Stolpia -Cofio'n ôl i'r 70au

Gan fy mod wedi cael fy atgoffa bod Llafar Bro wedi cyrraedd y 500fed rhifyn, hoffwn edrych yn ôl ychydig ar ambell beth yn ymwneud â'n papur bro. Bûm yn gysylltiedig â Llafar Bro bron o'r dechrau - pan oeddwn yn gweithio yn y chwarel, ac i'r cynllun atgyweirio caeau chwarae. Byddwn yn cynorthwyo gyda'r plygu ar y nos Fercher y deuai o'r wasg, ac yn ei werthu yn fisol, ar wahan i fis Awst, pan nad oedd rhifyn. Fy rownd i oedd: dechrau wrth ein tŷ ni, sef  Bryn Gwynedd, Rhiwbryfdir i lawr at Fecws Lei, a gwerthu oddeutu 50 i 60  ohnonynt i gyd, boed law neu hindda. Gyda llaw, pan oedd hi'n glawio yn drwm, gwisgwn gôt hir dywyll, a het law (souwester) a phan ddeuai ambell un i'r drws ar ôl imi roi cnoc arno, mi fyddent yn dychryn gan feddwl mai plismon oedd yn galw heibio.

Roedd amryw o'm cwsmeriaid yn edrych ymlaen at gael ei ddarllen gan y byddai newyddion bro, cyfarchion teuluol, ac ambell stori am dro trwstan, hen luniau, ayyb, ynddo, - sef rhai nad oedd ar gael yn yr un o'r papurau eraill, a'r cyfan yn Gymraeg. Pa fodd bynnag, fel un sy'n ymddiddori mewn hanes lleol, byddwn wrth fy modd yn darllen hen hanesion gan wahanol gyfranwyr i'r papur –a  dyna sydd gennyf y tro hwn, sef  cipolwg ar rai o'r atgofion difyr hynny a ymddangosodd ynddo yn ystod y cyfnod 1975-1985.

Ymddangosodd  atgofion am ardal Rhiwbryfdir ynddo gan y diweddar Glyn Bryfdir yn 1978 a dyma un stori fach dda ganddo am Lei, y ci bach:

Oes gan anifail gymeriad? 

Buasai holl blant y Rhiw yn dweud fod yr Hen Lei yn gymeriad arbennig iawn. Ci o eiddo Ioan Dwyryd oedd Lei, ond acw treuliodd rhan fwyaf o'i fywyd. Cysgai wrth droed y grisiau a hyd heddiw byddaf yn codi fy nhroed wrth fynd heibio'r fan. Gwnai bopeth ond siarad, a chymerai ran yn chwarae'r plant bob amser. Deuai gyda mi i'r ysgol bob dydd a byddai wrth y drws yn fy nisgwyl allan am dri o'r gloch… Ambell noson byddai mam yn dweud wrthyf am fynd i siop 'William Thomas y Chips'. Neidia'r hen gi ar ei draed a ffwrdd ag ef. Wn i ddim a oedd yn gallu dweud wrth William Thomas beth oedd y neges, ond byddai gwerth naw ceiniog yn barod erbyn i mi gyrraedd y siop.

Stryd Fawr  y Blaenau yn yr 1970au

Byddai un yn galw ei hun yn 'Ar Wasgar' yn anfon pytiau o atgofion difyr am Danygrisiau hefyd. Dyma un ohonynt o rifyn Tachwedd 1978:

Ymdrochi

Byddem yn cael hafau poeth yn Stiniog yr adeg hynny. Yn Nhanygrisiau roedd o leiaf pedwar lle y gallem ymdrochi. Y gair a ddefnyddid yn aml am hyn oedd "plymio". Yr oedd y Merddwr Mawr a'r Merddwr Bach (y ddau erbyn hyn o dan Lyn Ystradau). Yr oedd Llyn Hogiau yn afon Cwmorthin uwchben Tyn Pistyll. I'r merched a'r plant lleiaf yr oedd Llyn Merched - darn o afon Cwmorthin y tu ôl i Tŷ Mawr –lle codid argae i wneud llyn bach bas i ymdrochi ynddo. 

Pwy all ddweud wrthym pwy oedd yn galw ei hun yn 'Ar Wasgar' ?

Alltud arall a fyddai'n anfon amheuthun difyr o'i atgofion a fyddai W. M. Jones, Prestatyn. Dyma un stori o'i eiddo - 

Eirth

Eidalwr yn dod o gwmpas y wlad  hefo performing bears – eirth ar tsiaen (cadwyn). Cofio am y diweddar Barchedig D. Garfield Owen a minnau yn mynd am dro i ben y Crimea am y tro cyntaf erioed, ac wedi cyrraedd y copa, yn dod i gyfarfod y bobl a'r eirth, ac yn ei charlamu mewn braw i lawr yn ein holau. 

Un o'm hoff golofnau yn yr 80au oedd 'Dyddiau Gynt - Atgofion Alun Jones, Benar View'. Os cewch gyfle darllenwch rai ohonynt er mwyn ichi gael hwyl iawn. Yn wir, y mae hi'n anodd penderfynu pa stori i ddewis gan fod cymaint ohonynt yn peri i un chwerthin yn iawn. Beth bynnag, dyma un o'm ffefrynnau gan fy mod yn hoff iawn o storiau am y...

Twnnel Mawr

Bu'r twnnel mawr yn eithriadol o hwylus i Stiniog ar fwy nag un achlysur yn y gorffennol, pan fyddai'r ffordd dros Fwlch Gorddinan (y Crimea) a'r lein i'r Bala wedi eu cau gan eira. Cofiaf un adeg yn y flwyddyn 1937 pan ddechreuodd fwrw eira nos Sadwrn, a bu'n bwrw drwy dydd Sul, ac erbyn bore dydd Llun roedd eira trwchus iawn.

Dywed ymhellach iddynt fethu a chael y 'trên mail', chwech o'r gloch i fyny, ac roedd trên y gweithwyr yn sobor o hwyr yn cyrraedd stesion Dolwyddelan. Beth bynnag, aed i fyny cyn belled a Roman Bridge yn weddol rwydd, ond wedyn, bu'n waith llafurus i glirio'r eira at y twnnel. Erbyn hynny roedd yr injian angen dŵr a bu'n rhaid i'r gyrrwr, Ifor Roberts, lenwi sach o eira er mwyn cael dŵr yn nhanc yr injian.Wrth fynd trwy'r twnnel cawsont rybudd detonators bod y pen arall wedi cau, a methasant a dod allan ohono oherwydd y lluwchfeydd. Erbyn cyrraedd platfform y stesion roedd hi'n 8:10 y nos, wedi teithio chwe milltir o 11 y bore !

