Ychydig eiriau... Dweud cyfrolau

Hanes lansio nofel graffeg newydd Lleucu Gwenllian

Cafwyd lansiad hyfryd i nofel raffeg newydd yr awdur a’r darlunydd lleol Lleucu Gwenllïan yn Siop yr Hen Bost ym mis Medi. 

Mae Lleucu bellach yn byw yng Ngogledd Macedonia, a daeth hi a’i gŵr, Dime, draw i ddathlu cyhoeddi Gwen ac Arianrhod (Gwasg Carreg Gwalch). 

 

Diolch i Lleucu am dreulio diwrnod cyfan yn darlunio Gwen ac Arianrhod ar ffenest y siop cyn y noson.

 

Stori i bobol ifanc yw Gwen ac Arianrhod, ond mae hi’n apelio at ddarllenwyr a charwyr celf o bob oed, mewn gwirionedd. 

 

Dilyna hanes Gwen wrth iddi symud i ysgol newydd yng Nghricieth, a gadael ei bywyd yng Nghaerdydd a’i ffrind gorau, Non. Mae bywyd ddigon diflas, y tywydd yn wael ac mae hi bellach wedi datblygu ffobia o nofio. Ond daw newid byd pan mae hi yn cyfarfod Arianrhod, tywysoges Cantre’r Gwaelod un diwrnod ar lan y mor. 

Ymunodd Delyth Medi, un o olygyddion Gwasg Carreg Gwalch, a’r noson er mwyn holi ’chydig ar Lleucu am y nofel, ei hysbrydoliaeth a’r broses o fynd at i sgrifennu a darlunio. Holwyd hi hefyd am y themau dwys yn Gwen ac Arianrhod, sy’n cyffwrdd ar gyfeillgarwch, galar a’r trafferthion o dyfu fyny. Roedd hi’n ddifyr iawn clywed Lleucu yn siarad am sut mae hi’n mynd ati i ddarlunio a siapio’i straeon.

Braf iawn clywed bod ail nofel raffeg ar y ffordd, yn ddilyniant i Gwen ac Arianrhod. Diolch i bawb am ddod i’w gwneud hi’n noson gartrefol a llwyddiannus.      CD

Dyma lyfr sy’n torri tir newydd yn y Gymraeg. Mae’r nofel graffig hon gan Lleucu Gwenllian a Gwasg Carreg Gwalch yn wledd i’r llygad. 

Drwy gydol y 74 tudalen, rydym yn cael ein tywys yn sensitif drwy gyfres o emosiynau: galar, tristwch, hapusrwydd, pryder, rhyfeddod … ac mae uniaethu â’r cymeriadau yn hawdd, diolch i’r darlunio gwych. Heb fawr ddim geiriau ysgrifenedig, mae’r nofel yn dweud cyfrolau. Bydd yn sicr yn ffordd o gael cynulleidfa ffresh i fwynhau llenyddiaeth Gymraeg, yn ogystal â dod ag elfen newydd i’r rheinny sydd eisoes yn mwynhau beth sydd gan y maes i’w gynnig. Atodiad perffaith i unrhyw silff lyfrau! 

Hanna Hopwood 

(Rhan o adolygiad a gomisiynwyd gan Garreg Gwalch ar gyfer www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru)

Medrwch brynu’r llyfr yn Siop yr Hen Bost. Pris £9.99 

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2025

 

Lansiad Hiraeth Neifion

Braf iawn oedd cael bod yn bresennol yn lansiad y nofel Hiraeth Neifion gan Simon Chandler yn Siop Lyfrau’r Hen Bost, ar y 24ain o Fehefin, a diolch iddyn nhw am ddarparu gofod hyfryd ar gyfer noson hamddenol. 

Wrth gyrraedd y siop roedd cerddoriaeth jazz i’w glywed ar y stryd a hwnnw’n dod oddi ar drac sain arbennig a grëwyd gan yr awdur i gyd-fynd â’r nofel ar blatfform Spotify. Mae’n cynnwys caneuon sy’n berthnasol i fywyd a magwraeth y prif gymeriad, ym Mlaenau Ffestiniog, yn ogystal â chaneuon jazz y 1920au sy’n ymddangos yn y nofel. Gosododd hyn y naws ar gyfer y noson. 

Roedd hen Siop Esi yn llawn i’r ymylon wrth i’r gynulleidfa luosog fwynhau clywed Simon Chandler yn cael ei holi’n ddeheuig gan Nia Roberts, Golygydd Creadigol Gwasg Carreg Gwalch am y profiad o ysgrifennu’r nofel hon a’r holl ymchwil a fu’n rhan o’r broses. 

Dechreuodd Simon drwy sôn am sut y mae wedi syrthio mewn cariad â Blaenau Ffestiniog, a sut y bu i ymweliad â Chwarel Llechwedd ei ysbrydoli i ddysgu’r Gymraeg. 

Roedd pawb yn rhyfeddu at ei Gymraeg coeth a’i gystrawen gywrain wrth iddo esbonio mai Ifan Williams, hogyn o Flaenau Ffestiniog yw prif gymeriad y nofel hon, ac wrth iddo ddianc o ddyfodol diflas a pheryglus yn Chwarel Llechwedd daw’n bianydd jazz proffesiynol yn ninas Berlin. 

