eto ar ei gopa! Mi fyddan ni bob tro’n ffafrio cylchdaith yn lle dod i lawr yr un ffordd os yn bosib, mi gymeron ni’r trac llechi i lawr ac yno, mae hi’n wir gwestiwn gen i os gellir dadlau nad cewri wedi eu claddu ydi’r hen gerrig ‘ma a Bendigeidfran ei hun yn edrych draw am Iwerddon ydi un o’r ochrau ‘na’n bendant. 

Mae’n bleser gen i weld y grug mor llachar o biws adeg yma o’r flwyddyn hefyd a rhwng hynny a’r ffaith bod y glaw wedi cadw draw, roedd hi’n dro berffaith. Allwch chi ddim mynd o’i le yn y Rhinogydd – mae fel dianc i blaned arall ar eich carreg ddrws, un y baswn i’n gallu swatio yn ei chôl am byth… a’r gwynt yn chwythu yn fy nghlustiau.      

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2023

Darllenwch y gyfres trwy glicio 'Crwydro' yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (rhaid dewis web view os yn darllen ar ffôn)

Gwŷl Ddringo Hongian

O ddydd Gwener y 19eg hyd ddydd Sul yr 21ain o Fai, dan heulwen odidog ac awyr las, cynhaliwyd Gŵyl Hongian, sef gŵyl ddringo ac awyr agored Bro Ffestiniog. 

Dechreuwyd yr ŵyl ar raddfa fach yn 2015 gan griw’r Gwallgofiaid er mwyn gweithio’n benodol gyda phobl ifanc y fro a dangos iddyn nhw’r gweithgareddau dringo byd-enwog y mae modd eu gwneud, a hynny yn eu cynefin. Ond dyma’r ail flwyddyn lle cynhaliwyd digwyddiad mwy sylweddol ei natur. 

Mae’r ŵyl yn cynnwys nofio, teithiau cerdded hanesyddol, rhedeg llwybrau, dringo a bowldro – sef dringo heb raff a neidio i lawr ar glustog drwchus. Cafodd yr ŵyl le ar raglen ‘Heno’ hyd yn oed, lle soniwyd bod creigiau Stiniog gyda’r gorau yng Nghymru am yr antur a gynigiant. Ac ychwaneger at hyn natur anghysbell a diffaith ein hucheldiroedd, a gallwch weld yn hawdd atyniad ymgolli ym myd natur a theimlo mawredd gogoneddus y mynyddoedd o’n cwmpas. Mae tystiolaeth bendant bod gwneud y fath weithgareddau yn hynod lesol i’n hiechyd meddwl, ac mae yna ryw dynfa oesol ynom erioed i geisio’r unigeddau i’n henaid gael llonydd. 

Trefnydd yr Ŵyl oedd Rhys Roberts, CellB – menter sydd wedi bod yn ehangu gorwelion pobl ifanc fyth ers ei sefydlu. Bu gweithdai a sgyrsiau gyda’r nos, a lle gwersylla ar Gae Peips hefyd, y bu criw o wirfoddolwyr ifanc yn gweithio’n galed i’w baratoi. Roedd y gweithgareddau eu hunain o dan arweiniad mentoriaid lleol, ac roedd cyfleoedd i bobl ifanc gysgodi’r mentoriaid hyn a chael blas ar y gwaith – a allai agor y drws at gyfleoedd gyrfa. Dyma waith pwysig iawn yn yr ymdrech sydd ei hangen i berchnogi’r diwydiant awyr agored gan bobl leol, a thrwy hynny, ei Gymreigio. 

Un o’r mentoriaid bowldro oedd Mari, sy’n rhedeg Caffi’r Llyn, ac sydd hefyd wedi ennill enw iddi ei hun fel model. Bu Gerwyn Roberts, Cae Clyd, yn arwain sesiynau rhedeg llwybrau, a Connaire Cann o Danygrisiau yn cynnal sesiwn ddringo i bobl ifanc. Hefyd, gan fod yr holl sesiynau wedi eu noddi gan Cyngor Mynydda Prydain a’r DMM, roedd y gweithgareddau am ddim i’r rhai dan ddeunaw, a phrisiau gostyngol ar gael i oedolion. Gŵyl wirioneddol gynhwysol felly. Roedd yr holl weithgareddau yn gwbl ddwyieithog, ac roedd gan yr Urdd bresenoldeb amlwg. 

Hyfrydwch gweld y fath ŵyl ar lethrau ein hen fynyddoedd annwyl. Ymlaen at y flwyddyn nesaf!
- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2023

 

Rhyddid a dringfeydd epig

Cyfweld Gerwyn Siôn Roberts,  y dringwr a’r ffotograffydd medrus o’r Manod

Dw i’n deall dy fod yn arweinydd mynydd. Sut wnes di ddechrau gweithio yn y maes yma? 

O oedran ifanc rydw i bob amser wedi bod ag angerdd am yr awyr agored. Dwi’n cofio pan es i ar daith gydag Ysgol y Moelwyn. Aethon ni i fyny Moel Eilio a phan welais i’r Wyddfa dan eira, sylweddolais pa mor anhygoel yw Eryri. Syrthiais mewn cariad â'r mynyddoedd a'r dirwedd yn syth bin.
Deuthum yn Arweinydd Mynydd oherwydd fy mod eisiau mynd â phobl i fyny'r llwybr anhygyrch i ddysgu a dangos Eryri iddynt. Felly maen nhw'n cael yr un teimlad ag a gefais i pan syrthiais mewn cariad ag Eryri.