Bu Bwlch Gorddinan a lein y Great i'r Bala ar gau am dros wythnos, a mynych y clywais Jack Evans y checker yn dweud wrth rai o'r masnachwyr fyddai'n cwyno fod eu nwyddau ar ôl. Peidiwch a chwyno da chwi, onibai am y twll yna fe fuasech wedi llwgu ers llawer dydd.

Gan fod gofod yn brin bydd yn rhaid imi adael rhai o'm hoff atgofion a cholofnau difyr Llafar Bro o'r 70au tan rywdro eto. Nid oes dwywaith amdani, bu amryw ohonynt yn boblogaidd iawn, yn addysgiadol, ac yn ennyn diddordeb y darllenwyr. Dyma enwi rhyw ychydig – Atgofion W. H. Reese; Sgotwrs Stiniog gan fy niweddar gyfaill Emrys Evans, I'r Merched; Colofn Byd Natur Ken Daniels, a sawl un arall. 

O.N.  Canmoliaeth o'r mwyaf i bawb sydd wedi bod ynglŷn â Llafar Bro tros yr holl flynyddoedd a boed iddo hir oes a gobeithio y bydd rhai yn dathlu sawl carreg filltir arall yn ei hanes. 

---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2020

Trem yn ôl- Olew Morris Evans

Erthygl arall o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999', y tro hwn gan Nesta Evans, Llan.

Cawsom amryw ofynion o dro i dro a yw’n bosibl prynu ‘Olew Morris Evans’ heddiw. Yn anffodus nid yw’n bosibl ar ôl dyddiau’r annwyl Frank Evans, Bryn Olew. Y dydd o’r blaen deuthum o hyd i daflen hysbysebu ‘Olew Morris Evans’ ac ar un ochr yr oedd penillion i’w canu ar fesur ‘Hob y Deri Dando!’. Dyma un ohonynt:

Rhag trueni y Rheumatig
Olew Morris Evans!
Treiwch hwn yn lle pob physig,
Olew Morris Evans!
Gyr y ddannodd a’r Diptheria
Oll i ffwrdd,
Doed gwyr sydd dan gur
I gael prawf o’i rinwedd pur.

Wrth chwilio am hanes yr hen ŵr diddorol hwn, darganfum iddo fod yr ieuengaf o ddeuddeg o blant Dafydd ac Elisabeth Evans. Saer oedd Dafydd Evans wrth ei alwedigaeth, ac yn grefftwr rhagorol. Yr oedd magu teulu lluosog yn dreth drom ar adnoddau’r tad a’r fam, a bu raid i’r bechgyn oll ond un droi i’r chwarel yn gynnar.

Deg oed oedd Morris Evans pan ddechreuodd ef ei yrfa yn y chwarel. Yno y bu nes bod yn bump ar hugain oed, sef adeg y cwymp mawr yn y ‘Welsh Slate’. Manteisiodd ar gynildeb ei enillion a chychwyn busnes glo yn y Llan. Bu’n lwyddiant mawr, ac ychwanegodd flawd a nwyddau gan wneud Siop Morris Evans yn rhan o’r pentref. Ychwanegodd gangen yn Nhrawsfynydd a aeth wedyn yn eiddo i’w chwaer (sef nain Brian Hughes, Garej Traws).

Ymhen amser wedyn, rhoddodd ei hunan ‘enaid a chorph’ i hyrwyddo’r Olew byd enwog yma gan drafelio drwy holl bentrefi, trefi a marchnadoedd de a gogledd Cymru a rhan helaeth o Loegr.
Bu’n aelod ffyddlon o Gyngor Sir Meirion, gan gynrychioli dosbarth Teigl am chwe blynedd, ac roedd hefyd yn aelod o Bwyllgor Addysg Ffestiniog hyd y diwedd.

Yn ei gysylltiadau crefyddol, cychwynnodd ei yrfa yn hen gapel Saron, a pharhaodd yn aelod ffyddlon a gweithgar yn Bethel hyd y diwedd. Dyma eiriau Pierce Jones, tad Edward a Richard Jarret Jones a Mrs Wynne, Penlan, wrth gloi ei erthygl goffa iddo yn y Rhedegydd, Ebrill 12fed, 1923:

‘Bellach rhaid ffarwelio ag un arall o hen arwyr y fro, gyda’r ymdeimlad dwfn fod yr hen fynwent yn mynd yn fwy cysegredig y naill ddydd ar ol y llall.’
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1983, ac yna yn llyfr Pigion Llafar a gyhoeddwyd i nodi'r milflwyddiant yn 2000.
Bu mewn rhifyn diweddarach o'ch hoff bapur bro hefyd, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen* isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(* Os yn darllen ar ffôn, rhaid dewis 'web view')

Stolpia -Difyrwch Hen Ddyddiadur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain, y tro hwn o rifyn Ebrill 1991.

Dyddiadur Hen Frodor o’r Llan:


1845
Ionawr 1:      Neb yn pregethu yn Saron.
Ionawr 2-4:      Eira mawr.  Lluwch mawr, y lluwch mwyaf a welais yn fy oes.
Mai 2:          Claddu John Leias, llosgodd yn y Gloddfa Ganol.

1857
Rhagfyr 17:    Claddu geneth fach Andro Elisabeth o’r Ffynnon Ddŵr.

1860
Hydref 22:    Yn Saron, bedyddio geneth fach Kiti, Tŷ Llyn y Morwynion.

1867
Mawrth 8:    Marw Robert Jones, Tynyfedwen.
Mawrth 9:    Marw ei wraig, eto.
Rhagfyr 19:     Agor Capel Utica ar ôl ei ail-fildio.


Dyddiadur Gwraig o Danygrisiau:

1867
Medi 22:    Agorwyd Capel newydd yn Cwmorthin.  Llawenydd yw gweld fod yr Efengyl yn ennill tir yn ddistaw yn ein gwlad.  Gwthia i gilfachau pellaf yr hen fynyddoedd yma.

1868
Mehefin 25:    Cynhaliwyd Cymanfa Gerddorol Drws Ardudwy yng Nghastell Harlech.  Yr oedd yno 16 o gorau cymysg.  Y cyfarfod cyntaf yn dechrau am ddeg yn y bore, a chanwyd yr emyn ‘Mae’n llond y nefoedd, llond y byd.’

1870
Mai 30:    Bu Miss Rees, ‘Cranogwen’, yn areithio yn Nhanygrisiau.  Y testun oedd, ‘Yr ieuenctid a diwylliant eu meddwl’.