Er mai nofel ffuglennol yw hon, mae rhai cymeriadau, megis y Natsïaid Hitler a Goebbels, a’r cerddor jazz enwog, Louis Armstrong, yn bobol go iawn.

 

Aeth Simon ymlaen i sôn am sut y bu iddo gynnwys rhai o’i deulu ei hun yn y stori: mae landlord y prif gymeriad, Ifan Williams, yn Llundain yn daid iddo! 

Eglurodd Simon, ‘A finnau'n gwybod y byddai'n rhaid i Ifan ddod o hyd i lety yn ystod ei gyfnod yn Llundain pan oedd yn hogi'i grefft yn bianydd jazz, roedd hi'n ddewis amlwg iddo aros yn y tŷ lle y cafodd fy nhad ei fagu, sef 20 Kirkstall Avenue, Tottenham. Oddi yno gallai seiclo i’r Kit-Kat Club ( y clwb go iawn lle bu’n gweithio am sbel) a Soho’ (lleoliad y clwb jazz ffuglennol Chicago Red).

Wrth i Nia ei holi am y llinyn stori garu yn y nofel, dywedodd ei fod yn angenrheidiol iddo gynnwys y thema hon, gan y byddai nofel heb rywfaint o ramant fel pryd o fwyd heb halen! 

Wrth drafod yn ystod y noson cafwyd cyfraniadau awduron a chyfeillion eraill yn y gynulleidfa wrth iddyn nhw sôn am y broses ysgrifennu a dechrau nofel yn arbennig, a’r ysbrydoliaeth sydd angen i ddysgu Cymraeg. [Gweler er enghraifft erthygl Martin Coleman -gol.]

Cafwyd darlleniadau o’r nofel gan Simon Chandler ei hun a phawb wrth eu boddau yn gwrando arno. 
Profiad arbennig iawn oedd cael treulio amser yng nghwmni’r gŵr bonheddig o awdur hwn sydd drwy ysgrifennu’r nofel hon, a’i nofel flaenorol Llygad Dieithryn, wedi rhoi sylw cadarnhaol i Flaenau Ffestiniog, sy’n destun balchder i’r trigolion. Mae nofel arall ar y gweill ganddo eto, ac edrychwn ymlaen at ei groesawu’n ôl i’r ardal pan ddaw’r amser. 

Yn y cyfamser mae Hiraeth Neifion gan Simon Chandler ar gael yn Siop Lyfrau’r Hen Bost: £9.99
Delyth Medi Jones

- - - - - 

Mae’n werth rhannu englyn Simon i’r Blaenau eto yn nhudalennau Llafar Bro. Diolch iddo am roi enw da i Stiniog am am gefnogi ein papur bro yn gyson. Gol.

Fy ’Stiniog i

Rhyw dynfa sydd ar donfedd – fy enaid,
   yn faner i’r gogledd
a maen addurna fy medd:
taenwch fy llwch yn Llechwedd

Simon Chandler

- - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2025

Erthygl gan Simon yn cyflwyno'i nofel
 

Hiraeth Neifion

Simon Chandler yn cyflwyno ei nofel newydd -darn o rifyn Mehefin 2025

Er bod y stori hon wedi’i hadrodd o’r blaen yn y papur bro penigamp hwn, gwiw ei hailadrodd, rydw i’n credu, a hithau’n wyrth. Sut all tref yng Nghymru droi bywyd Sais anoleuedig ben i waered o fewn hanner awr a’i drawsffurfio’n Gymro yn ei galon? 

Wn i ddim. Ond, wrth gwrs, nid yw Blaenau Ffestiniog yn unrhyw dref, ond yn hytrach yn un hudol. Oni bai am ymweliad â cheudyllau llechi Llechwedd un prynhawn bron i chwarter canrif yn ôl, fyddwn i byth wedi dysgu Cymraeg nac ysgrifennu nofel mewn unrhyw iaith. Yn anad dim, fyddwn i byth wedi darganfod pwy ydw i go iawn. Y Blaenau sy’n gyfrifol am hynny oll, a llawer mwy. Y Blaenau a phobl arbennig ei bro sydd wedi trawsnewid fy hunaniaeth ac ehangu fy ngolwg ar y byd, a hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i dalu teyrnged yn enwedig i Llinos Griffin, Steffan ab Owain, Vivian Parry Williams, ac Iwan Morgan am eu cymorth anhepgor a’u hysbrydoliaeth lwyr.

Ar ôl cael fy nghyfareddu yn yr hen weithfeydd gan recordiadau sain tanddaearol a oedd yn llawn straeon am chwarelwyr diwylliedig y bedwaredd ganrif ar bymtheg, eu bywydau, eu diwylliant ac (wrth gwrs) eu hiaith, cefais fy ysgogi’n syth i ysgrifennu nofel am hynt a helynt chwarelwr ifanc o Fro Ffestiniog sy’n symud i Berlin yn y 1920au hwyr, a’r nofel honno, Hiraeth Neifion, a gafodd ei chyhoeddi gan Wasg Carreg Gwalch ym mis Mai.