Disgrifia dy ddiwrnod gwaith arferol
Mae fy nyddiau/wythnosau bob amser yn wahanol. Rwy'n llawrydd yn bennaf felly mae'n rhaid i mi chwilio am y gwaith fy hun. Mae'r gwaith yn cynnwys dysgu pobl i ddringo, arwain pobl i fyny mynyddoedd, arwain beicwyr mynydd. Mae lleoliadau bob amser yn wahanol sy'n braf. Dwi'n gweithio yn Eryri yn bennaf ond dwi hefyd yn gweithio yn achlysurol yn Ardal y Llynnoedd, Yr Alban ac eleni yn rhyngwladol.

Beth ydy’r peth gorau am fod allan yn yr awyr agored?
Rhyddid ac antur. Rwyf wrth fy modd yn anturio ar fy mhen fy hun neu gyda chwmni. Mae natur yn dod ag ymdeimlad o dawelwch a llonyddwch. Mewn byd sy’n fwrlwm o geir cyflym, ffonau clyfar, a hysbysebion teledu, mae’r awyr agored yn parhau i fod yn amrwd ac yn ddigyswllt. Ac nid yw'n gyfrinach y gall lleihau straen fod o fudd i'n hiechyd seicolegol a chorfforol.

 ... A beth ydy’r profiad mwyaf dychrynllyd iti ei gael ar y mynyddoedd?
Mae yna lawer o adegau pryd ti’n cael dy ddal allan gan y tywydd, tirwedd yn newid a ballu. Os bydd rhywbeth yn mynd o'i le tra'ch bod chi allan, mae'n rhaid i chi beidio â chynhyrfu, defnyddio'ch sgiliau a'i ddatrys. Does dim ots pa mor brofiadol ydych chi, na sawl gwaith rydych chi wedi bod yn cerdded yn y mynyddoedd, byddwch bob amser yn paratoi ar gyfer y gwaethaf.

Oes gen ti hoff fynydd lleol .... a pham?
Cwestiwn anodd…. hmmmm. Mae gan bob mynydd ei bersonoliaeth ei hun, o'i safbwyntiau, ei dechnegau, a'i straeon. Ond dwi'n meddwl Tryfan, Crib Goch, Moelwynion a Cnicht.

Mae Tryfan yn fynydd technegol iawn, nid yw'n heic mewn gwirionedd, mae pob llwybr yn llwybr sgramblo/dringo. Mae ganddo lwybrau sy'n hawdd eu sgrialu i ddringo caled. Rwyf wrth fy modd â'r amrywiaeth gwahanol o lwybrau i fynd i'r afael â nhw. Mae Crib Goch yn fynydd unigryw i Eryri. Mae ei siâp fel ei enw - ‘crib’, lle mae’n rhaid i chi gerdded ar draws top y gefnen gul hon gyda chlogwyni 100 troedfedd ar y ddwy ochr. Moelwynion a Cnicht yw fy mynyddoedd lleol a threuliais lawer o amser yn cerdded, seiclo a rhedeg i argae Stwlan ac i’r copaon. Mae'n braf bod ar fynydd lle rydych chi'n gweld pobl leol yn bennaf.

Dw i’n deall dy fod yn tynnu lluniau hefyd – o le datblygodd y diddordeb yma?
Fy nod gyda ffotograffiaeth yw dal y teimlad hwnnw o archwilio lleoedd newydd am y tro
cyntaf - ei rewi i gael ei rannu a'i ail-fyw dro ar ôl tro. Gan fy mod i bob amser allan, roeddwn i wrth fy modd yn tynnu lluniau o'r foment. Roedd pobl eisiau prynu fy lluniau felly dechreuais werthu. Edrychwch ar fy mhortffolio ar fy ngwefan.

Fe wnes di redeg ras y llynedd – dros gan cilomedr i fyny 47 copa Eryri. Swnio’n wallgo! Sut brofiad oedd hynny?

Ras y Paddy Buckley: Profiad diddorol a phoenus. Yr her anoddaf i mi ei gwneud hyd yn hyn. Dysgais lawer trwy wneud yr her hon, dysgais beth roedd fy nghorff yn gallu ei wneud pan fydd gennych chi feddwl positif. Rhyw bwynt roeddwn i eisiau stopio oherwydd blinder a phoen, ond oherwydd bod gen i feddwl positif gallwn barhau.

Rwyt ti wedi teithio dipyn hefyd – Yr Alpau, Nepal, India ... Dyweda fwy wrthym ni.
Es i Nepal ac India i archwilio, heicio a theithio. Roedd yr Himalayas yn syfrdanol.
Un o fy nheithiau diweddar oedd dringo yn yr Alpau. Gyrrodd fi a ffrind lawr i Chamonix gyda'n gilydd a chysgu yn y fan am bythefnos. Fe wnaethon ni ddringo rhai dringfeydd epig, y dringo gorau rydw i erioed wedi'i wneud. Roedd dringo ar 4000m gyda golygfa Mont Blanc wrth fy ymyl yn epig.

Mi fuost ym Mhatagonia yn ddiweddar hefyd. Cyfnod difyr mae’n siŵr?
Ymweld â’r Wladfa ym Mhatagonia oedd y profiad mwyaf swreal ac emosiynol i mi ei gael. Roedd siarad Cymraeg ar ochr arall y byd yn anhygoel ac yn swreal. Fe wnaethom hefyd lawer o ferlota yn yr Andes.