Dyddiadur Hen Weithiwr o Danygrisiau (Cyfieithiad):

1879
Ionawr 25:    Prynu siwt newydd o ddillad gwerth £3.12s.0.
Mawrth 29:    Cyngerdd yn y Neuadd gan Barti Llywelyn, Dolwyddelan
Mai 26:    John Edno Roberts yn rhoi darlith ar Raeadr Niagra cyn ei ymadawiad i’r America.
Mehefin 10:    Gofyn i Mr Downing am fenthyg sied y Rheilffordd i gynnal yr Eisteddfod.
Tachwedd 15:    Gosod carreg sylfaen y Capel Saesneg.  Yn bresennol yno roedd J. Roberts A.S., J.E. Geaves, a Dunlop.

Dyddiaduron Ioan Brothen:

Dechrau gweithio yn Rhosydd Mai 22, 1888 hyd Gorffennaf 1982.
Tywydd poeth o tua 20fed o Fawrth 1893 hyd ddiwedd Mehefin.
Pla o lindys hyd goed 1893 a 1894.
Medi 11, 1897 – ar ben yr Wyddfa.

Dyddiadur hen chwarelwr

Allan o un o ddyddiaduron diddorol Daniel Williams, Dolwyddelan y daw y rhai nesaf:

1903
Ionawr 8:    Gwrthodwyd trwyddedu y dafarn - Glan y Gors heddiw.
Ionawr 26:    Clywed bod saith o blant wedi marw o’r frech goch yn ‘Stiniog dydd Sadwrn diwethaf a phump heddiw.
Chwefror 21:    Prynu gwasgod felfared gref am 2/11 a thebot am 6 a dimai
Gorffennaf 31:    John, mab Ann Jones, wedi dyfod adref am dro o Batagonia
Medi 9:    Llifogydd mawr wedi gwneud llanast ymhobman.  Helynt rhwnt I.. a’i wraig.  Mae am fyned i Merica a gadael yr hen globan.
Medi 21:    Johnny bach wedi cael hogyn am y tro cyntaf.
Medi 30:     Bod yn Lerpwl a gweled cerbydau yn rhedeg gydag electric.  Ceffylau a’u tynnai pan oeddwn yno o’r blaen.
Hydref 7:    Cerrig mawr wedi llithro i’r heol o glogwyn Bwlchygwynt
-----------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 1991, yna yn llyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’, ac yn fwyaf diweddar yn rhifyn Ebrill 2017 yn rhan o'r gyfres Trem yn Ôl.

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Ddoe a heddiw: Atgofion am Gwm Prysor

Erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1987, gan Blodwen Jones

Fe’m ganwyd yn Darn Gae, Cwm Prysor yn y flwyddyn 1907 yn un o saith o blant.  Fferm oedd fy nghartref tua phedair milltir o’r pentref.  Doedd dim ond ceffyl a throl neu gerdded i bob man y dyddiau hynny.  Plaen iawn oedd y cartref.  Bwyd plaen cartre’ oedd ar y bwrdd bob amser ond popeth yn dda iawn.  Byddai fy mam yn corddi, felly roedd menyn cartre’ a llaeth enwyn bob amser ar y bwrdd.  Hefyd byddai’n pobi bara gwyn a bara ceirch.

Mawn a fyddai gennym yn danwydd a byddai crochan yn hongian uwchben y tan i wneud uwd neu lymru.  Gwisgem sana gwlân cartre’ yn y gaeaf, ac esgidiau lledr gyda chria lledr hefyd, a hoelion dan y gwadna’.

Doedd dim teganau gennym fel plant heddiw.  Aem gyda’n rhieni i’r capel ar y Sul i’r pentref.  Roedd capel yng Nghwm Prysor hefyd ac os gofynnai rhywun i’m rhieni pam mynd i’r pentref, yr ateb fyddai, ‘Rhaid pasio’r pistyll i’r ffynnon i gael dŵr glan’.

Edrych i lawr i Gwm Prysor o wely'r rheilffordd ym mlaen y Cwm. llun Paul W.

Cofiaf un nos Sul mynd i’r capel a’r newydd gawsom oedd bod Rhyfel Mawr 1914 wedi torri allan; ac roeddynt yn galw’r milwyr o’r gwersyll a oedd ger Rhiwgoch.

Trwy ein bod gryn bellter o’r Traws a’r ysgol ddyddiol rhaid oedd aros yn y pentref o fore Llun tan ddydd Gwener. Gyda gwraig weddw a’i merch Lowri y byddem yn aros ac er inni gael pob tegwch byddem yn falch iawn o weld nos Wener yn dod er mwyn cael mynd adref.

Gan ein bod yn byw ger afon Prysor, doedd yr un diwrnod yn mynd heibio yn yr haf heb inni fynd i sgota dwylo, neu hel llus yn y Garn, hel cnau ac eistedd yn y fan a’u torri efo carreg. Byddem yn helpu hefyd efo’r gwair, 'nôl y ceffylau a’u reidio at y tŷ heb na ffrwyn na dim yn eu pennau. Car llusg a fyddai gennym yn cario gwair. Doedd dim son am dractor yn y dyddiau hynny.

Nid oedd golau trydan chwaith, ond lamp olew annwyl a channwyll frwyn.  Byddwn wrth fy modd yn gwylio fy mam yn gwneud y canhwyllau.  Byddai rhaid casglu’r pabwyr yn gyntaf, plisgio wedyn a gadael rhyw un plisgyn heb ei bilio.  Wedyn twymo saim dafad mewn padell uwchben y tan, ac yna trochi’r canhwylla’ bob yn un yn y saim a’u hongian i sychu. Byddai fy nhad yn darllen llawer yng ngolau’r gannwyll frwyn.
--------------------------------------

Yn ogystal â rhifyn Medi '87, ymddangosodd yr erthygl yn llyfr ‘Pigion Llafar 1975-1999’ ac wedyn yn rhifyn Tachwedd 2016, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.

Trem yn Ôl -Gwaith Sets eto

Erthygl arall o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'. Ail hanner erthygl y diweddar Betty Perring.

Gwaith Sets Pengwern, Y Manod
(Parhad)

Gwelsom babell Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn cael ei chodi yn y cae lle mae ysgol y Manod nawr. Ar y pryd roedd y clwy coch (scarlet fever) o gwmpas a Moira a minnau yn edrych i lawr ar dŷ Leslie Darbyshire yn Nhyddyn Gwyn (roedd y clwy ar Leslie), a'r ddwy ohonom yn poeri deirgwaith i'r  awyr a dweud: 'Gobeithio na ddaw y clwy yn agos i mi na'm teulu'. Ofergoeliaeth? Nid dŵr o gafn gwartheg Tŷ Newydd Ffynnon a'm gwnaeth yn wael.