Pam Berlin? Wel, roedd hi’n glir i mi yn 2001 na fyddai gen i obaith mul o ysgrifennu nofel ddilys nac argyhoeddiadol wedi’i gosod yng Nghymru gyda chymeriadau Cymreig. Roeddwn i’n llawer rhy anwybodus. Ond, er nad oeddwn i’n gallu siarad gair o Gymraeg ar y pryd, roeddwn i’n siaradwr Almaeneg yn barod, a finnau’n meddwl tybed a fyddai’n gyfuniad difyr i briodi Cymru â’r Almaen.  

Yn fy nofel gyntaf, Llygad Dieithryn, fe ddaeth Almaenes i Flaenau Ffestiniog a syrthio mewn cariad â hi. Yn Hiraeth Neifion, fodd bynnag, mae hogyn lleol yn mynd â’r dref gydag ef i’r Almaen. Nofel am Gymro oddi cartref yw hi felly, ond mae’r Blaenau’r un mor bwysig yn yr ail nofel ag yr oedd hi yn yr un gyntaf, er bod y rhan fwyaf o’i golygfeydd wedi’u gosod yn Berlin. 

A chofiwch na fyddai’r nofel yn bodoli oni bai am y dref, o ystyried mai’r dref a roddodd enedigaeth iddi. Ond mae llwyfan Hiraeth Neifion yn llawer ehangach oherwydd bod hanes tair gwlad (yn hytrach na dwy) sydd wrth ei gwraidd: sef Cymru, yr Almaen a’r Unol Daleithiau.

Nid oedd gen i unrhyw glem yn 2001 sut y gallai prif gymeriad y nofel, Ifan (y labrwr ifanc o Dalywaenydd), gyrraedd Berlin, na pha beth y byddai’n ei wneud yno ar ôl iddo gyrraedd. Hefyd, roedd Blaenau Ffestiniog wedi gwneud argraff fawr arnaf o’r eiliad gyntaf, ac roeddwn i’n gwybod na fyddai Ifan wedi gadael y dref dan amgylchiadau arferol. Na fyddai: byddai wedi bod angen rhywbeth eithriadol i’w wthio allan, a pherthynas afiach gyda’i dad oedd hwnnw. 

Ar ôl ychydig, daeth yn glir i mi mai pianydd dawnus oedd Ifan: un oedd yn arfer cyfeilio i gantorion mewn eisteddfodau lleol, ond a oedd wedi cael ei swyno gan glywed jazz ar y radio. Mae gynnon ni i gyd ein breuddwydion, ac roedd gan Ifan (fel ei hanner brawd, Ieuan, sy’n aros yn Nhalywaenydd yn y nofel ar ôl i Ifan adael) freuddwyd i ddod yn bianydd jazz, er nad oedd hynny’n ymddangos o fewn ei gyrraedd ar y pryd.

Ta waeth, ar ôl i Ifan gael ei orfodi i ffoi tua diwedd 1926, mae’n penderfynu mentro’i lwc yn Llundain. Yn hynny o beth, er i mi gael fy swyno gan Chwarel Llechwedd a’r holl gysyniad o eisteddfodau lleol yn y caban, natur ddiwylliedig y chwarelwyr a’u cymuned glòs, roedd hi’n amlwg o’r cychwyn cyntaf (hyd yn oed i dwrist di-glem fel yr roeddwn i yn 2001) i fywydau’r chwarelwyr fod yn rhai caled a pheryglus. Felly, doeddwn i ddim am ramanteiddio’u bywydau nhw na gwadu’r posibiliad y gallai cyfle i ddianc fod wedi apelio at rai.  

Beth bynnag, ar ôl sbel yn gweithio yng nghegin y Kit-Kat Club yn yr Haymarket (ger Piccadilly Circus yng nghanol Llundain), dyma’r rheolwr yn sylwi ar ddoniau cerddorol Ifan ac yn ei ddyrchafu’n bianydd band preswyl y clwb. Wedyn, mae’r hogyn yn lwcus hefyd i gael hogi’i grefft gan ddysgu oddi wrth lwyth o gerddorion Americanaidd du a oedd wedi croesi'r Iwerydd er mwyn cael eu cyflogi i chwarae yn y gwestai mawrion fel y Savoy. Yn y pen draw, mae Ifan yn cael ei ddarganfod gan gymeriad eponymaidd y nofel, yr Almaenwr, Neifion, sy’n ei wahodd i gael clyweliad gyda’i fand jazz yn Berlin: band sy’n gyfuniad o gerddorion du a gwyn, Americanaidd ac Ewropeaidd.  

Yn Berlin, mae Ifan yn syrthio mewn cariad â chantores y band, ond mae eu perthynas nhw (yn ogystal â natur hil gymysg y band) yn dân ar groen un o swyddogion ifainc yr SS. A fydd cysgod hir yr Ail Ryfel Byd yn llwyddo i chwalu eu dyfodol disglair? Dyna'r cwestiwn mawr. Ond, er mwyn darganfod yr ateb, bydd yn rhaid i chi ddarllen y nofel, mae gen i ofn!

