Fideo Hud

Erthygl gan Cybi Williams, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026 

Nôl yn nechrau Mai, Sul gŵyl y banc, es i lawr i’r Southbank. Wedi byw yn Llundain ers dros ddeg mlynedd, dwi’n nabod y bloc mawr concrit ma ar yr afon yn reit dda. Ma’n gartref i lefydd fel y National Theatre, y Royal Festival Hall, a llwyth o bethau eraill. Lle neis, bendant, ond braidd fel byncyr a dwi’n amau wetihiau os di hynny’n gwbl fwriadol.

Mynd o’n i i’r BFI, y British Film Institute, ar ôl cael neges gan Rhys Cell i weld screening fel rhan o ŵyl Rip It Up — gŵyl ffilm sy’n edrych ar fywydau pobl ifanc heddiw. 'Roedd criw CellB am ddangos dwy ffilm hefo’i gilydd. ‘Fideo Hud’ oedd enw’r cyfuniad: y ffilm gyntaf yn gyfres o ddarnau byrion Emyr Ankst- Emyr Ankst vs Andy Warhol, cyn dangos eu ffilm nhw, Glasbren, am fandiau ifanc Blaenau.

Yng ngofod cyntedd y BFI, sy’n fwy o grombil oeraidd na fydda rhywun yn disgwyl, oedd gwaith celf CellB yno i groesawu a chwalu’r mudandod. Yn y cyd-destun hwnnw, gan gyflwyno heb ofn, mi ddangosodd gwir ystyr ‘croeso’ i ddeud y gwir. Collage o bethau Cymreig oedd o— pentwr blin ar fyrddau ac ar y waliau o albums, recordiau, cylchgronnau, disco distaw, posteri, a mwy, a llwyth yn dod o Blaenau 'fyd. Arwydd o beth oedd i ddod; tyst fod Blaenau a’i phobl ifanc yn eu hanterth rwan cymaint ag erioed ac fod angen i bawb wybod. 

Er bod sawl ffilm yn dangos y penwythnos hwnnw, doedd neb arall wedi mynd i’r un ymdrech â chriw Cell i godi twrw am eu ffilmiau. Ma hynny’n bechod, dwi’n siwr, ond mi oedd gweld y cynnig gan Fideo Hud yn tywynnu dros bopeth arall yn ddigon i roi tân ym moliau y rheini ohnom ni oedd yno ac yn nabod ysbryd Blaenau. Ac eto doedd o’n malio dim am fod yn ddŵr poeth annifyr dros berfedd sefydliad anghysbell. Dim ond CellB ddoth yno i wirioneddol ddeud rhywbeth mae’n debyg.

Gan eistedd yn ein seddi wedyn, yn y theatr ei hun, a’n barod amdani, roedd y profiad o’r ddwy ffilm hefo’i gilydd wrth gwrs yn gampwaith. Y cynta, wedi’i roi at ei gilydd diolch i waith Gwenno Llwyd Till, yn gofnod o egni’r SRG yn ystod yr wythdegau hwyr hyd at y Super Furries. Y llall wedyn, Glasbren, gan Cian Clinc a Yannick Hammer yn dal fflachiadau o awydd bobl ifanc Blaenau i fynegi eu hunain ar eu termau eu hunain: drwy gerddoriaeth ac hefo’i gilydd, yn eu cymuned ac am eu cymuned. Doedd na ddim amheuaeth yn y theatr fod na bedigri i gelfyddyd a cherddoriaeth yr ardal. Roedd hyn yn slap digon-i-ddeffro rhywun doedd byth di clywed am y lle i ddechrau talu sylw. A dyna ddigwyddodd hefyd.

Pur anaml mae ffilm yn gwneud digon i gynhyrfu rhywun nes bod nhw’n dechrau holi am le’r byd a’i orbit, y mil o flynyddoedd nesa a’r dwytha, a pham nad yw Blaenau’n cael ei weld fel canolbwynt llachar y bydysawd. Dyma destun y wibdaith o gwestiwn agoriadol i’r panel (hefyd Rhys Ifans wrth y llyw) a oedd, i fi, y cwestiwn mwya nodweddiadol a ofynnwyd. Hwnnw sydd wedi aros hefo fi. Nid achos ei natur wyllt a weird, ond achos dwi’n meddwl mi oedd hwnnw, y cradur oedd yn gofyn y cwestiwn, wir wedi’i gweld hi. Mi oedd o wedi cael blas ar foddion y Fideo Hud. Wedi cymryd mwy na sip o’r gwpan - wedi cymryd ar ei gyfle i nofio yn nyfroedd cynnes diwilliant Blaenau.