Wedi bod ar y 'Roman Road ' (meddem ni), llwybr sydd yn arwain o Ffordd Newydd ar draws ffrwd fechan at Lwyncrair, yn chwilio am genau goeg sych (lizard) oeddem. Ond cefais y syched mwyaf  dychrynllyd. Ow! R'on i'n sâl trannoeth; wedyn cur pen, dolur gwddf, brech –y clwy coch, wedyn y croen yn dod i ffwrdd. Twymyn y clwy oedd yn gyfrifol am y syched mae'n debyg.

                         Medal Eisteddfod yr Urdd, Stiniog 1936. Oes gennych chi luniau o'r Ŵyl?    Gyrrwch atom!                               (Llun Tecwyn Vaughan Jones)

Rhoddodd y ddamwain a gefais yng ngwaith sets Pengwern frêc arnaf am sbel. Chwech wythnos yn yr ysbyty, plât arian yn fy nghoes, baglau a graddio i ffon.

Byddai Moira (Rowlands) yn cael dimai gan ambell un am fynd i ddanfon menyn ffres (11 ceiniog neu swllt y pwys fyddai'r pris gan ei mam), a rhyngddom caem ddigon y fynd i Gonglywal i dŷ Nain Cynan Morris a Brenda Stone i gael potel o ddiod dail. Dimai y botel oedd hwnnw os oedd gennych botel a cheiniog os oedd hi'n rhoi potel i chi. Wedyn cychwyn am Lyn Manod trwy Gae Clyd ac yn ôl i lawr ar hyd yr inclêns i'r gwaith sets ac adref. Crwydrem fel hyn cyn bod yn ddeg oed.

Ychydig o hen fatiau wedi eu taflu dros wal fyddai'r ‘camp’ gennym ar yr ochr ar bwys y shŵt ac yna byddai'r criw yn rhoi tatws yn y tân, neu wneud chips (chips oeddynt yr adeg honno, rhyw bethau yn y chwarel oedd sglodion). Cofiaf fwyta rhai gan  bigo'r darnau allan, a coeliwch fi, roedd yna lawer  ohonynt, oblegid doedd dim coed go iawn yn tyfu'n agos i'r gwaith, felly ein tanwydd oedd bonion eithin ac ambell ddraenen ddu.

Er i mi fod yn byseddu'r col-tar, y seimiach, y dŵr carthion, y genau goeg yn y dŵr, cyrff anifeiliaid yn Llyn Top, yfed dŵr gwartheg Tŷ Newydd Ffynnon, rwyf yma o hyd! Efallai fy mod wedi caledu fy nghorff drwy hel germau bob yn dipyn.

Mae'n chwith meddwl fod y man cyfarfod plant y Manod wedi mynd. Mae arnaf hiraeth ar ôl yr hen 'Waith Sets'.
Betty (Lloyd) Perring  
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn Mawrth 1990, ac yna yn llyfr Pigion Llafar a gyhoeddwyd i nodi'r milflwyddiant yn 2000.
Bu yn rhifyn Tachwedd 2013 hefyd, yn rhan o gyfres Trem yn ôl. Darllenwch bennod 1 yr hanes. 

Dilynwch gyfres Trem yn Ôl efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Trem yn Ôl -Gwaith Sets Pengwern, Manod

Erthygl arall o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'. 

Erbyn hyn ni allaf ddweud wrth fy wyres wrth fynd i’r Ysgol Sul yng Nghapel Bethesda: ‘weli di’r shŵt acw, dringais i fyny dros y talpiau gwenithfaen, o’r cryshar i fyny i’r awyr agored yn y top. Nid oes yna rŵan ond craith (un hagr, os ca’i ddweud) lle bu adfeilion diwydiant. Dechreuodd fy adnabyddiaeth o’r gwaith sets pan oeddwn yn byw yn 44 Heol Manod, hen offis y gwaith.

Wedi dechrau tyfu, ble roedd yr angen am ‘faes chwarae antur’ gyda’r gwaith sets wrth law? Roedd casgen gol-tar ar ei hochr a darn o bren gwneud si-so ardderchog. Arwydd o dyfu i fyny oedd gallu neidio o un wagen fawr y trên i wagen arall heb boeni am syrthio rhwng y ddwy gysylltydd a’r bympars.

Nid oedd yn bosibl chwarae yno heb gael col-tar ar eich dillad neu’ch dwylo a’ch coesau. Ein dull ni o gael hwnnw i ffwrdd oedd mynd i ryw boced yn ochr y wagen oedd yn llawn o rywbeth tebyg i saim, rhwbio’r col-tar efo hwnnw ac wedyn golchi’n hunain yn y ffos oedd yn rhedeg o Isfryn am Manod. Ychydig wyddem ni fod carthion yn mynd i’r ffos! Pan fyddai yn bwrw glaw byddem yn mynd i’r cwt conc (cwt concrit i’r dieithr). Yno byddai’r dynion yn rhoi’r cymysgedd mewn cafnau i wneud cwrbiau pafin. Roedd to sinc ar hwn felly roedd yn ddelfrydol ar ddiwrnod gwlyb.

Os byddem eisiau rhywun i chwarae nid oedd angen mynd i unlle heblaw’r gwaith sets ac os byddai awydd arnom i fynd ymhellach, cychwyn oddi yno, efallai i Lyn Top. Nid oedd Llyn Top yn lyn go iawn, dŵr wedi hel mewn twll lle bu rhywun yn cloddio oedd o, ac un gêm oedd mynd i dop y graig hefo llwyth o gerrig bach, gorwedd ar ein boliau a thaflu’r cerrig dros y dibyn ar gorff cath neu gi.

Defnyddid Llyn Top i’w boddi. Yr oedd hyn cyn dyddiau’r ‘vet’ yn Blaenau. Yr oedd Llyn Top yn ardderchog i ddal penbyliaid, llyffaint a genau coeg. Bu gennyf ddwsin o genau goegion mewn potiau jam ar sil y ffenestr gefn, ond un bore nid oedd yr un yno! “Wedi neidio allan mae nhw” meddai Mam.