Er bod Ifan gannoedd o filltiroedd i ffwrdd o dref ei febyd, mae Stiniog yn ei feddyliau ac yn ei galon trwy’r amser. Nid yw’n colli’i hunaniaeth nac yn anghofio’i wreiddiau. Trwy gydol y nofel, mae’n sôn wrth sawl un am ei gariad tuag at y Gymraeg a’i diwylliant, ac am ei hoffter o’i fro a’i phobl. Yn wir, mae’r ddihareb ‘Gorau Cymro, Cymro oddi cartref’ yn gwbl addas ar ei gyfer.

Mae cael cyhoeddi Hiraeth Neifion o’r diwedd yn freuddwyd wedi’i gwireddu ac, wrth gwrs, Blaenau Ffestiniog yw’r unig le yn y byd y gellid ei lansio. Hoffwn ddiolch o galon i Elin Angharad am ganiatáu i ni gynnal y lansiad yn Siop Lyfrau’r Hen Bost [hanes i ddilyn, gol.]

Byddai’n golygu cymaint i mi petaech chi’n ystyried cefnogi’r digwyddiad, prynu copi o’r nofel a’i darllen.
- - - - - - 

> Llygad Dieithryn 2023

Agoriad Llygad

Adolygiad gan Cadi Dafydd o’r nofel Llygad Dieithryn.

Mae Simon Chandler, cyfreithiwr o Fanceinion sydd wedi dysgu Cymraeg, yn dweud ei hun mai Blaenau yw ei “gartref ysbrydol”. Does dim syndod felly bod ei nofel gyntaf, mewn unrhyw iaith, wedi’i lleoli’n rhannol yma. 

Simon yn lansio'r nofel yn Siop Lyfrau'r Hen Bost

Yr Almaen ydy cartref hanner arall y nofel, sy’n dilyn hanes Almaenes ifanc, Katja, sy’n penderfynu ymweld â Chymru ar ôl dod o hyd i lythyr a anfonwyd i’r hen, hen daid gan Gymro. Mae’r nofel yn symud yn glyfar rhwng rŵan a’r cyfnod rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail, ac yn cynnwys popeth o gariad i ddirgelwch. Fe wnes i wir fwynhau troadau’r stori, ac mae’r cymeriadau’n sticio efo rhywun. Ond yn fwy na hynny, maen nhw’n gymeriadau crwm sy’n mynnu diddordeb y darllenydd.

Heb ddifetha dim o’r stori, rhan o’r nofel sy’n sefyll allan ydy profiadau Freidrich, hen, hen daid Katja, yn y gwersyll rhyfel yn Frongoch ger Y Bala. Efallai mai’r hanesydd ynof i sy’n siarad yn fan hyn, ond mae’r disgrifiad o’r gwersyll yn drawiadol. Er bod yna rywfaint o ysgafnder, a hiwmor hyd yn oed, mewn rhannau eraill o’r nofel, mae’r ôl-fflachiadau i’r gorffennol yn dod â’r difrifoldeb i’r nofel sy’n eich gorfodi i boeni am ffawd y cymeriadau.  Mae’r pendilio rhwng y gorffennol a’r presennol yn pwysleisio gallu Simon i adrodd stori amlhaenog heb orgymhlethu pethau hefyd.

Bosib mai un o’r pethau difyrraf am y nofel ydy gweld sut mae rhywun o’r tu allan yn gweld ein diwylliant ni - Simon ei hun fel awdur, a Katja fel cymeriad. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst yn cael lle canolog yn y gyfrol, ac mae’n agoriad llygad gweld gymaint o werthfawrogiad sydd gan rywun o’r tu allan tuag at yr ŵyl, a’i allu i sylwi ar bethau fyddwn ni’n eu cymryd yn ganiataol, debyg. Rhan arall o’r mwynhad o ddarllen Llygad Dieithryn ydy gweld yr hwyl mae’r awdur yn ei gael gyda’r iaith. Mae’n gwbl amlwg o’i darllen bod Simon Chandler yn mwynhau ei hun yn ei defnyddio, ac mae hynny’n cael ei adlewyrchu mewn ambell frawddeg sy’n glynu yn y cof, brawddegau fel:

“Roeddwn yng nghanol dwndwr dyddiol Blaenau, ond roedd y cyfan fel barddoniaeth i mi.”

Mae’r frawddeg yna fel ei bod hi’n crisialu cryn dipyn o apêl y nofel. Yndi, mae plot cryf a chymeriadau cyson a difyr yn help mawr, ond mae gweld ein gwlad, a’n tref yn ein hachos ni yma, drwy lygaid newydd-ddyfodiaid yn ychwanegu dimensiwn arall iddi. Nid y “dwndwr dyddiol” mae Katja, na Simon, yn ei weld, ond rhywbeth gymaint mwy na hynny. Yr hyn sy’n ddifyr ydy’r ffordd mae hynny’n ein helpu ni i weld y cyffredin mewn ryw olau newydd.

[Mae Llygad Dieithryn, Simon Chandler (2023, Carreg Gwalch) ar gael yn Siop Lyfrau’r Hen Bost am £8.50. Chwiliwch amdano yn Llyfrgell y Blaenau hefyd.]