Be nath daro fi oedd bod Cell, drwy gyfrwng y gwaith ffilm, yn dangos i ni mai Blaenau ydy canol y bydysawd, a’i phobl ifanc yn parhau i roi Big Bang ar ôl Big Bang i ni. Does na’m amheuaeth fod Cell yn lwcus iawn o’i bobl ifanc — a bod Blaenau, yn ei thro, yn lwcus iawn o Cell a’i ddiwylliant tref ôl-ddiwydiant. Dydio’m jyst yn ganolfan lleol; mae o’n ganolfan genedlaethol (ag o bosib, yn un intergalactic) sy’n parhau i gefnogi cenhedlaeth ar ôl cenhedlaeth o bobl ifanc.

Mae’r neges yn un clir - byddwch yn effro i’r egni sydd gennym a gwnewch yn fawr o’r sŵn. Mi oedd o bron yn ormod i’r Southbank. Mae bandiau fel Swyth, Y Ddelwedd, a Canolmana ar ein stepan ddrws ac yn dilyn Llwybrau Llaethog, Ffa Coffi a Gorky’s. 

Er eich lles eich hunain, ewch i weld Fideo Hud, ewch i Cell pan fedrwch chi, trefnwch gigs i’r bandiau ifanc 'ma ac ewch i'w gweld nhw’n fyw - wnewch chi dim difaru!

 

Cymru, Lloegr, a Cell Blaenau

Erthygl gan Rhydian Morgan

Pan oeddwn i yn fy arddegau, roedd prosiect Gwallgofiaid yn cael ei gydlynu gan Rhys Roberts, a arferai chwarae efo bandiau megis ‘Anweledig’ a ‘Sibrydion.’ Y syniad oedd rhoi cyfle i bobl ifanc ‘Stiniog a thu hwnt i gael y profiad o ddechrau band, cael gofod i ymarfer ynddo a chwarae gigs gyda rhai o enwau mawr y sîn gerddorol yng Nghymru ar y pryd. Dwi’n cofio gweld artistiaid fel Euros Childs, Radio Luxembourg a Gruff Rhys yn rhannu llwyfan efo bandiau ifanc yr ardal. Ond, yn dilyn adnewyddu’r lle a dod â sinema yn ôl i’r Blaenau, fe ddiflannodd y syniad i ryw raddau.

Bellach mae Clwb Clinc wedi tyfu o wreiddiau’r Gwallgofiaid, ac mae cyfle i bobl ifanc yr ardal gymryd rhan mewn gweithdai roc, DJ, ffilmio a chynhyrchu ar nosweithiau Mawrth. Dau o arweinwyr y gweithdai yw Sion Roberts, un o’r Gwallgofiaid gwreiddiol [sydd bellach yn arbenigo yn y byd sain ac wedi graddio mewn “Recordio Stiwdio a Pherfformio Byw” o Brifysgol Glyndŵr], ac Owain Llyr, y cyflwynydd radio a’r cerddor, sydd hefyd yn rhedeg cwmni aml-gyfrwng Gweledigaeth yng Nghaernarfon.

Un o aelodau'r Clwb Clinc yn cynorthwyo Marc MR Roberts. Llun- Cell

Roedd Chwefror 29 yn noson fawr i griw Clwb Clinc, wrth i’r bobol ifanc gael y profiad o weithio ar gig MR a Kim Hon. Roedd y profiadau yn cynnwys rheoli llwyfan, bod yn roadies i’r bandiau a gweithio ar y system oleuo a’r sain yn ystod y setiau byw. Roedd hi’n hynod o braf gweld criw ifanc oedd mor frwdfrydig i ddysgu ac eisiau gofyn cwestiynau i’r arbenigwyr er mwyn sicrhau fod popeth yn mynd yn iawn ar y noson. Mae Kim Hon yn fand o ardal Dyffryn Nantlle. Cafodd ei greu allan o aelodau Y Reu a chaiff ei arwain gan y prif ganwr, Iwan Fôn (neu ‘Jason’ o’r opera sebon Rownd a Rownd).Yn ystod eu set, roedd un o’r criw wedi penderfynu arddangos ei sgiliau dawnsio ym mlaen y dorf, ac fe arweiniodd hynny at gyfle iddo gamu i’r llwyfan!

Kim Hon. Llun- Rhydian Morgan

Yn mis Hydref y llynedd, fe ryddhawyd Amen, ail albwm y band MR, sef prosiect unigol cyn aelod Y Cyrff a Catatonia, Mark Roberts. Roedd hyn yn dilyn llwyddiant yr albwm cyntaf, Oesoedd. Dyma ddeunydd Cymraeg cyntaf i Mark ryddhau ers Oes, albwm Y Ffyrc yn 2006. [Sylwch ar glyfrwch teitlau’r 3 albwm yma ... OES, OESOEDD, AMEN].