O’r ‘ochor’ (ochr y mynydd; ochr y gwaith) gallem weld y byd a’r betws. Morgans plismon yn sythu, fo a’i wraig yn llond eu crwyn. Hannah Williams (Sir Fôn), ‘Mae Huw wedi cael gwaith efo ‘ffylau yn y chwarel’. Mrs Rolant Edwards yn sgwrio ‘sgidiau chwarel ar y wal fach yn y cefn. Ychydig wyddem y byddai ei hŵyr, Elwyn Edwards yn un o Brifeirdd Cymru.  Gwelem y prysurdeb o gwmpas Y Post - Mr Jones, Miss Iola a’r chwaer Miss Nellie, ac hefyd Bob (Simon) Roberts. Ffefryn y plant oedd Eban Huws yn y becws. Cofiaf fynd yno efo bara brith i’w crasu cyn y Nadolig.
[I'w barhau]
-Betty (Lloyd) Perring
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 1990, ac yna yn llyfr Pigion Llafar a gyhoeddwyd i nodi'r milflwyddiant yn 2000.
Bu yn rhifyn Hydref 2013 hefyd, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Trem yn ôl -Plas Tanymanod

Mae llawer o hen dai a phlasdai Bro Ffestiniog wedi diflannu bellach. Dyma bennod o'r gyfres Trem yn ôl: erthyglau o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999', yn trafod un ohonynt. 

TANYMANOD
Disgrifwyd hen blasdy Tanymanod gan y ddiweddar Mrs K. Jones-Roberts (Tai hanesyddol Blaenau Ffestiniog a’r Cylch. Cyf. 3; tud. 263-274) fel yr unig dŷ sy’n sefyll yn y Blaenau heddiw sydd o ddiddordeb hanesyddol. Bellach ‘ei le nid edwyn ddim ohono ef mwy’. Fe’i tynnwyd i lawr, ac adeiladwyd tai del yn y llecyn a elwir yn awr yn Maes y Plas.

Safodd yr hen dŷ am dair canrif. Trigai’r Fychaniaid yno yn niwedd yr ail-ganrif-ar-bymtheg – hen deulu Corsygedol, Rhug a Hengwrt. Bu John Vaughan, yr olaf i fyw yno, farw yn ddibriod yn Ebrill 1961. Gwnaeth ef ei orau i gadw’r hen dŷ’n raenus, ond ar ôl ei farw aeth yr hen adeilad ar ei waethaf, yn hanner murddyn. Prynwyd y tŷ cyn hir, yn Hydref 1971, gan Gyngor Ffestiniog a dechreuwyd ei chwalu y flwyddyn ddilynol.

Llun Gareth T Jones, tua 1970

Mae yn Archifau Amgueddfa Werin Cymru lythyr a ysgrifennwyd ym Medi 1959 gan John Vaughan Ysw., i’r  Curadur y pryd hynny, Dr. Iorwerth Peate. Ynddo ceisia olrhain hanes ei hen gartref. Mae’r llythyr, nid yn unig yn ddiddorol ond fe deifl olau ar agweddau yn hanes y teulu. Dyma yn ddiau yw’r ddogfen olaf a ysgrifennwyd ynglŷn â’r tŷ gan un o aelodau olaf hen deulu arbennig iawn. A dyma fras gyfieithiad ohono:

Tanymanod Hall,
Blaenau Ffestiniog.
Annwyl Dr. Peate,
Er pan lwyddais i gael yr hen le hwn wedi ei gofrestru fel lle o ddiddordeb hanesyddol ym Mai 1954, bûm yn ymdrechu droeon i gael gafael ar ddyddiad ei adeiladu.
Roedd yr arbenigwyr a ddaeth o Gaerdydd, i bwrpas ei gofrestru, mewn cryn ddryswch ynglŷn â’r adeiladwaith. Rwyf fi o’r farn ei fod, yn wreiddiol, yn un o’r ‘Tai Hirion’, at yr hwn yr adeiladwyd yn ddiweddarach, le croes. Yr awgrym o ddyddiad a roddais i i’r arbenigwyr oedd 1696. Wrth ymadael, eu geiriau oedd, ‘Gall fod yn hŷn nag y tybiwch chwi’ ....
Yr oedd yn wreiddiol yn dŷ fferm, a gwn i’m hendaid ei amaethu. Ar un talcen yr oedd ar un adeg olwyn ddŵr i’r corddwr.
Mor hardd oedd ei sumerydd o dderw du, ac un o’r enghreifftiau godidocaf o’r hen simdde fawr ... yr enghraifft orau a welais i .... Mae talcen y simdde fawr a’r sumerydd cloi yn debyg i’r rhai sydd yn Hafod Ysbyty.
Y mae carreg fedd ym mur un o’r ystafelloedd byw ac arni’r geiriau,

Underneath lieth the body of William
Vaughan of Tanymanod who died on the
third day of June 1763 in the 96th
year of his age ...

Also Anne Vaughan their daughter and
wife of William Richard. She was
buried July 1st 1815 aged 42 years.’

Daethpwyd â’r garreg hon o fynwent Eglwys Ffestiniog pan yn symud yr adeilad ymhellach yn ôl na’i safle wreiddiol...
Eto wedi’i hoelio yn nistyn traws y simdde fawr ceir rhimyn o dderw du a’r geiriau canlynol wedi’u cerfio arno: ‘John Vaughan, Tanymanod 1777.’
Daeth y rhimyn derw du oddi ar gefn sêt y teulu yn Eglwys Ffestiniog. Nid oes angen ychwanegu i ddarganfod y llechi beri bod yn rhaid adeiladu tai, ac i hynny gymryd y tir amaethyddol a berthynai i’r stad; ac yn ddiweddarach i’r Cyngor drwy roi gorchymyn o orfodaeth i ni i werthu tir i adeiladu beth sydd wedi troi allan yn anghenfil o ystad o dai, sydd bellach yn boenus o agos at Danymanod. Dyna pam y gwnaf bopeth yn fy ngallu i sirchau parhâd yr hen dŷ.
Carwn ddweud i’ch enw gael ei roddi i mi gan Mr John Cowper Powys sy’n byw gerllaw.
Yr eiddoch yn ddiffuant,
John Vaughan.

--------------------------------------


Tecwyn Vaughan Jones oedd yr awdur. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 1980, ac yna yn llyfr Pigion Llafar a gyhoeddwyd i nodi'r milflwyddiant yn 2000.
Bu yn rhifyn Chwefror 2016 hefyd, yn rhan o gyfres Trem yn ôl.

Trem yn ôl -Utica

Mae llawer o gysylltiadau wedi bod rhwng Bro Ffestiniog ag Utica yn nhalaith Efrog Newydd. Dyma bennod o'r gyfres Trem yn ôl: erthyglau o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999', yn trafod y cysylltiad.

Enw Capel Utica, Gellilydan.
Cymeraf ddiddordeb mewn hanes lleol a hel achau, ac wrth chwilota yn ddiweddar, deuthum ar draws erthygl o’r ‘Cenhadwr Americanaidd’ am fis Tachwedd 1867, sy’n egluro pam na roed enw Beiblaidd megis Bethel, Salem neu Nasareth ar gapel yr Annibynwyr yng Ngellilydan.