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Medi 2023

Cynefin yr Alltud

Llyfr Newydd – a dau adolygiad
Cynefin yr Alltud. Cylch Congl-y-Wal, Manod a 'Stiniog. Les Darbyshire.

Ceir rhwng cloriau’r gyfrol hynod ddifyr hon nifer o gyfeiriadau at leoliadau a chymeriadau oedd yn golygu cymaint i ’Stinogwyr  y dyddiau cynt, ac yn sicr, i’r awdur ei hun. Beth sy’n well nac arwain y darllenwyr hyd lwybrau ddoe, ac i gwrdd â phreswylwyr annwyl cymdogaeth sy’n adnabyddus am  ei chyfeillgarwch? 

Yn y bennod Atgofion bore oes: Tyddyn Gwyn, Manod, atgoffir ni gan Les iddo gael ei fagu yno ‘dros naw deg mlynedd yn ôl ac mae atgofion y cylch yn dal yn fyw yn fy nghof...’ Aiff â ni ar daith drwy’r rhanbarth hyfryd hwn gan ddisgrifio’r cymeriadau oedd yn trigo yno’r dyddiau gynt, ac am hanes sawl annedd ac adeilad a safai fel rhan o’r olygfa. Rhoddir darlun o’r math o fywyd a brofwyd gan drigolion sawl rhan o’r pegwn hwn, o’r Manod a Chongl y Wal hefyd. Cawn weld drwy’r disgrifiadau safonau byw cyntefig y dyddiau fu, gyda chanhwyllau neu lamp oel yn goleuo’r cartrefi, a grât hen ffasiwn yn cynhesu a choginio ar gyfer y preswylwyr. Adroddir hanes rhai o deuluoedd y fro, ac am ffawd ambell un mewn cyfnod digon tlawd ac anodd i lawer. Mae’r tudalennau’n llawn o hanesion pobl a phethau yn rhan o gynefin diwydiannol a gasglwyd gan yr awdur yn ystod ei oes. 

Cynhwysir nifer o luniau diddorol sy’n crynhoi stori bro sydd wedi newid mor anghredadwy dros yr un cyfnod. Ceir hefyd ambell i gerdd sydd mor berthnasol i’r gymuned a’r cyfnod y bu’r awdur yn rhan ohonynt. Yn ychwanegol, gwelwn restrau o enwau meddygon ‘Stiniog a swyddogion y Cyngor Tref, ynghyd â digwyddiadau diddorol fu’n rhan o fywyd yr ardal. Atgofion un fu’n rhan annatod o gymdogaeth y bu mor falch ohoni yw’r gyfrol hon. 

Yn sicr, bydd yn gyfrwng i ddarllenwyr fwynhau ymuno yn y daith hynod ddiddorol yma. Bydd hefyd yn agoriad llygaid i nifer i gyfnod sydd wedi hen ddiflannu. Diolch yn fawr am ein hatgoffa o’r dyddiau pell yn ôl rheiny Les. Bydd galw mawr am y gyfrol, yn sicr.

Vivian Parry Williams


************

Dyma’r drydedd gyfrol gan yr awdur, sy’n enedigol o Dyddyn Gwyn, yn y Manod. Cyhoeddwyd Barmouth Sea Heroes yn 2001 ac Our Backyard War ganddo yn 2015, ac fel y gŵyr y mwyafrif ohonoch, bu ganddo erthyglau difyr ar hanes ei ardal yn Llafar Bro beth amser yn ôl.

Yn y gyfrol hon y mae Les yn ein dwyn yn ôl i ardaloedd Congl y Wal, y Manod, yn ogystal â rhannau o dref y Blaenau, ac i gyfnod ei blentyndod yn yr 1930au. Yn ddiau, y mae angen mwy o atgofion tebyg i’r rhain am ardaloedd eraill ein bro gan eu bod yn cyfleu darluniau mor fyw o’r cyfnod. Dyma beth ddywed Eigra yn Y Rhagair iddo – ‘Roedd yr awdur yn rhan o’r gymdeithas honno a’i wreiddiau ynghlwm ym mhridd y Manod’ - Ac os caf innau ychwanegu ato - y mae ei gof am fro ei febyd yn hynod o dda a chofio bod sawl blwyddyn wedi mynd heibio ers iddo drigiannu yno. Gwelwn yn rhan gyntaf y gyfrol gynllun o’r ardal, a rhestr o’r cartrefi, capeli, siopau a busnesau a fyddai yno er mwyn i’r darllenydd allu adnabod cynefin yr awdur yn ystod y blynyddoedd a fu. Syniad gwych, yn wir.

Yn y bennod Atgofion Bore Oes: Tyddyn Gwyn, Manod cawn ei hynt a’i helynt yn cynorthwyo ar fferm Tyddyn Gwyn o dro i dro, ac yn godro un o’r gwartheg allan yn y cae a’r helbul a fu wedyn. Dywed iddo ddal y dwymyn goch (scarlet fever) yn 1936 pan yr oedd Eisteddfod yr Urdd i fyny ar gae uwchlaw fferm Tyddyn Gwyn, sef man presennol Ysgol y Manod. Cael ei gaethiwo yn ei wely am dair wythnos oedd ei hanes. Difyr oedd darllen am hanes y plismon yn cuddio mewn cwt glo er mwyn dal y lleidr a fu’n dwyn glo yn y cylch a’r atgof am un o’i gyfeillion yn gwneud parashwt o darpolin a neidio oddi ar glogwyn Tŷ Coch.