Roedd hi’n teimlo bron fel gig lleol i Mark ac yntau’n hanu o Lanrwst. Roedd hi’n amlwg ei fod o’n mwynhau bod ar y llwyfan yn perfformio traciau oddi ar y ddwy albwm, yn ogystal ag ambell i glasur Y Cyrff megis Hwyl Fawr Heulwen, Llawenydd Heb Ddiwedd cyn cloi y noson efo’r anthem, Cymru, Lloegr a Llanrwst. Er nad oedd hi’n orlawn yno, roedd gwerthiant y tocynnau wedi bod yn hynod dda gyda’r dorf yn parhau i forio canu yr holl glasuron, efo Dewi Prysor ar flaen y gad.

MR. Llun- Paul W

Credaf ein bod yn mynd drwy gyfnod euraidd o fewn y sîn gerddorol yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae bandiau o bob arddull yn cael cyfle i serennu ar lwyfannau ar draws ein gwlad a thu hwnt, diolch i bartneriaethau rhwng gwyliau Cymru a rhai gwledydd eraill.

Yma yn Stiniog, rydym wastad wedi bod â thraddodiad cryf o sefydlu bandiau, gyda rhai yn cael cyfle i chwarae eto wedi ail-ddyfodiad Gŵyl Car Gwyllt. Mae Yws Gwynedd bellach yn rhedeg label ei hun - Recordiau Côsh, ac mae rhestr hir o fandiau ifanc mwyaf y sîn o fewn y stabl yma.

Yn bersonol, hoffwn i weld mwy o fandiau yn cael cyfle i ddod i Stiniog i berfformio. Tybed a gaiff hynny ei wireddu? Ydi ieuenctid heddiw yn ymwybodol o’r holl fandiau gwych sy’n canu yn ein mamiaith?
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2020

Bro Ffestiniog ar Flaen y Gad

Rhan o erthygl Ceri Cunnington, a ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2017.

Mae’r ardal hon wedi gweld nifer o welliannau pwysig yn y cyfnod diweddar, megis datblygiad canol tref Blaenau a thwf gweithgaredd nifer o fentrau cymunedol. Yn gynyddol mae ardaloedd eraill yn edrych gyda chryn edmygedd ar yr hyn sy’n digwydd yma.

Llun -Paul W

Ym Mro Ffestiniog, bellach, mae sawl menter gymunedol lwyddiannus, yn cynnwys Antur Stiniog, Trawsnewid, Seren, Pengwern Cymunedol, CellB/Gwallgofiaid, GISDA, Dref Werdd,  Canolfan Hamdden Ysgol y Moelwyn, OPRA Cymru, Deudraeth Cyf, Caban Bach Barnardos ac yn y blaen. Erbyn hyn mae’r mentrau yma wedi dod at ei gilydd er mwyn cydweithio er lles yr ardal gyfan, dan ymbarel (neu barasôl!) Cwmni Bro Ffestiniog.

Gwnaeth Partneriaeth Cymunedau’n Gyntaf Bowydd a Rhiw (CG) gyfraniad allweddol at sefydlu a chynnal sawl menter, corff , mudiad, cwmni, prosiect a gweithgaredd cymunedol. Rhoddodd y cynnydd mewn mentrau cymunedol wedd newydd i’r hen draddodiad cyfoethog o weithgaredd cymdeithasol ym Mro Ffestiniog. Mae’r datblygiadau cyfoes yn rhan o broses o drawsnewid diwylliannol yn yr ardal; o ail gynnau’r meddylfryd o wneud pethau trosom ein hunain ac o fentergarwch cymunedol newydd.

Gan edrych i’r dyfodol mae sawl gwers yn codi o brofiad CG. Un o’r pwysicaf, o safbwynt y gymuned, yw’r angen i gryfhau cyfathrebu gydag, ac ymysg aelodau’r gymuned, cynyddu cyfranogiad y gymuned a chydlynu a chydgordio’n well y gwaith y mae gwahanol asiantaethau a mentrau gwirfoddol a chymunedol yn ei wneud.

Mae enghreifftiau lu o asiantaethau cyhoeddus, elusennol a gwirfoddol yn gweithredu ar wahân, yn ôl eu hagenda eu hunain heb gyfathrebu na chydweithio yn ddigon effeithiol gydag eraill na chyda’r gymuned. O safbwynt datblygu’r gymuned mae angen strategaeth integredig i daclo materion megis tlodi plant, ffyniant economaidd, gwella iechyd, datblygiad diwylliannol ac addysgol, gwarchod yr amgylchedd ac yn y blaen.