Ei enw wrth gwrs, yw Utica – enw lle yn Efrog Newydd.

Ar y 4ydd o Ebrill 1788, ganwyd Wiliam Jones mewn lle o’r enw Pandy’r Ddwyryd ym Mhlwyf Maentwrog. (Mae’r tŷ o dan Lyn Trawsfynydd erbyn hyn). Enwau ei rieni oedd Rowland ac Ann Jones ac yr oedd yr enwog Lowri Williams, un o sylfaenwyr Methodistiaeth yng Ngorllewin Meirionnydd yn nain iddo.

Magwyd William gan ei rieni yn bur grefyddol, ond tueddai’r mab i fwynhau’r bywyd braf hyd yr eithaf!

Yn y flwyddyn 1824, pan oedd tua 36 mlwydd oed, ymfudodd William Jones i’r America. Ymsefydlodd yng nghymdogaeth Utica, Efrog Newydd a thra yno, daeth o dan ddylanwad y gŵr o’r enw Dr.Everett, a fu’n gefn ac arweinydd iddo, a chafodd droedigaeth grefyddol ac wedi hynny cysegrodd ei fywyd yn llwyr i Gristnogaeth.

Arhosodd yn America am tua 4 blynedd – daeth yn dda ei fyd a dod yn ddyn cefnog iawn.

Pan ddychwelodd i Gymru, ac i blwyf Maentwrog, yr oedd yn berchennog ar dyddyn a thir, a phenderfynodd godi capel ar ei dir a chychwyn achos gyda chymorth ychydig o ‘frodyr sanctaidd’. Ni chymerodd dal am y tir, ac adeiladwyd y capel yn y flwyddyn 1843, ac yn unol a’i ddymuniad, galwyd y lle yn ‘Utica’ i ddangos parch tuag at y lle yn America a gyfrannodd gymaint at ei fywyd crefyddol. Yn ychwanegol, rhoddodd dir ar gyfer claddfa yn gysylltiol a’r capel, a phan fu farw ei ail blentyn, claddodd ef yno.

Capel Utica, Gellilydan. Llun W.Arvon Roberts

Yn y flwyddyn 1843 priododd a Mary Williams, Glanllynforwyn, Ganllwyd a bu iddynt dair merch. Un o’i merched oedd Margaret Jones (Myfanwy Meirion) a fu am flynyddoedd yn genhades gartref yn Llundain a bu’n byw yn Lerpwl, lle bu’n ddiacones yn un o’r eglwysi Annibynnol yno. Claddwyd hithau ym medd y teulu ym Mynwent Utica, ac mae carreg ithfaen fawr sgwâr a railings o’i hamgylch ar y bedd.

Fel mynwent ar gyfer yr Annibynwyr y bwriadwyd Utica fel y dywed yr hanes, ond mae llawer o enwadau eraill wedi cael caniatad i gladdu yno erbyn hyn.

Da yw cael dweud, ar ôl dros gant a hanner o flynyddoedd ers ei sefydlu, fod yr eglwys fach yn parhau i gynnal gwasanaethau. Beth amser yn ôl, ail-gychwynnodd un o famau ieuanc yr eglwys Ysgol Sul ar gyfer plant y cylch, gan nad oedd Ysgol Sul yn y pentref. Cynorthwyir hi gan aelodau hŷn eraill. Teilyngant bob cefnogaeth yn y gwaith, petai dim ond i gofio am droedigaeth William Jones yn yr America flynyddoedd lawer yn ôl, a’i ffydd yn codi’r capel a’r fynwent.

Digon tebyg yw cyflwr moesol a chrefyddol ein cymdeithas heddiw a phwy a wyr nad oedd gweledigaeth William Jones yn 1843 yn bell gyrhaeddol.

Mrs Ella Wyn Jones, Llandecwyn

------------------------------------

Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1994, ac wedyn yn y llyfr Pigion. Gallwch ddilyn cyfres Trem yn ôl gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Hefyd, dilynwch y ddolen 'Utica' isod i weld nifer o erthyglau eraill sy'n cyfeirio at Utica, Efrog Newydd.

O'r Archif - Atgofion Troad Canrif

Cyhoeddodd Cymdeithas Llafar Bro lyfr  'Pigion Llafar 1975-1999' er mwyn dathlu'r milflwyddiant. Mae'r erthygl isod yn un o'r 'pigion' hynny, yn trafod troad y ganrif cyn hynny. Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mawrth 1979.


Stiniog yn y ganrif ddiwethaf
Atgofion W. M. Jones, Prestatyn
Tuag adeg yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Blaenau (1898) yr oeddwn yn byw yn 1 Stryd Dorfil, a chofiaf am y llu ceffylau yn tynnu coed a pholion trymion iawn i adeiladu’r tent mawr.  Fe’i codwyd lle mae’r Forum heddiw.

Credaf mai erbyn 7 o’r gloch y bore y byddai’r chwarelwyr yn mynd at eu gwaith, ac yn Y Sgwâr corn yr Oakeleys a glywem bob dydd.  Yn yr ysgol ‘Hogia’r Gors’ y gelwid ni, gan mai craig a chors fawn oedd lle mae’r Sgwâr heddiw.  Byddai corn yr Oakeleys yn canu dair gwaith bob awr – y gyntaf i ddweud y byddai saethu; yna'r saethu; a’r corn olaf i ddweud ei bod yn glir.

Adeg dod adref tua phump dyna olygfa hardd, megis gorymdaith – chwarelwyr yr Oakeley a’r Llechwedd yn llanw’r ffordd a’r orymdaith yn parhau am tua ugain munud neu well.  Roedd y mwyafrif ohonynt mewn trowsusau ffustion, côt ddu a het bowler; eraill mewn melfared – ond pawb ag esgidiau hoelion trwm.   Ambell i greigiwr â chap clustiau, a channwyll frwyn wedi’i stwffio i dwll yn y cap.  Ar ddiwrnod glawog gwelid aml i chwarelwr yn cario llechen o’r maint mwyaf o’i flaen er arbed gwlychu gormod ar ei odrau.  Roedd eraill â’u crysau yn agored a’r frest yn noeth er mwyn dangos mor ffit yr oeddynt.