Yn ogystal â’r hanesion am ei blentyndod a’r gwahanol chwaraeon a fyddai ganddynt yn y Manod, y storïau am drigolion ei fro, ceir toreth o ffeithiau hanesyddol hefyd yn yr wyth pennod sy’n dilyn, megis cofnodion am ddamweiniau i weithwyr Chwarel y Graig Ddu, manylion am rai yn cael eu diarddel o’r capeli, enwau rhai a ymfudodd i’r Unol Daleithiau, a llawer mwy. Y mae’n cynnwys amryw o hen luniau diddorol, cerddi am ardal Cae Clyd, y cae pêl-droed a Chapel Gwylfa (MC). Os ydych yn hoff o ddarllen am hanes ein bro, nid oes dwywaith amdani, cewch fwynhad o’r mwyaf yn darllen y gyfrol hon gan Les.

Steffan ab Owain

Gwasg y Lolfa. £9.99

Yn fuan ar ôl i'r uchod ymddangos yn rhifyn Ionawr 2022, daeth y newyddion trist am farwolaeth yr awdur. Roedd Les yn benderfynol o weld ei hanesion difyr o’i hen gynefin yn cael eu cyhoeddi, a gwireddwyd hynny, diolch i wasg y Lolfa.
Trueni na fyddai wedi cael byw i brofi y derbyniad gwych sydd i’r llyfr yma yn nalgylch Llafar Bro.
Anfonwn ein cydymdeimlad dwysaf at deulu Les yn eu colled.

Chwedl Calaffate

Addasiad Cymraeg cyntaf chwedl o Batagonia, gan Lleucu Gwenllian
Gwasg Carreg Gwalch, £6.50

El que come calafate, siempre vuelve – Mae’r sawl sy’n bwyta’r calaffate, wastad yn dychwelyd.

Os ei di i’r Wladfa, rwyt ti’n siŵr o gael cynnig jam ffrwyth y Calaffate, ac rwyt ti’n sicr o weld y blodau aur tlws yn tyfu dros y paith. 

Yn ôl y sôn, caiff pawb sy’n blasu’r ffrwyth eu swyno i ddod yn ôl i Batagonia.

Amser maith yn ôl, ymhell cyn bodolaeth y Wladfa, roedd merch ifanc dlos yn byw ymysg llwyth y Tehuelche – pobl wreiddiol talaith Chubut. 

Un dydd, wrth chwilio am baent i’w nain, dyma Calaffate yn cyfarfod bachgen o lwyth y Selk’nam – gelynion y Tehuelche! 

Wrth i’r ddau sgwrsio dyma nhw’n disgyn mewn cariad, ond dydi llwybr cariad byth yn ddirwystr ...

Dyma’r addasiad Cymraeg cyntaf o’r chwedl drist o gariad, brad a thor calon, sy’n rhoi cipolwg i ni o fywyd ym Mhatagonia ymhell cyn i’r Cymry groesi’r môr yn 1865. Wedi’i anelu ar gyfer plant 7-11 oed.

Meddai’r awdur, Lleucu Gwenllian:

“Yn ôl yn 2018, cefais y cyfle i deithio i’r Wladfa am fis diolch i Ysgoloriaeth Patagonia Cyngor Tref Ffestiniog. Roedd popeth yno mor hudolus - y bobl a’u hacen Sbaeneg-Gymraeg hyfryd, y bwyd, y mynyddoedd a’r paith a’r bywyd gwyllt; ond yr hyn ddaliodd fy nychymyg oedd dysgu am y berthynas rhwng y Cymry a’r Tehuelche. Clywais y dywediad y bydd pawb sy’n blasu ffrwyth y Calaffate yn dod yn ôl i Batagonia, a gyda ‘chydig o ymchwil dois ar draws chwedl Calaffate. Yn ôl y chwedl, caiff pawb sy'n bwyta’r Calaffate eu hudo gan y tir yn yr un ffordd a gafodd y cariadon ifanc yn y stori eu hudo gan ei gilydd.”

Ychwanegodd: 

“Mae’r addasiad yma o’r chwedl wedi bod yn llafur cariad i mi dros y ddwy flynedd ddiwethaf - mi wnes i ddisgyn mewn cariad efo'r stori, y cymeriadau a’r diwylliant cyfoethog. Dwi wedi gwneud fy ngorau i ddod â nhw yn fyw, a dwi wir yn gobeithio y byddwch chi'n mwynhau’r chwedl gymaint â gwnes i."