I fod yn fwy effeithiol rydym angen cydweithio effeithlon rhwng asiantaethau, rhwng mentrau cymunedol, gyda’r gymuned ac o fewn y gymuned. Dyna pam y sefydlwyd Cwmni Bro Ffestiniog fel modd i gychwyn ateb yr angen hwn yn ogystal â sbarduno a chynnal mentergarwch cymunedol pellach.

GWELEDIGAETH CWMNI BRO FFESTINIOG
Mae’r Cwmni Bro wedi dechrau gweithredu fel rhwydwaith cymunedol sy’n cysylltu’r gwahanol fentrau cymunedol. Nôd y Cwmni yw gwella cyfathrebu, hybu cydweithio rhwng mentrau ac asiantaethau, cydgordio gweithgareddau, gwneud gwell defnydd o adnoddau, cynyddu cyfranogiad cymunedol yn ogystal â hybu gweithgarwch a mentergarwch cymunedol a gwirfoddol. Hyn i gyd yn cynnal ac adeiladu ar y broses o adfywiad cymunedol a thrawsnewid diwylliannol sydd eisoes ar waith yn yr ardal.

Gellir adeiladu ar brofiad blaenorol Partneriaeth CG o sbarduno menter gymunedol. Er bod prif ffocws CG wedi bod ar ardal ddaearyddol benodol wrth edrych i’r dyfodol, mae’n eglur bod angen strategaeth integredig ar gyfer yr ardal gyfan. Mae gofyn bod yn hyblyg wrth geisio pennu ffiniau’r ardal. Rhagwelir mai’r uned ‘naturiol’, yn fras, yw dalgylch Ysgol y Moelwyn a bod hon yn ardal ddaearyddol synhwyrol o ran maint ac o ran ymwybyddiaeth a thraddodiad cymunedol. 

Bydd  angen staff a gwirfoddolwyr profiadol i hwyluso proses gyfranogol o gynllunio strategol ar gyfer yr ardal. Maes o law, pan fydd y rhwydwaith a’r cwmni wedi’u sefydlu’n gadarn, a chynllun strategol yn ei le, y nôd yw y bydd y cwmni yn datblygu i fod yn gorff hunan-gynhaliol a fydd yn cynnal ei staff proffesiynol ei hun.

SWYDDOGAETH CWMNI BRO FFESTINIOG
Mater i’r gymuned fydd penderfynu ar union gyfeiriad a swyddogaeth y Cwmni Bro ond mae nifer o gamau y gellir eu rhagweld. Fe’u rhestrir isod:-

(1)    Cyfathrebu, trafod a chenhadu yn lleol gydag asiantaethau a’r gymuned ynglŷn ag union bwrpas, ffurf a swyddogaeth y Cwmni. Bydd angen trafod yn ofalus natur perchnogaeth a rheolaeth gymunedol y cwmni yn ogystal â pherthynas effeithiol rhwng mentrau cymunedol yr ardal.
(2)    Hwyluso trafodaeth a phenderfyniadau ar gyfansoddiad a swyddogaeth y cwmni.
(3)    Sefydlu trefn effeithiol ar gyfer cyfathrebu a rhannu gwybodaeth rhwng asiantaethau, mentrau a’r gymuned. Gosod yn ei le ddulliau ymgynghori a threfn ar gyfer cyfranogiad y gymuned. Bydd datblygu dulliau digidol effeithiol o gyfathrebu yn allweddol yn hyn o beth.
(4)    Hwyluso ennyn llais y gymuned ynglyn â’r diffygion a’r cyfleoedd o ran datblygiad yr ardal.
(5)    Llunio, mewn modd cyfranogol, gynllun cymunedol integredig a hyblyg ar gyfer yr ardal.
(6)    Ymchwilio a datblygu dulliau o hybu a hyrwyddo menter gymdeithsol a datblygu cymunedol.
(7)    Datblygu a marchnata Cwmni Bro fel cwmni cydweithredol elusennol a democrataidd yn gyfrifol am hyrwyddo datblygiad cymunedol yr ardal.
(8)    Chwilio am ffynonellau cefnogi a chyllido’r Cwmni Bro, y mentrau sy’n aelodau o’r Cwmni yn ogystal â mentrau newydd yn yr ardal.

Mae llwyddiant Cymunedau’n Gyntaf yn yr ardal ynghŷd â’r gweithgaredd cymunedol newydd yn y fro yn golygu bod nifer o frodorion wedi ennill profiad a hyder fel gweithwyr datblygu cymunedol ac eraill fel gwirfoddolwyr. Mae hyn yn adnodd amhrisiadwy ar gyfer y dyfodol.