Ar ‘dâl mawr’ byddai’r chwarelwyr yn setlo’u cownt pen mis ar y maes ger yr Hall.  Yno y cyfarfyddai y ddau bardner twll a’r ddau bardner injan.  Y diwrnod arbennig hwnnw byddai’r lawnt o flaen Siop yr Hall yn llawn o stondinau er teimtio’r chwarelwyr i wario.  Cof hefyd am y car chips cyntaf a ddaeth i’r Blaenau.  Eidalwr, wrth gwrs, oedd piau’r busnes a gosodai ei gert bob amser wrth lle mae Siop y Glorian heddiw.  O Siop y Glorian i lawr hyd at lle mae’r Orsaf Dân heddiw, stablau wyf yn gofio yno ac yn un o’r stablau yma y cedwid yr elor-freichiau drom.

Ar adegau neilltuol byddai ‘rialiti’ mawr – fel y Relief of Mafeking (Rhyfel y Boer), diwrnod Jiwbili y Frenhines Victoria a.a.y.b.  Llosgid casgen pitch ar ben y mynydd uwchben Blaenau, a byddai ffrwydriadau yn y chwareli a fireworks yn y dre.
Mr Dodd oedd Prifathro y County School, a chofiaf i blant yr ysgol honno adrodd weithiau:
‘Mr Dodd is very odd,
He goes to Church on Sunday
To pray to God
To give him a rod
To whip the boys on Monday.’
Un tawel iawn oedd Mr Dodd, ac ar y Sul mynychai Gapel Calfaria lle chwaraeai’r organ.

Daw adeg y Diwygiad i gof hefyd – 1904-5 – a gorymdaith i lawr Church Street a chyfarfod wedyn yng Nghapel Brynbowydd.  Roedd y cyfarfod yn mynd ymlaen hyd at ddeg o’r gloch y nos; y math o gyfarfod oedd yn edrych ar ei ôl ei hun.  Byddai pobl yn mynd ymlaen i’r Sêt Fawr heb i neb eu cymell. Un peth od iawn i mi yr adeg honno oedd clywed Sais ar y llaw chwith yn y galeri yn gweddio yn Saesneg, ac yn gofyn i Dduw i ‘Bless the Welsh people.’

Yn ystod y cyfnod yma beiciodd cyfaill a minnau i gyfeiriad y Penrhyn, ac wrth Caerfali pwy ddaeth i’n cwrdd mewn horse and trap ond Evan Roberts, y Diwygiwr.  Nid oes gennyf gof o’r gyrrwr, ond arhosai Evan Roberts gyda Mr Ellis yn Penmount, Llan.  Tirfeddiannwr oedd Ellis ac ef oedd perchennog Chwarel Diffwys – neu o leiaf ran go helaeth ohoni.  Twrnai oedd wrth ei alwedigaeth.

Adeiladwyd Capel Maenofferen, y Church Hall, Capel Gwylfa a’r Neuadd Gynnull yn Llan yn y cyfnod yma.  Roedd y capeli’n orlawn a meinciau yn cael eu cario i mewn er mwyn cael lle i ragor o bobl – yn enwedig i gyfarfod pregethu.

Yr oedd y Band of Hope yn boblogaidd iawn yr adeg yma.  A dyna ichi ‘Y Demel’ ar ddydd Sadwrn yn Jeriwsalem.  Bu’r Capeli o fantais fawr i blant yr ardal.  Heblaw’r addysg Feiblaidd gaed, fe ddysgid cerddoriaeth, canu lleisiol, adrodd a sgwennu traethodau.

Bu perfformiad da iawn yng Nghapel Seion, Lord Street, o Gantata’r Adar (Joseph Parry).  Gwelais fedydd hefyd yn y Capel hwn, a’r gweinidog cyntaf a gofiaf yno yw’r Parch Cefni Jones.

O'r Archif -Trem yn ôl

Pegi Lloyd Williams yn dewis pigion o’r archif.
Y tro hwn, darn a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 1984.

Cipdrem ar hanes “Yr Hall”
Annodd iawn yw cyfleu darlun teg o’r holl ddigwyddiadau cyffrous a fu ynglŷn â Neuadd y Farchnad ac Ystafell Gynnull y Blaenau drwy ychydig eiriau.  Fodd bynnag, ceisiaf dynnu braslun o’r hyn a ddigwyddodd yno yn ystod y can mlynedd ac ugain diwethaf.

Wel, ar ôl amryw gyfarfodydd yn nechrau chwedegau’r ganrif ddiwethaf i ystyried yr angen am Farchnadfa a Llyfrgell i’r Blaenau, ac ar ôl cryn ddadlau ynglŷn â’r safle, fe benderfynwyd ei chodi ar y lle y saif heddiw.  Agorwyd ei drysau i’r cyhoedd yn y flwyddyn 1864.

Efallai y rhydd y dyfyniad nesaf yma o ysgrifau ‘Rownd y Rhiw’ gan Dulyn lun eithaf byw o’r Farchnadfa yn ystod y ganrif ddiwethaf:
‘Wrth geisio rhoddi disgrifiad o’r hen Hall, erfyniaf ar y darllenydd gau ei lygad ar y rhan newydd, ac edrych ar lawnt lydan ac ambell i drol neu gar butcher, a’i lorpiau ar y llawr.  Tro dy gefn ar y gwesty ac fe weli ffenestri tal ar y llawr ac ar y llofft, grisiau cerrig i fyned i’r llofft a’i godrau yn y gongl gerllaw hen Swyddfa Barlwydon.
Canllaw haiarn cryf er diogelwch rhag cwympo i lawr, a drws llydan yn arwain i’r neuadd gyhoeddus ar ben y grisiau.  Dos i mewn i’r neuadd ac fe weli yn union faint yr hen adeilad cyn ei helaethu.  O dan y grisiau crybwylledig yr oedd y porth i’r farchnad.  Ar y chwith yr oedd bwrdd hir yn llawn melysion, yn cael ei wylio gan foneddiges ieuanc lanwaith, yn cynrychioli yr hen William Griffith, Llan a’i Indian Rock enwog.  Ymbriododd Hannah ag Evan Jenkins, a buont mewn masnach yn Heol yr Eglwys am flynyddoedd.  Ar y talcen chwith yr oedd Owen Jones, Cloth Hall, yn cario ei fasnach ymlaen, ac yna Butcheriaid Trawsfynydd a’r Llan, Robert Hughes, Robert Jones, John Brynsaeth, Griffith Jones masnachwyr hen ffasiwn, ond gonest bob un ohonynt.  Wedi hynny down at Gryddion Llanrwst gyda’u hesgidiau dihafal, Hannah Davies, Jane Thomas, William Williams.  Teithient mewn cerbyd tros y Crimea bob wythnos, a llawer helynt gawsant, yn neilltuol yn ystod misoedd y gaeaf.  Ond yr oeddynt yn cael cynhaeaf bras.  Yr oedd eu nwyddau bob amser yn ennill cwsmeriaid.
Hen gymeriad annwyl arall y cawsom lawer o’i gwmni a’i ffraethineb ydoedd yr hen Dafydd Davies, Trawsfynydd, a’i stôr o lyfrau.  Yr oedd ef a’n hystôr ni yn wynebu ei gilydd.
Yn y pen arall byddai Ellis o’r Nant a’i blu pysgota a’i lyfrau, a byddai ei gyfaredd yn denu lliaws ato bob Sadwrn.  Ar y talcen pellaf y byddai Thomas Edwards, yn enwog am ei hetiau 7/6 a 15/- am het silc.  Byddai dau Iddew yma’n gyson, sef Abraham, pryd du fel y frân, a’r hen Harries tad Mrs Polecoff, Bangor.  Cofier, roedd llawer o cheap Jacks a stondinau eraill ar y lawnt ar gyfer y Neuadd a masnachdai’r Market Place hefyd!’