Oes gen ti daith arall wedi ei threfnu’n fuan?
Wrth ateb y cwestiynau hyn (diwedd Ionawr) rwy'n gyrru yn y Dolomites. Byddaf yn archwilio gogledd yr Eidal yn fy fan. Fy nghynllun yw heicio, rhedeg, eirafyrddio, a beicio yma. Rydw i hefyd yn gweithio ym Morocco ddechrau mis Chwefror. Rwy'n arwain grŵp i fyny Mt.Toubkal gyda chwmni anhygoel o ogledd Cymru o'r enw Adventurous Ewe.

Mae gen i lawer o deithiau ar y gweill eleni. Beicio o gwmpas Mallorca, rhedeg Tour du Mont Blanc. Mae gen i ychydig o swyddi rhyngwladol hefyd, mwy o waith ym Morocco ym mis Mehefin, beicio o gwmpas y Dolomitau a seiclo o Lundain i Baris. Blwyddyn gyffrous.

[Cyfweliad gan Glyn Lasarus Jones]

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2023

Crwydro -Moel Penamnen

Erthygl yn ein cyfres am lwybrau Bro Ffestiniog, gan Erwynj

 

Mae’n debyg petai rhywun yn gofyn i berson enwi mynyddoedd ‘Stiniog, byddai’r rhan fwyaf yn enwi y Moelwynion a’r ddau Fanod, ond mae i ddalgylch ein tref sawl copa swyddogol arall, gan gynnwys copaon Ysgafell Wen, Moel Druman, Yr Allt Fawr, Moel Penamnen a Chraig Ddu. 

Moel Penamnen. Llun- Erwynj

Yn wir mae 12 copa swyddogol ‘Nuttall’ -mynyddoedd dros 2000 droedfedd- o fewn ffiniau’r plwyf; roedd 13 cyn i’r Garn Lwyd, copa gogleddol y Moelwyn Mawr cael ei ddileu [Hir Oes i’r Moelwyn Mawr], yn ddi-seremoni rai blynyddoedd yn ôl, gan ei bod yn rhy fyr i gyrraedd statws mynydd swyddogol, a chofiwch dwi’n siwr y stŵr a greodd hynny ar y cyfryngau, wrth i bobl feddwl mai prif gopa Moelwyn Mawr cafodd ei ddileu!  

Mae’n bosib cerdded y copaon yma i gyd mewn diwrnod, drwy gwbwlhau taith heriol ‘Pedol Ffestiniog’: taith o ychydig dros 21 milltir o hyd, a dringfa o dros 6000 troedfedd!

Yn ystod y cyfnod clo cyntaf, cafwyd digonedd o amser i grwydro’r Moelwynion a’r Manod (hyd syrffed bron a bod!) ac hefyd cyfle i gyrraedd ambell gopa llai adnabyddus ein ardal.

Un o’r copaon yma ydi Moel Penamnen, ychydig i’r gogledd dref Y Blaenau, a digon anghysbell ei naws, gyda’r tir corsiog a’r llethrau serth ddim yn wahoddiad parod a charedig i’w dringo, ond yn ystod tywydd sych, mae’n un o’r teithiau cerdded hyfryta gall rhywun ei chyflawni o fewn ein plwyf, gyda’r daith yn cynnig ychydig o amrywiaeth, megis adfeilion chwarelyddol, rhostiroedd agored, ac ambell i lyn ar y ffordd.

Daeth hon yn ddipyn o ffefryn i mi yn ystod y cyfnod clo, rhaid cyfadde, felly dyma rannu un o’r llwybrau byddaf yn ei gerdded i’w esgyn.

I gychwyn y daith, ewch fyny o faes parcio Diffwys i gyfeiriad Trefeini, ag i fyny llwybr 104 sy’n arwain i fyny’r hen Dŷ Pwdin, trwy waelodion chwarel Maenofferen, heibio i adfail ‘Quarry Banc’ i dop inclên rhif 2 Rhiwbach. Oddi yma, anelwch eto ar i fyny, ag at beipiau a chafnau dŵr, a dilynwch hwy at hen dramffordd ('Ffordd Haearn') Rhiwbach.

Mae’r cerdded yn dipyn haws am sbel go lew, wrth ddilyn y dramffordd, heibio i lynoedd Bowydd, at hen chwarel Cwt y Bugail.

Dilynwch y ffordd drwy’r chwarel, i fyny’r domen ac ymlaen heibio’r hen dwll, dros y tir corsiog at ffens, a gwelir llwybr bras yn arwain dros y rhostir, tua’r chwith, ple gwelwch Foel Penamnen yn eich gwahodd yn y pellter. Mae’r cerdded yn weddol rwydd a chymhedrol i fyny’r ysgwydd, wedi dringo Foel Fras, am tua milltir a hanner, hyd cyrraedd y copa. Mae sgwar concrid OS yn marcio’r copa.
Oddiyma ceir golygfeydd gwych o fynyddoedd Eryri, o’r Arenig, drosodd i’r Rhinogydd, Aber y Ddwyryd, y Moelwynion, yna drosodd i’r Wyddfa a’i chriw, y Glyderau, a’r Carneddau.

Llun- Erwynj

I fynd lawr, ewch tua’r gogledd am ychydig, a dilyn ffens sy’n eich arwain at gefn Llyn Barlwyd Bach, yna cerddwch hyd ochrau dwyreiniol Llynoedd Barlwyd, tuag at argae Barlwyd Mawr.

Pe dymunir, i hirhau y daith, yn hytrach nag anelu at yr argae, gallwch barhau i ddilyn y ffens at gopa Moel Farlwyd, sydd wedi ei farcio â phentwr cerrig. I fynd lawr, ewch ‘mlaen gyda’r ffens, ag yna, yn lle ei ddilyn i lawr at gyfeiriad y Crimea anelwch i lawr yr ochr glaswelltog serth, yn ôl i gyfeiriad argae Llyn Barlwyd Mawr.