Ond yr adnodd pwysicaf yw pobol y fro a’n diwylliant cymunedol. I raddau helaeth mae’r cyfrifoldeb am ein dyfodol yn ein dwylo ni. Mae cyfle yn yr ardal hon i ni greu dyfodol amgylcheddol, economaidd, a chymdeithasol yn codi o’r gorau yn ein traddodiad diwylliannol. Medrwn arloesi a chreu esiampl y gall cymunedau eraill ei efelychu.

Dyma’r her i ni bobol Bro Ffestiniog!

Croeso i chi anfon sylwadau ar y datblygiadau yma.   Cyswllt:  <cericunnington@yahoo.co.uk>

Cofleidio Ewrop a'r Sinema

Erthygl gan Emyr Glyn Williams. Y cyntaf mewn cyfres o ysgrifau gwadd yn ymateb i Uffarendwm Ewrop yn haf 2016.

Rhaid cyfaddef fy mod i, yn ddiweddar, wedi dechra teimlo’n genfigennus o drigolion ifanc Blaenau (mwy am hyn nes ymlaen). Yn gyntaf, a ninne yng nghanol cyfnod mwyaf cythryblus a thyngedfennol ein hanes fel aelodau o’r teulu Ewropeaidd, dwi am fachu ar y cyfle i rannu rhywfaint o bositifrwydd yn y testun hwn.

Pam? Wel, jest er mwyn ceisio lleddfu tamaid ar y boen o weld cynifer o’n cwmpas yn syrthio o dan ddylanwad meddylfryd cas, hiliol a senoffobic yr eithafwyr yna sy am ein gweld ni fel Cymry yn cefnu ar ein perthynas â gweddill y cyfandir. Digon o reswm i mi. Isio rhannu rhai o’r profiadau a theimladau sy wedi dychwelyd yn sgil penderfyniad i fynd ati i sgwennu llyfr yn Gymraeg sbel yn ôl am fyd sinema dramor, dyna i gyd dwi’n ei gynnig.

Mae Is-Deitla’n Unig wedi ei alw’n ‘llythyr cariad’ i ddiwylliannau estron gan rai, ac yn 'hunangofiant drwy ffilm' gan eraill, gan fy mod i yn plethu’r cariad hwn at ddiwylliant a bydolwg sinema ‘y lleill’ efo fy stori bersonol i yn tyfu i fyny yn Blaenau a gweithio gyda cherddoriaeth, ffilm a theledu Cymraeg dros y 30 mlynedd diwethaf.

Yn bersonol, dwi’n ddiffinio’r llyfr fel ymgais i normaleiddio dyhead sydd ynom fel pobl a chenedl (yn enwedig yr ifanc) i fod yn rhan o’r byd mawr y tu hwnt i ffiniau ein gwlad fechan. Yn dal i greu trwy’r Gymraeg, wrth gwrs, tra’n byw yn gydradd ac yn oddefgar ysgwydd wrth ysgwydd â’r holl diwyllianau eraill sy’n rhannu ein byd. 

Ro’n i’n credu wrth ysgrifennu’r llyfr fod y teimladau yma’n rhai ddigon cyffredin a synhwyrol, ond ers cyhoeddi canlyniad y refferendwm, ma’ hi wedi dod yn amlwg fod y rhan fwyaf o’r boblogaeth allan yna (yng Nghymru hefyd) yn ei gweld hi’n anodd derbyn bod amrywiaeth diwyllianol yn beth positif.

Ond hoffwn ddadlau yma fod natur arbennig celf sinema’n medru gweithio i ailadeiladu’r teimlad hanfodol yna o fod yn perthyn i’n gilydd sydd yn amlwg wedi dirywo cymaint ers y bleidlais ar 24 Mehefin. Yn fy marn i, does ’na ddim dewis arall yn bodoli – gyda’n gilydd yw’r unig ffordd i deithio tua’r dyfodol, a chredaf mai sinema yw’r peiriant gora ar gyfer y dasg o hwyluso’r paratoadau ar gyfer ailgychwyn ar y siwrnai hon.

Ers cyhoeddi’r llyfr, dwi wedi profi ymateb uniongyrchol gan ddarllenwyr a beirniaid i’r pwnc, ac wedi ymfalchio mewn ymateb positif gan mwyaf, sy’n hapus i dderbyn bod sinema’n medru bod yn gelf yn ogystal ag yn fusnes; yn iaith rydym oll yn medru ei deall (gan mai’r lluniau sy’n siarad!); ac yn bwysicaf oll, cydnabyddiaeth ei bod hi’n gelf sy’n perthyn i bawb (dyna’r union reswm mae’n bodoli ym mhob twll a chornel o’r blaned).