Mae'r awdur a'r cyflwynydd teledu poblogaidd Bethan Gwanas wedi rhoi adolygiad hyfryd o'r llyfr ar ei blog:

"Dwi wedi dotio! Mae’r llyfr yma’n berl" meddai. "Mae’n cael ei farchnata fel llyfr i blant 7-11 oed, ond mae’n addas i bawb dros 11 hefyd yn fy marn i. Bu’r llyfr yn llafur cariad i Lleucu am ddwy flynedd, ac mae’r llafur hwnnw’n dangos, a’r cariad hefyd. Diolch am ei sgwennu a’i ddarllunio, Lleucu." 

- - - - - - -

Gallwch brynu Chwedl Calaffate mewn siopau llyfrau ledled Cymru ac ar y we drwy wefan y wasg, www.carreg-gwalch.cymru  a gwefan y Cyngor Llyfrau,  www.gwales.com

Mae Lleucu Gwenllian yn ddarlunydd 24 oed o Flaenau Ffestiniog ac â BA mewn Darlunio ym Mhrifysgol De Cymru, Caerdydd. Gellir gweld esiamplau o’i gwaith ar ei chyfrif Instagram a Facebook @studio.lleucu. 

Mae hefyd wedi cyfrannu gwaith celf at Llafar Bro . Hi hefyd yw artist Deg o Chwedlau Dyffryn Conwy, Myrddin ap Dafydd a chyfres Gwyliau Gwirion Fferm Cwm Cawdel, Gwennan Evans.

View this post on Instagram

A post shared by Lleucu Gwenllian (@studio.lleucu)

Hen Enwau -Maenofferen

Hen Enwau o Feirionnydd gan Glenda Carr
Cyhoeddwyd gan Wasg y Bwthyn, 2020.

Mae’r llyfr hwn yn drydedd mewn cyfres o lyfrau sy’n rhoi sylw i enwau a geir ym mröydd Cymru. Eisoes mae Gwasg y Bwthyn wedi cyhoeddi Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd a Hen Enwau o Ynys Môn. Yn ôl Syr John Morris-Jones: ‘Fydd na neb ond ffyliaid yn treio esbonio enwau lleoedd’. Mae Glenda Carr yn deall yn iawn pam y dywedodd hyn gan ei bod yn hawdd mynd ar gyfeiliorn a dilyn sawl sgwarnog wrth geisio esbonio tarddiad enw. Er hynny, mae wedi mynd ati i daclo tarddiad mwy o enwau lleoedd Cymru, a hynny yn yr hen Sir Feirionnydd y tro hwn. 

Y canlyniad yw llyfr arbennig sy’n uno blynyddoedd o waith ymchwil manwl ag arddull hawdd ei ddarllen a difyr. Mae’n trafod sut mae enwau lleoedd yn datguddio hanes gwahanol haenau cymdeithasol: yr uchelwyr, y tlodion, y cleifion a’r crefftwyr. Mae’n bwysig cofio'r dyddiau hyn pa mor bwysig ydy enwau lleoedd a'r hyn maent yn ei ddatgelu am ein hanes, pan fo cymaint o newydd-ddyfodiaid yn mynnu newid enwau traddodiadol Cymreig a rhoi rhyw garbwl Seisnig yn eu lle. Mae’n bwysig fod ein henwau lleoedd yn cael eu cofnodi a’u cadw. A diolch i Glenda Carr am ei gwaith rhagorol.

Yn ei llyfr mae’n sôn am yr enw Maenofferen, sy’n wybyddus i ni yn Stiniog a gwerth dyfynnu rhan o’i disgrifiad:

“Enw fferm yn wreiddiol, a bellach enw ar ardal ym Mlaenau Ffestiniog yw Maenofferen. Mae hwn yn enw ardderchog i ddangos sut yr ydym yn llurgunio a moldio enwau i greu stori dda, neu i roi rhywfaint o ramant i le arbennig. Mewn darlith hynod ddifyr cyfeiriodd Dr Bruce Griffiths at hanesion ei nain am Maenofferen. (Pennau Llifiau, Pennau Cŵn. Darlith Flynyddol y Fainc Sglodion, 1984). Roedd hi’n cofio maen mawr yn y fferm. 

Drylliwyd y maen a defnyddio’r darnau i adeiladu capel Maenofferen. Gellir yn hawdd dderbyn hyn i gyd, ond roedd yn rhaid rhoi dipyn o sglein ar y stori. Roedd cred yn lleol fod y Derwyddon yn arfer lladd eu hebyrth yma, a bod yna dyllau ar ochr y maen gynt lle gosodid cwpanau arian i ddal y gwaed a lifai o’r ebyrth. Os oedd yr hanes i fod i esbonio’r elfen offeren, roedd yma dipyn o gymysgwch dealladwy ynglŷn â litwrgi a defodau’r Derwyddon, ond rhaid dweud fod yna gyffyrddiadau bach hyfryd, megis cwpanau arian, sy’n dangos cryn ddychymyg.

Mae ystyr yr enw yn llawer symlach ac yn llawer llai cyffrous. Elfennau’r enw yw maen+y+fferam. Ystyr fferam yn syml yw ‘fferm’. Ar yr olwg gyntaf gellid tybio mai enghraifft sydd yn yr -a- yn fferam o lafariad epenthetig, neu lafariad ymwthiol. 