Mae trac y gellid ei dilyn yr holl ffordd lawr, tuag at chwarel Llechwedd, sy’n ymuno â llwybr cyhoeddus (wedi ei farcio) ychydig cyn cyrraedd peilonau ‘Zip World’, sy’n arwain heibio Llyn Fflags, a chefn pwerdy Maenofferen, cyn ail-ymuno â llwybr 104, yn ôl i lawr i’r dref. Rhaid pwysleisio, er bod llwybrau llawer mwy amlwg i’w dilyn lawr i’r dref drwy Llechwedd, rhaid cofio bod y chwarel ar dir preifat, ac yn dal yn weithredol, felly rhwng y sawl a’i gydwybod os mynnir ceisio short cut i lawr i’r dref!

Felly dyna chi, syniad am daith gerdded amgenach na’r copaon amlwg i chi ei drio o fewn cyffiniau’r dref!

Mae hon yn daith cymhedrol, ple mae angen esgidiau cerdded, a dillad addas, heb anghofio map, ac ychydig o synnwyr cyffredin!

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2021

Ar y Moelwyn

Cerdd gan Dewi Prysor

Mae dau ddeg pedwar llyn i’w gweld
yn sgleinio yng ngolau’r dydd,ac eraill sydd yn swatio’n swil
mewn cymoedd cyfrin cudd.
Dwi’n edrych dros Eryri,
y Rhinogydd a Phen Llŷn,
does unlle gwell na’r Moelwyn Mawr
i weld fy ngwlad fy hun.

     Llwyfan fy llumanau,
     Lle mae’r gorwel yn grwn,
     Ble dwi’n gweld fy mro yn troi yn wlad,
     A fy lle yn y byd hwn.

Dwi’n gweld yr haul yn felyn
ar ysgwydd Moel yr Hydd,
a chysgodion y cymylau’n
carlamu dros ei rudd.
Dwi’n gweld y Cnicht a’r Wyddfa
fel gogoniant yn fy llaw,
ac os na welai’r Moelwyn Bach,
mae hi’n niwl neu’n bwrw glaw.

     Mi af fyny yn yr eira
     Neu wynt a glaw, neu hindda,
     Pan fo poenau’r dydd yn f’erlyn
     Dwi’n dianc i ben y Moelwyn.

Os af fyny drwy Gwmorthin,
chwarel Rhosydd, heibio’r felin,
neu drwy chwarel Wrysgan
neu dros Graigysgafn o fwlch Stwlan,
dwi’n pasio hen lefelau
sy’n gyrru trydan trwy fy ngwaed,
yn edmygu hen frawdoliaeth
yr agorydd dan fy nhraed.

     Os dio’n gwisgo’i gap neu beidio
     Dwi’n siwr o alw heibio,
     Di’m yn cymryd llawer mwy nag awr
     I fynd i ben y Moelwyn Mawr.

Sŵn tonnau ar yr awyr,
daw’r gigfran ar ei hynt
gan glwcian ei chyfarchion
cyn plymio i nyddu’r gwynt;
a’r goesgoch hy’ sy’n sgrechian
o furiau ei theyrnas hi;
y rhain sydd yn fy atgoffa
mai gwestai ydw i.

     Mangre fy mreuddwydion
     Rhwng y mawn a’r awyr lân,
     Lle dwi’n gweld nad oes ’na nunlla’n bell
     Fel hed y frân.

Af yno i wasgaru
pryderon diflas byd
i’r awel a’r Iwerydd,
dros y Flaenllym yn fflyd;
ac wedi cael eu gwared,
yn rhubanau ar y gwynt,
daw diarhebion bywyd
i wneud i ’nghalon guro’n gynt.

     Ac yng nghwmni’r hen frân goesgoch
     A’r gigfran ddu
     Mi arhosaf ar y Moelwyn
     Efo’r awen fry.

Mae gennyf win i’w rannu
efo Gwyn ap Nudd a’i deulu,
wrth ddawnsio efo’r lleuad braf
er mwyn croesawu Hirddydd Hâf.
A phan ddaw’r tân dros ymyl tir
i liwio’r wlad â’i fysedd hir,
i ddal y wawr ar Droad y Rhod,
y Moelwyn Mawr yw’r lle i fod.

     Ac yng nghwmni’r goesgoch bigog
     A’r gigfran ddu
     Mi orweddaf ar y Moelwyn
     Efo’r awen fry.

Lluniau- Dewi Prysor
---------------------

Ymddangosodd y gerdd yn wreiddiol yn rhifyn digidol Ebrill 2020 efo cerdd arall: COPAON

Cyfres 'Mynydd' 2017

MAB Y MYNYDD YDWYF INNAU
Yn rhifyn Medi 2015 roeddwn i’n deud y drefn ar ôl i stori ddwy-a-dima*, a hollol anghywir fod yn y newyddion, yn adrodd nad oedd y Moelwyn Mawr yn fynydd! Lol botas maip, a newyddiaduraeth ddiog gan bobol oedd ddim yn deall eu testun.

Eleni, ddwy flynedd yn ddiweddarach, dwi’n falch o gael cyflwyno cyfres o erthyglau am fynyddoedd, gan awduron sy’n gwybod yn union am be maen nhw’n son. Pobol sy’n nabod eu cynefin ac yn gweld gwerth yn ein tirwedd garw, ei hanes a’i chwedlau, a’i bywyd gwyllt.