Gan wybod o flaen llaw fod y rhinweddau yma’n dderbyniol, hoffwn eich annog chi ddarllenwyr Llafar Bro i wneud ymdrech o’r newydd i gofleidio byd ffilmiau a’i gwneud hi’n rhan o’ch bywyd bob dydd.    

Yn ôl at y cyfaddediad hwnnw o genfigen ar y cychwyn – wel, yn syml, mae un o’r peiriannau gwyrthiol dwi’n eu haddoli ar fin glanio yn Blaenau! Toedd ddim fath beth yn bodoli yn fy mhlentyndod i, a fedra i ddim gorbwysleisio gymaint o anhreg dwi’n credu fydd bodolaeth sinema i’r dref.

Mae wir angen diolch i griw CellB am gynnig y cyfle anhygoel hwn i brofi hud a gwefr bod yn rhan o gynulleidfa mewn sinema ‘go iawn’ unwaith eto. Nawr bydd cyfle rheolaidd i bob un ohonoch i brynu tocyn – i ddianc am gwpl o oriau wrth gwrs, ond hefyd i gael cyfle i brofi storïau o bob cwr o’r byd ar sgrin fawr yn eich cynefin a sylweddoli nad ydi clywed mwy am wahanol bobl a diwyllianau ym mhen draw’r byd yn gwneud dim heblaw dod â ni’n agosach et ein gilydd yn y pen draw. Un ddynoliaeth sydd, wedi’r cyfan, a chynnig tystoliaeth o’r ffaith hyfryd hon y mae celf sinema.

Mae ’na wyrthiau a phrofiadau bythgofiadwy yn aros amdanoch chi yn y stafell dywyll yna yn yr hen Orsaf Heddlu, a dwi’n eich annog i gefnogi’r fenter newydd hon o’r dechrau’n deg, yn enwedig pan mae’r arolygon y tu allan yn gaddo crebachu ar ehangu gorwelion. Buck the trends! Mynnwch eich lle, gofalwch amdani, defnyddiwch hi ac mi wneith hi ffynnu!

-- --
Cyrhaeddodd Isdeitla’n Unig gan Emyr Glyn Williams (Gwasg Gomer, £8.99) restr fer Llyfr y  Flwyddyn 2016, ac mae o dal ar gael yn eich siop leol.
-----------------------------------------

Ymddangosodd erthygl Emyr yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2016.

Mae rhifyn Medi ar gael yn y siopau a gan y dosbarthwyr tan ganol Hydref. Mae'r gyfres Ewropeaidd yn parhau efo erthyglau gan Dewi Prysor, Ifor Glyn, Sharon Jones, Mici Plwm, a'r Theatr Genedlaethol. 

Tommo yn Stiniog!

Wythnos yn ol bu Tommo, Radio Cymru yn y Blaenau yn siarad efo rhai o'r trigolion.

Bob dydd yr wythnos hon, roedd ganddo eitem lleol ar ei raglen brynhawn.
Dyma ddolenni; mae'r darnau o Stiniog tua 1 awr a 36 munud i mewn i'w raglen (1' 26 Mercher):

Dydd Llun, Ebrill y 7fed- Catrin Roberts yn trafod teithiau cerdded i ddysgwyr Cymraeg i oedolion a Siop y Gloddfa.

Dydd Mawrth yr 8fed-  Ioan, Owain, Dafydd, Gwion, Susan, Erin, Iwan, Beca, Elan, Gethin, Aled a Llion o Ysgol Maenofferen yn ceisio ateb y cwestiwn 'Pwy ydi Carwyn Jones'!

Dydd Mercher y 9fed- Catrin eto, efo Tammy, dysgwraig lleol

Dydd Iau y 10fed- disgyblion Maenofferen yn trafod be sy'n eu gwneud nhw'n flin!

Dim ond munud neu ddau oedd pob eitem yn anffodus. Dwi'n siwr bod teuluoedd y rhai gymrodd ran yn falch o'u clywed, ac nid lle Llafar Bro ydi dweud os oedd cyfiawnhad dros dalu cyflogau staff y BBC am ddiwrnod er mwyn recordio darnau mor rhyfeddol o fyr... ond be' ydych chi'n feddwl? Gadewch i ni wybod.

Cofiwch hefyd: dim ond am ychydig ddyddiau mae Radio Cymru yn cadw'r rhaglenni ar y we.