Llyfryn Steffan ab Owain ar ran Cyfeillion Neuadd y Farchnad, 1995. Gwasg Carreg Gwalch

Ar Ebrill 26, 1871 agorwyd Ystafell Gynnull uwchben y Farchnadfa.  Gosodwyd golau nwy yno a chafodd y cyngerdd agoriadol ei gynnal mewn ystafell wedi ei goleuo am y tro cyntaf â golau nwy.

Yn wir, mae’r gweithgareddau a gymerodd le yn yr Ystafell Gynnull yn aneirif, cynhaliwyd peth wmbredd o Eisteddfodau Chwarelyddol llewyrchus ynddi.  Cafwyd llawer o Gyfarfodydd Gwleidyddol pwysig yn digwydd yno.  Bu ugeiniau o ddramâu yn cael eu perfformio ynddi o dro i dro a chodwyd cannoedd o bunnoedd i wahanol deuluoedd anghenus yr ardal drwy Gyngherddau a Chyfarfodydd Elusennol.

Gwelodd yr hen le nifer o wleidyddion mawr ein cenedl.  Dyma un hanesyn diddorol am gyfarfod yno yn y flwyddyn 1886 gan Dr Pan Jones.
‘Yr oeddwn i er yn gynnar wedi trefnu i ysgrifennu ar y ‘Ddaear i’r Bobl’ a threfnodd Michael D. Jones a minnau i gael Michael Davitt i Cymru mewn gobaith y gellid deffro y wlad …  Yr oedd Neuadd Gynnull, Blaenau Ffestiniog yn fwy na llawn, ond cafwyd trafferth i gael un i gynnig penderfyniad.  Yr oedd cywilydd neu ofn yn gwneuthur i bob siaradwr ofyn cwestiwn yn ddieithr iddynt neu yr oedd ofn Michael Davitt arnynt.  O’r diwedd, bodlonodd David Lloyd George gymryd y gorchwyl mewn llaw.  Nid wyf yn cofio clywed neb yn siarad yn well, yn fwy difyr ac ymarferol.  Dywedai i’r diafol gael lle poeth gynt gyda Michael yr Archangel, ond dyma ddau Fichael yn ymosod ar y landlord a gobeithio y gwnânt drefn arnynt.  Yr oedd yno guro dwylo a bloeddio mwy brwdfrydig nag arferol.  Pan eisteddodd troes Michael D. Jones ato a dywedodd wrtho, ‘Casgl dy glud, machgen i, San Steffan yw dy le di.’ 
Tybed ai yn yr Hall y dechreuodd gyrfa wleidyddol un o Brif Weinidogion Prydain?

Oddeutu’r flwyddyn 1910 daeth sinema i’r hen Neuadd ac yn ôl rhai, un o’r enw Mr Codman o Landudno oedd yno gyntaf.  Fodd bynnag, yn nyddiau bachgendod fy nhad a’i gyfoedion, ceiniog a fyddai’r tâl mynediad i’r pictiwrs p’nawn Sadyrnau ac un Mrs Griffiths a fyddai yn rhannu’r tocynnau.  Yr adeg honno byddai’r lle o dan ei sang gyda phlant bywiog yn gwingo yn eu seddau wrth wylio ffilmiau Tom Mix, Buck Jones, Buster Keuton ayyb.

Cynhaliwyd llawer o Nosweithiau Llawen ac Eisteddfodau yno o dan arweiniad Bryfdir ar hyd y blynyddoedd ac ‘rwyf yn siwr fod gan amryw o drigolion ‘Stiniog atgofion melys am y dyddiau hynny.  Byddai pethau fe Grand Bazaar, Amgueddfa a Sale of Work yn cael lle o dan ei tho ar adegau hefyd.  

Yn ystod y tri degau hefyd yr agorwyd y Forum, a chanlyniad hynny fu symud llawer o’r gweithgareddau cyhoeddus i’r fan honno.  Er hynny, bu’r Hall yn dal yn lle cyhoeddus i drigolion ‘Stiniog tan ganol yr Ail Ryfel Byd.  Yna oddeutu 1944, er mwyn denu diwydiannau newydd i ‘Stiniog fe osododd y Cyngor y lle ar rent.  Ymhen ychydig, cymerodd cwmni o’r enw Ackett y Neuadd o dan rent a defnyddiwyd hi fel ffatri i ailglytio a thrwsio hen esgidiau a beltiau ar ôl y Lluoedd Arfog.  Gyda llaw, gweddillion hen esgidiau wedi’u llosgi gan y cwmni o’r Hall yw’r Domen ‘Sgidiau’ sydd i’w gweld ar y dde i’r ffordd fawr sy’n arwain i ben Bwlch Gorddinan a gerllaw llwybr pysgotwyr Llyn Barlwyd.

Ar ôl y cwmni yna daeth ffatrioedd gwneud dillad yno a buont hwy yno am beth amser.  Nid oes cymaint â hynny o amser ers pan adawodd ffatri Wallis a Linell y lle.  Heddiw, y mae’r lle yn ôl yn nefnydd y Cyngor unwaith eto a defnyddir yr hen Neuadd enwog fel ystorfa ganddynt.  Tybed beth fydd hanes yr hen Hall ymhen 20 neu hanner can mlynedd eto?

------------------------------------

*Cyhoeddodd Cymdeithas Llafar Bro lyfr  'Pigion Llafar 1975-1999' er mwyn dathlu'r milflwyddiant, gyda Mrs Elizabeth Jones yn arwain tîm o olygyddion, gan gynnwys Pegi.
Os ydych yn hoffi'r gyfres Trem yn ôl -ewch i chwilio am gopi o'r llyfr. Bron i gant o dudalennau am £3 yn unig!