Heb i ni sylwi bron, mae’r mynyddoedd yn effeithio ar fywyd ym Mro Ffestiniog bob dydd, yn bennaf ar ffurf y tywydd rydan ni’n gael yma! Wrth gwrs, mae tref y Blaenau yn lle mae hi oherwydd y llechi gwerthfawr yn nghrombil yn mynyddoedd: ‘Fe welwch freichled o dref ar asgwrn y graig’ meddai Gwyn Thomas. Dwi’n teimlo weithiau y byddai’n well o lawer pe bai’r datblygwyr cynnar wedi adeiladu’r dref ymhellach i lawr y dyffryn i gyfeiriad Maentwrog, neu’r ochor draw i’r Crimea, ond er mor wael oedd tywydd yr haf eleni, mi ges i gnwd dda iawn o ffrwyth mwya’ blasus y byd, o’r ffriddoedd a’r llethrau eto. Chewch chi ddim hel llus ar lan y môr!

Mae lleoliad ein bro, ymhell o’r canolfannau gweinyddol yng Nghaernarfon a Dolgellau, wedi arwain at anhegwch ac anghysondebau mewn gwasanaethau cyhoeddus a gofal iechyd ac ati, ond ar yr un pryd mae wedi cyfrannu at ein dycnwch a’n hannibyniaeth. Mae nifer o’r mentrau lleol yn cydweithio bellach dan ambarel Cwmni Bro Ffestiniog: pobl yr ardal yn cydweithio er lles eu cymuned unwaith eto, yn hytrach nag eistedd adra’n cwyno a disgwyl i rywun arall wneud o ar ein rhan!

Bu adrodd ar y newyddion ddiwedd Awst bod gormod o bobl yn ymweld â’r Wyddfa –efo lluniau yn dangos copa uchaf Cymru yn ferw o gannoedd o bobl yn plethu ymysg eu gilydd a chiwio mewn rhesi hir ar hyd y llwybrau, a tydi mynd i le felly’n apelio dim arna’ i. Mae ein mynyddoedd ni ym Mro Stiniog fel byd gwahanol, diolch i’r drefn. Efallai y gwelwch lond dwrn o gerddwyr eraill wrth dreulio ychydig oriau yn y Moelwynion neu’r Rhinogydd, ond gallwch fynd trwy’r dydd heb weld enaid byw ar gopaon eraill fel Moel Penamnen, Yr Allt Fawr, neu’r Ysgafell Wen.

Dwy o ferched y mynydd o Stiniog ar eu ffordd i ben y Rhinog Fawr ganol yr haf

Ceiriog sy’ bia’r bennawd ar ben y llith yma -mab y mynydd ydwyf innau- o’i gerdd ‘Nant y mynydd’ ac mae’r bennill yn mynd ymlaen i ddisgrifio fy nheimladau i’n union:

‘...mae nghalon yn y mynydd efo’r grug a’r adar mân.’ 

Dim pawb sy’n gwirioni ‘run fath, dwi’n gwybod, ond p’run a ydych chi’n gerddwr brwd, neu’n edmygu’r mynyddoedd o bell am eu tirlun dramatig; neu â dim awydd mentro i’r ucheldir o gwbl, dwi’n mawr obeithio y byddwch yn mwynhau’r blas mynyddig sydd yn rhifyn Medi.

Diolch felly i’r awduron gwadd am gytuno i sgwennu am eu profiadau, ac i’r artist lleol Lleucu Gwenllian am greu logo effeithiol o’r Moelwynion (uchod) i gyd-fynd â’r gyfres.

Diolch hefyd i selogion Llafar Bro am eu gwaith gwirfoddol a’u cefnogaeth ffyddlon unwaith eto.
A dyna ni fy nhro i fel golygydd ar ben tan yr haf nesa’. Hwyl am y tro, a daliwch i gredu.


-Paul

Dolenni:

Cyfres MYNYDD

* Hir Oes i'r Moelwyn Mawr o rifyn Medi 2015


Celf -Lleucu Gwenllian
Lluniau -Paul W

O Lech i Lwyn -Cerdded y Mynyddoedd

Allan Tudor, Solihull, gyfrannodd erthygl i’r gyfres awyr-agored yn rhifyn Ionawr 1999.  

Fel llawer un arall, rwyf yn hoff o gerdded mynyddoedd Eryri, yn enwedig o gwmpas y Blaenau.  Nid wyf ddringwr, felly dewis llwybr i’r copa sydd yn weddol lyfn byddaf, ar wair yn hytrach na chraig.  Mae modd gwneud hyn ar nifer o fynyddoedd, megis y Moelwyn Mawr a Bach, Moel yr Hydd, Moel Siabod, a Moel Hebog. Gallai fod yn wnelo eu henwau rhywbeth â natur arwynebedd y tir arnynt.

O'r Moelwynion i'r Allt Fawr i'r Manod Bach. Llun Paul W

Go wahanol yw'r Glyder Fach, gyda’i choryn wedi ei gorchuddio gan domen helaeth o gerrig enfawr.  Fel pe bai rhyw gawr wedi eu gollwng yno.  Nid yw'n hawdd cyrraedd copa y Cnicht ar y llaw arall, heb ymbalfalu ar eich pedwar dros y canllath uchaf. 

Eto, mae Moel Ysgyfarnogod yn cael ei gyfrif gan gerddwyr priofiadol gyda’r mwyaf anodd ei esgyn, gan fod yr arwynebedd yn gymysgfa cymhleth o flociau o grit caled a grug trwchus.  Lle hawdd i fynd i drafferthion trwy fynd i hafnau rhwng y blociau a thorri coes. 