Ffilmiau archif yn ysbrydoli actorion Stiniog

Yn dilyn noson lwyddiannus ym mis Tachwedd y llynedd [gweler ddolen isod], pryd dangoswydd ffilmiau archif am Fro Ffestiniog yn neuadd Cell, cafwyd ail noson yn cyfuno ffilmiau archif efo perfformiad byw gan griw brwd

Ar ddiwedd Chwefror, cydweithiodd Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru efo trigolion Stiniog ar berfformiad oedd yn cyfuno hen ffilmiau, barddoniaeth a cherddoriaeth.

Llun o dudalen Gweplyfr Blaenau: Heddiw, ddoe, a fory.

Canolbwynt y noson oedd nifer o ffilmiau archif o'r casgliad yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, gan gynnwys gêm bêl-droed rhwng Tanygrisiau a’r Urdd yn y 1930au ac agoriad yr Ysbyty yn 1927.

Cyn y noson, cafwyd gweithdai a nosweithiau hel atgofion yn lleol. Mae'n debyg bod cynrychiolydd Archif Sgrin a Sain Cymru wedi gweld y paratoadau'n waith caled ("dwi'n falch ei fod o drosodd!" meddai o'r llwyfan, wrth gyflwyno'r sioe), roedd y cyfansoddi a'r ymarfer wedi gweithio'n ardderchog, gyda chriw y perfformiad yn rhoi noson wych o adloniant i'r gynulleidfa.

Gwelsom dri pherson ifanc mewn capiau baseball a hwdis wedi diflasu, ac yn darganfod albwm o hen luniau lleol, a chymryd diddordeb yn hanes eu milltir sgwar. Cafwyd ychydig o gomedi gyda chanu rap da iawn a chyfeiriadau at C'mon Midffild wedi plesio'r gwrandawyr. Roedd cerddoriaeth gan Fand Bach yr Oakeley hefyd, a chanu arbennig gan Gor Rhiannedd y Moelwyn i gloi.

Band Bach yr Ocli, a ffilm archif o'r Seindorf ar y llwyfan- llun Sian Northey

Ond efallai mai uchafbwynt y noson oedd ail greu anerchiad yn seremoni agor yr Ysbyty Coffa, a ffilmiau archif o'r orymdaith a'r agoriad yn chwarae ar sgrin yng nghefn y llwyfan. Mi gyhoeddodd yr actores ifanc yn angerddol, y bydd yr ysbyty'n parhau yn fodd anrhydeddus i gofio'r bechgyn a gollodd eu bywydau yn y rhyfel mawr, pan fyddai'r boblogaeth yn nodi canmlwyddiant dechrau'r rhyfel, yn 2014.

Dwi'n siwr bod bron pawb yn y gynulleidfa dan deimlad wrth feddwl am frad creulon y bwrdd iechyd a roddodd ergyd farwol i'n 'sbyty yn 2013.

Diolch o galon i'r Archif, ac i'r criw lleol am noson werth chweil. Dyma obeithio yr aiff nifer o'r criw ifanc ymlaen i actio a pherfformio, a phrofi bod talentau Bro Ffestiniog cystal ag unman arall.
   
PW




Dolen: Noson i'w chofio

Noson i'w chofio

Darn allan o rifyn Rhagfyr 2013, gan Dafydd Roberts, yn son am noson o ffilmiau archif o Fro Stiniog yn 'stafell fawr Cell; ac isod, disgrifiad o'r noson a lluniau o wefan Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru.

Deallwn fod y noson yn un o gyfres o ddigwyddiadau mae'r Llyfrgell Genedlaethol yn mynd i'w cynnal yn y Blaenau yn yr wythnosau nesaf. Cyn gynted y gwyddwn be fydd ymlaen, mae Llafar Bro'n siwr o adael i chi wybod!


NOSON I'W CHOFIO

Fel un oedd yn bresennol yn y Cell ar noson dangos hen ffilmiau o'r Blaenau ychydig wythnosau yn ôl, mae'n rhaid dweud ei bod yn noson hynod o ddiddorol. Braf oedd gweld cynulleidfa dda wedi ymgynnull. 

Dangoswyd amrywiaeth o ddarnau ffilm, ac mae'n siwr fod llawer mwy yng nghrombil y Llyfrgell Genedlaethol – efallai y cawn gyfle i weld rhagor yn y dyfodol agos. 

Y ffilm wnaeth fy nharo fwyaf oedd yr un yn dangos agoriad swyddogol yr Ysbyty Coffa yn 1927 - gweld y cannoedd, os nad miloedd, o bobl oedd wedi ymgynnull i ddathlu'r achlysur. Gwelwyd gorymdaith hirfaith yn dod i fyny Stryd yr Eglwys. 