Er bod yr Allt Fawr yn weddol rwydd i’w cherdded o gyfeiriad y Crimea a Llyn Iwerddon, eto mae yr ochr ddeheuol ddigon peryg, gan fod y cloddio yn Chwarel yr Oakeley a Chwmorthin wedi gwanhau y graig ac achosi craciau dwfn a hir i ymddangos ar yr wyneb.  Gofal piau hi.

Mae pethau annisgwyl yn dod i’r golwg ar brydiau.  Cofiaf fynd i ben Moel yr Hydd, tua 1956.  Ar graig ar y copa yr oedd doli glwt wedi ei gosod.  Yr oedd wedi ei thrywanu a darn cul, miniog o lechen, fel cyllell.  Hen beth ddigon annifyr.  Tybed a oedd yna ryw arwyddocad arbennig i’r peth?  A oedd yn ymgais i roi swyn ar rywun tybed?

Mae copa y Moelwyn Bach yn le diddorol, wedi ei rannu yn glir yn ddau gyda newid sydyn yn natur y graig.  Mae’r darn uchaf, gogleddol, yn lechen o’r gyfres Glanrafon.  Hon sydd wedi ei chloddio yn y chwareli yn ymestyn o’r Parc drwy Groesor, Rhosydd, Wrysgan, Cwmorthin a’r Oakeley.  Ond mae’r ochr ddeheuol, sydd ychydig yn is, yn graig folcanig, lafa asid.  Mae hon yn galed iawn.  Ond mae’r tywydd dros yr oesau wedi effeithio ar wyneb y graig i wneud tyllau bychain crwn, fel pe bai y frech wen arni!  Hefyd, mae nifer o byllau o ddŵr wedi ffurfio rhwng y creigiau.  Mae’r cyferbyniad rhwng y ddau fath o graig yn drawiadol iawn.

Ar ymyl y clogwyn serth sydd yn wynebu i gyfeiriad Llan mae llechen fechan wedi gosod ar ei gwastad ar graig.  Mae o faint cerdyn post, ac arni mae y llythrennau ‘R a J’ wedi eu cerfio a’r dyddiad 1982.  Cofier nid ‘RAJ’ ond ‘R a J’.  Hefyd, mae saeth fechan arni yn anelu i gyfeiriad Llyn Morwynion, hynny yw ‘dwyrain-de-ddwyrain’.  Cofeb i rywun tybed?  Yn anffodus yn ddiweddar mae rhai wedi bod yn ei difwyno trwy grafu eu henwau arni.  Does dim yn cael llonydd, nac oes?

Ie, diddorol yw cerdded y mynyddoedd, does wybod be wel dyn nesaf. 
-------------------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Hir oes i’r Moelwyn Mawr !

Peidiwch â choelio be’ dach chi’n ddarllen yn y papurau gyfeillion: mae’r Moelwyn Mawr yn fynydd! Efallai mai arwydd o safon y wasg a’r cyfryngau Cymraeg a Chymreig ar hyn o bryd, oedd y stori ddwy-a-dima yn nyddiau cŵn mis Awst, am y Moelwyn Mawr.

Mi gawson ni ddyddiau o falu awyr a rhincian dannedd nad oedd y Moelwyn Mawr yn ‘fynydd’ bellach, ac enghreifftiau lu o bapurau a gwefannau yn atgynhyrchu yr un erthygl wallus (gair-am-air mewn rhai achosion), heb ofalu bod y ffeithiau’n gywir.

Y Moelwyn Mawr ar y chwith, a'r Garn Lwyd mewn cylch. Llun Paul W. 13eg Medi 2015

Yr hyn oedd wedi digwydd mewn difri’ oedd bod y rhestr o fynyddoedd sydd dros ddwy fil o droedfeddi yng Nghymru yn arfer cynnwys dau ‘gopa’ gwahanol ar y Moelwyn Mawr, ond ar ôl ail-fesur eleni fe benderfynwyd israddio’r isaf ohonynt, sef y Garn Lwyd, ar y grib ogleddol. Felly dim ond un copa sydd ar y rhestr rŵan.  Hynny ydi, mae prif gopa’r Moelwyn Mawr dal ar restr mynyddoedd 2000’ Cymru.


Meddyliwch am y peth mewn difri’, bod newyddiadurwyr yn fodlon ail-adrodd stori anghywir mor ddall, na fedran nhw hyd yn oed edrych ar fap am ychydig eiliadau a meddwl: os ydi’r Moelwyn Mawr ddim yn fynydd, sut fod y Moelwyn BACH heb ei israddio?!

A’u bod yn rhy brysur i wneud ymchwil hanner munud i weld bod uchder y ddau Foelwyn yn 770m a 710m –sydd ymhell  dros y trothwy o 610m sy’n gwneud mynydd yn fynydd!

Dau doriad papur newydd o ganol Awst eleni: rwtsh a lol-botas-maip anfaddeuol. Does yr un o'r ddau gyhoeddiad (Golwg. Y Cymro) wedi cywiro'u camgymeriad nac ymddiheuro.

Aros mae'r mynyddau mawr.

Fel hyn y canodd William Jones am ‘Y Moelwyn Mawr a’r Moelwyn Bach’:

   Gwnaeth Duw’r ddau Foelwyn, meddant i mi, 
   O garreg nad oes ei chadarnach hi.
   Ond wrth syllu arnynt ambell awr, 
   Ar fore o wanwyn, amheuaf yn fawr
   Mai o bapur sidan y torrodd o, 
   Y ddau ohonynt ymhell cyn co’,
   A’u pastio’n sownd ar yr wybren glir,
   Rhag i’r awel eu chwythu ar draws y tir.

Ar ôl gyrru gohebydd yno yn ddiweddar, gall Llafar Bro gadarnhau mai o gerrig cadarn iawn y creuwyd y Moelwynion, a’u bod nhw yma o hyd i warchod ein bro rhag rwdlian.
PW

-------------------------
Yr erthygl uchod yn seiliedig ar ddarn a ymddangosodd ar dudalen flaen rhifyn Medi 2015.

O ddiddordeb hefyd efallai: Cyfres 'Mynydd' 2017

AAntur AArdderchog!

Erthygl o rifyn Gorffennaf Llafar Bro.

Mae Antur 'Stiniog wedi llwyddo i sicrhau Trwydded Gweithgareddau Antur (AALA) ar gyfer  Canolfan Llyn Traws. Mae hyn yn newyddion gwych i'r fenter, a bydd yn ei galluogi i ddatblygu’r ochr gweithgareddau awyr agored ymhellach. Bydd hefyd yn golygu fod y cwmni gam mawr yn nes at  fodloni eu gweledigaeth fel cwmni, sef  i ‘ddatblygu potensial y sector awyr agored yn ardal Ffestiniog mewn ffordd gynaliadwy ac arloesol, er budd y trigolion a'r economi leol '.

Rydym yn dathlu derbyn y drwydded trwy gynnal dau fis o weithgareddau –a’r cwbl am ddim- yng nghanolfan Llyn Traws! Erbyn hyn, bydd rhai dyddiau ar yr amserlen wedi bod, ond rhwng hyn a diwedd Awst, mae teithiau cerdded, sesiynau caiacio i ddechreuwyr, canŵio, mynydda, teithiau beic, a llawer mwy...

Gadewch i mi ailadrodd hyn: mae’r cyfan am ddim, felly dewch draw yn llu!
Meddai Megan Thorman, rheolwr y ganolfan "Mae hwn yn gyfnod cyffrous, ac mae sicrhau'r drwydded AALA yn gam mawr ymlaen i ni. Mae’r ganolfan mewn lleoliad delfrydol i ddarparu gweithgareddau awyr agored amrywiol, ac rydym yn datblygu perthynas gydag ysgolion lleol, clybiau a grwpiau ieuenctid i ddarparu hwyl a phrofiadau addysgol yn yr awyr agored".

Mae Antur Stiniog yn gwmni di-elw a ffurfiwyd yn 2007. Dechreuodd y cwmni er mwyn datblygu prosiectau i ddarparu hyfforddiant a chymwysterau mewn gweithgareddau awyr agored ar gyfer siaradwyr Cymraeg lleol a thrwy hynny greu swyddi o safon yn lleol.

Mae’r Antur eisoes wedi datblygu canolfan feicio sydd yn hynod lwyddiannus ac wedi creu hyd at 16 o swyddi ers agor y llwybrau yn 2012. Eleni, mae’r ganolfan feicio yn cynnal ei thrydedd ŵyl rasio lawr allt ar Orffennaf  y 25ain a’r 26ain ac mae'r Gyfres Lawr Allt Prydeinig yn dychwelyd am yr ail flwyddyn ar Fedi’r 19eg a’r 20fed. Chwiliwch am bosteri yn lleol.

Cysylltwch â Chanolfan y Llyn ar 01766 540780 am fwy o wybodaeth neu ewch i www.anturstiniog.com.

CHWALU RECORD BYD!
Llongyfarchiadau mawr i dîm Project Enduro, gan gynnwys y rasiwr lleol Brian Roberts, ar lwyddo i osod record byd newydd, gyda chymorth staff Antur Stiniog, trwy deithio 25,875 metr i lawr allt mewn pedair awr ar hugain. Camp anhygoel a wnaed ar feiciau pedair olwyn oedd wedi eu datblygu’n arbennig gan y prosiect.

Yn y llun mae Brei ac aelodau eraill y tîm, efo Adrian Bradley, arbenigwr beicio Antur Stiniog. (Llun gan Alwyn Jones.)

---------------------
Gwefan Antur Stiniog (Dim cysylltiad â Llafar Bro). Weithiau mae'r ddolen yn mynd a chi i hafan Saesneg yr antur yn anffodus, llywich i'r hafan Gymraeg trwy wthio'r botwm 'CYMRAEG'

O Lech i Lwyn -Mynydda

Cyfres am yr awyr agored a bywyd gwyllt oedd 'O Lech i Lwyn' ar ddiwedd y nawdegau. Dyma erthygl o rifyn Mai 1998 gan Myfyr Tomos, Llawrplwy oedd bryd hynny yn gadeirydd Clwb Mynydda Cymru – cymdeithas a sefydlwyd ym 1979 i hyrwyddo datblygiad mynydda yng Nghymru a threfnu gweithgareddau a theithiau mynydd, trwy gyfrwng y Gymraeg. 

Faint o amser sydd ers i chi fod ar gopa’r Moelwyn, y Rhinog Fawr neu’r Cnicht?  Mis, blwyddyn, neu fwy na hynny efallai?  I lawer, mae’n siwr, maent yn lleoedd hollol ddieithr nad oes gennych awydd mynd ar eu cyfyl.

Ers blynyddoedd bellach rydw i’n crwydro mynyddoedd Eryri ac wedi cyfarfod â miloedd o bobol o bob rhan o’r byd.  Syndod i mi yw cyn lleied o Gymry Cymraeg sy’n troedio’r uchelfannau gwych yma.  Ai rywbeth i ymwelwyr yn unig yw ein mynyddoedd, ac i Saeson yn arbennig?