Golygfa wedyn o flaen yr Ysbyty lle 'roedd llwyfan wedi’i godi ar gyfer y siaradwyr. Golygfa arall tu cefn i'r Ysbyty, uwchben Cwmbowydd yn dangos y torfeydd oedd yno a'r holl ffordd i Ben Carreg y Defaid.

Mor wahanol oedd yr olygfa pan gaewyd yr Ysbyty Coffa a'r claf ola' yn cael ei chludo i Alltwen: dim ond naw dyn bach yn bresennol i dystio i'r achlysur trist. Diwrnod na chaiff ei anghofio byth.

-EDR

  

O wefan Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru:

Yn ogystal a dangos clipiau o raglennu teledu a ffilmwyd yn Blaenau dros y blynyddoedd, dangoswyd hefyd ffilmiau hŷn oedd yn dangos y dref yn ystod 20au a 30au’r ganrif diwethaf.

Ymysg y ffilmiau hyn oedd ffilm o 1927 oedd yn dangos agoriad swyddogol yr Ysbyty, sydd wedi ei chau, yn ddiweddar iawn.


Roedd ymateb y gynulleidfa eto yn gadarnhaol iawn, gyda sawl un wedi adnabod rhai o’r wynebau ar y sgrin.

Prysur, prysur, prysur...

Llwyth o bethau ymlaen yn Stiniog yr wythnos hon:

Nos Iau -  

'Blaguro' yn CELL. Hanes tatŵs.

Nos Wener a Dydd Sadwrn-

'Llên y Llechi'

Dydd Sadwrn-
Gwyl Gyhoeddi Eisteddfod yr Urdd.
Gorymdaith o Ysgol y Moelwyn am 11.00 a gweithgareddau lu yn y dref.

Dydd Sadwrn-
'Blodyn'
Cyfarfod dan ofal y Theatr Genedlaethol i drefnu cynhyrchiad dramatig newydd yn Stiniog, wedi'i seilio ar chwedl Blodeuwedd.

O'r Neuadd i'r Gell

Iona, Steffan, a Vivian, yn arwain taith Cymdeithas Edward Llwyd ym Mro Ffestiniog ar y 7fed o Orffennaf.

 

 


Gwelir olion dau ddiwydiant yn y llun cyntaf; yr hen a'r newydd. Saif yr arweinwyr ar dir chwarel lechi Llechwedd, a'r tu ol iddynt, gallwch weld y llwybrau beicio newydd ar lethrau'r Cribau.


Daeth tua deugain o aelodau i Stiniog i gael hanes Neuadd y Farchnad a'r diwydiant llechi, a chael cyfle i ymweld a Chapel y Rhiw, i weld cerfluniau David Nash.
Gorffenwyd y daith yn y Gell, er mwyn gwylio'r ffilm 'Y Chwarelwr'.

Lluniau gan Seiriol a Beti.

Talwrn

Bu Radio Cymru'n recordio dwy bennod o 'Talwrn y beirdd' yn y Gell ddiwedd Mai. 

Dyma ambell i ddarn o'r ddwy raglen, a dolen i wefan y Talwrn, lle gallwch ddarllen holl gynnyrch y noson, a gwrando eto ar yr rhaglen ddiweddaraf.

 

LIMRIG yn cynnwys y llinell - 'Rôl mynd nôl i Flaenau Ffestiniog':

Rôl mynd nôl i Flaenau Ffestiniog
Mae Glyn yn greadur cynddeiriog:
Nid am fod neb o fanno
Yn casáu’i steil cyflwyno -
Ond am na ŵyr neb fod o'n enwog.

       Emlyn Gomer, tîm Caernarfon.    8½ pwynt

Mi welais i ddyn bach esgyrnog
'Rôl mynd nôl i Flaenau Ffestiniog
A'i wraig ar ei gefn,
Dros twenti stôn sefn,
Ond, diolch i'r drefn, ddim yn feichiog.

     Edgar Parri Williams, Manion o'r Mynydd.    9 pwynt

 Ateb llinell ar y pryd:

Yn y Gell fe ganwn gân
a thyllu ein hiaith allan

     Tir Mawr. ½ pwynt

Yn y Gell fe ganwn gân
Un llachar yn llwch llechan

     Y Cŵps

Yn y lle hwn yr oedd llys
A genod reit ddrygionus

     C’fon. ½ pwynt

Yn y lle hwn yr oedd llys
Yn ôl daeth oriau melys

     Manion

Englyn ar y pryd: Awyr Las.

A haul heno'n y Blaenau'n wên i gyd
Tua'r Gell  awn ninnau,
heibio i'r rhwd a'r llechi brau
heibio i'r ystrydebau.

     Y Cŵps

> DOLEN i wefan Talwrn y Beirdd.