Yn sicr, fel yna yr oedd rai blynyddoedd yn ôl, ond bellach mae nifer o glybiau mynydda a chymdeithasau cerdded Cymraeg wedi eu sefydlu.

Mae’n gyfle gwych i fwynhau awyr iach, dod i adnabod byd natur, hanes lleol, cael ychydig o ymarfer corff hyd yn oed.  Ond i mi, cael mwynhau rhai o’r golygfeydd gorau yn y byd – ie, yn y byd!  Dyna yw’r prif fwynhad.

Beth sydd well na bod ar gopa’r Rhinog Fawr, a’r haul yn machlud ar noson o haf, a Bae Porthmadog, Pen Llŷn a gweddill mynyddoedd Eryri yn gylch o’ch cwmpas.

Gan fod y mynyddoedd ar garreg ein drws ac mor gyfleus, mae’n drueni fod cyn lleied ohonom ni’r Cymry yn mynydda.  Efallai y gall ysgolion Gwynedd gynorthwyo trwy fanteisio mwy ar yr adnoddau naturiol gwych sydd yn y sir.  Mae addysg awyr agored yn gyfle gwych i gyflwynoi’r disgyblion y natur, hanes a’r tirwedd arbennig yng Ngwynedd, yr ydym mor barod i’w gymeryd yn ganiataol.

O.N.  Peidiwch dod i gyd efo’ch gilydd i ben Rhinog Fawr – ‘does dim digon o le!
Gwyliwch y golofn ddigwyddiadau am deithiau lleol y clwb.  Mae’r tâl aelodaeth [£15 y flwyddyn yn 2015] yn sicrhau gostyngiadau mewn sawl siop awyr agored. 


Gwefan Clwb Mynydda Cymru

Deall lleisiau'r nentydd

Peth braf iawn i olygydd ydi derbyn erthyglau heb orfod holi a swnian. Daeth y darn yma i mewn ar gyfer rhifyn Medi, gan un sy'n dysgu Cymraeg, ac wedi dotio ar fynyddoedd Bro Ffestiniog. Diolch iddo am gefnogi'r papur bro. Biti na fydda rhai o'r newydd-ddyfodiaid sy'n byw yn ein mysg mor frwdfrydig a fo. Dyma rannau o'i ysgrif. Gallwch ddarllen y cyfan y papur.

LLE ARBENNIG

‘Pam fod ti’n dysgu Cymraeg?’ Dw i’n siwr bod pawb sy’n dysgu’r hen iaith wedi clywed y cwestiwn hwn droeon.

Efallai bod yr ateb yn ddigon syml os dych chi’n byw yng Nghymru: ‘Wel, dw i’n byw yng Nghymru’, ydy’r ateb! Er hynny, onibai bod gynnoch chi deulu neu gysylltiadau eraill â Chymru, efallai y bydd yr ateb yn wahanol os dych chi’n byw tu hwnt i Glawdd Offa. Mi ges i fy ngeni yn Derby ac yn byw ar gyrion Chesterfield.

Mi ddechreuais i ddysgu Cymraeg yn 2011, ond mi ddatblygodd fy niddordeb yn yr iaith cyn hynny. Yn 2005, mi benderfynais i ddechrau dringo holl fynyddoedd Cymru. Y mynyddoedd swyddogol. Mi ddechreuais i’r antur ym mis Awst pan ddringais i Foel Hebog, Moel yr Ogof, Moel Lefn, Mynydd Mawr a’r Aran mewn wythnos.

Llun gan PW. Y Moelwyn Bach, Craig Ysgafn, Moelwyn Mawr, Moel yr Hydd, Craig Nyth y Gigfran.

Doedd gen i ddim hyder i ddechrau dysgu Cymraeg, er gwaetha fy niddordeb cynyddol ynddi hi, ond mi fynychais i gwrs ym Mhlas Tan y Bwlch ym Maentwrog ym mis Rhagfyr, 2010. Dw i’n gweithio i Gyngor swydd Derby fel arolygydd hawliau tramwy cyhoeddus  ac mi gafodd y cwrs ei gysylltu â fy ngwaith. Mi wnaeth yr wythnos honno newid popeth i mi. Mi ddigwyddodd rhywbeth ac yn ystod yr wythnos gwyddwn y baswn i’n dechrau dysgu Cymraeg. Tirwedd a mynyddoedd Cymru oedd yr ysbrydoliaeth. Pan feddylia i am yr iaith, mi fydda i’n meddwl am y mynyddoedd.

Mi ges i fy nghyfweld yn fyw dros y ffôn ar raglen Shân Cothi ym mis Awst y llynedd. Cyfweliad cyntaf ar y radio i mi oedd hwn ac ro’n i ar bigau’r drain . Er hynny, ddylwn i ddim fod wedi pryderu achos i Shân mor hyfryd. Yn y cyfweliad, mi ofynnodd Shân i mi: ‘beth ydy’ch hoff fynydd chi yng Nghymru?’ Wel, tipyn o sioc oedd hyn achos nad oeddwn i wedi meddwl am fy hoff fynyddoedd.

Mi ddwedais mai’r mynyddoedd o gwmpas Blaenau Ffestiniog oedd fy hoff rai.

Allt Fawr, Moel Druman, Moelwyn Mawr, Moelwyn Bach, Manod Mawr, Moel Penamnen. Maen nhw’n agos at fy nghalon. Efallai y bydda i’n deall lleisiau eu nentydd gan fy mod i’n dysgu eu hiaith bellach. Lle arbennig.

-Martin