Gwelir y math hwn o lafariad mewn geiriau megis 

pobl> pobol

aml> amal

llwybr> llwybyr… 

Rhaid cofio mai gair benthyg o’r Saesneg ‘farm’ yw fferm, beth bynnag. Ceir sawl enghraifft o fferam mewn enwau lleoedd ym Môn, ond ychydig iawn o enghreifftiau a welwyd y tu allan i’r ynys.

Ceir cofnod o Maen y ferran, Festiniog fel cartref Griffith a William Davies ar rôl bwrdeisiaid tref Caernarfon yn 1782. Nodwyd Maen y fferam rhwng 1800 a 1825. Maen-y-fferm oedd ar fap OS 1838. Yng Nghyfrifiad 1841 nodwyd Maenyfferm am enw’r annedd, a cheir cyfeiriad hefyd at chwarel sydd yn yr ardal fel Maenyferem Quarry. 

Maen y fferam oedd ffurf yn Rhestr Pennu Degwm 1841. Yna gellir gweld yr enw yn newid: Maenofferan sydd yng Nghyfrifiad 1861; Maenofferen yng Nghyfrifiad 1901, ac Maen Offeren ar y map OS cyfredol. Gellid tybio oddi wrth yr enghreifftiau hyn mai datblygiad gweddol ddiweddar yw'r offeren yn yr enw, ond cofnodwyd Maen yr offeren mor gynnar ag 1688 (Casgliad Tynygongl, Prifysgol Bangor). Fodd bynnag, sylwer fod yr Athro Gwyn Thomas yn ei hunangofiant Bywyd Bach yn pwysleisio fwy nag unwaith mai Maenfferam yw ynganiad pobl leol ar yr enw.”

TVJ
--------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2020

Deunydd darllen yn y flwyddyn newydd

RHAMANT BRO  -Rhifyn 38.

Os nad ydych wedi cael eich copi diweddaraf o gylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog y mae rhai ar werth rŵan yn ein siopau lleol, a chan aelodau’r gymdeithas.


Ceir 48 tudalen ynddo gyda hanesion ar bynciau amrywiol, megis rhai o enwogion y fro, Maen Bwlch Gorddinan, Beddau Gwŷr Ardudwy, Atgofion Dafydd Hughes, Tŷ Newydd Ffynnon, Llyn Manod, a’r Sbïwr o Fuches Wen yn ogystal â llawer o luniau diddorol.


Heb os, dyma gylchgrawn rhagorol i unrhyw un sy’n hoff o hanes ‘Stiniog.


Cyhoeddiad arbennig arall ar gyfer y rhai sy’n hoff o hanes yr ardal yw cyfrol ddiweddaraf Steffan ab Owain, sef:


'Hanes y Twnnel Mawr a Rheilffordd London and North Western 1872-1881 '. 


Cynnwys y gyfrol yw hanes un o anturiaethau mwyaf cyffrous cwmni Rheilffordd London and North Western yng ngogledd Cymru yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Yn ystod y cyfnod hwn estynnwyd ei linell gan gannoedd o weithwyr, o Fetws y Coed trwy Ddyffryn Lledr i dref chwarelyddol Blaenau Ffestiniog gyda’r bwriad i ennill cyfran o’r fasnach lechi ffyniannus a fodolai yn y gymdogaeth y pryd hwnnw.

Dyma’r adeg hefyd y bu’n rhaid gyrru twnnel oddeutu dwy filltir a chwarter o hyd a thair siafft ddofn ar gost ariannol aruthrol, a bywydau dynion er mwyn cyrraedd eu nod.

Ar werth gan yr awdur. Mynnwch gopi rhag blaen. Nid oes llawer ar ôl .
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2019.

Y Goron yn y Chwarel

Adolygiad un o lyfrau diweddar Myrddin ap Dafydd 
 
Daw nofel ddiweddara’ Myrddin â chyfnod cyffrous yn hanes Stiniog yn ôl yn fyw. Nofel sy’n
ymwneud â digwyddiadau wedi cyrhaeddiad ifaciwi o dras Indiaid o Lerpwl i’r Blaenau yw hon.

Daw’r bachgen ifanc yn rhan ganolog o stori afaelgar sy’n cyfeirio at nifer o bynciau oedd mor, ac sydd yn dal yn gyfarwydd i drigolion yr ardal yn ystod yr ail ryfel byd. Mae Sardar, yr ifaciwi yn dod yn rhan o’r gymdeithas hollol Gymraeg, gan ddysgu’r iaith ymhen dim, ac yn gwneud llawer o ffrindiau yma.

Daw enwau sawl lleoliad adnabyddus y fro i’r wyneb gan yr awdur, wrth i’r cymeriadau ein harwain hyd strydoedd Bowydd a Wynne a Thanyclogwyn a nifer eraill. Cawn ein tywys ganddynt hefyd dros leoliadau gydag enwau sydd mor gyfarwydd i ni, megis Cwt y bugail, Bwlch Carreg y Frân a Thramffordd Rhiwbach.  Mae’r disgrifiadau o’u teithiau i bentref Rhiwbach, a chyfarfod un cymeriad oedd yn dal i fyw yno yn arbennig o ddiddorol i un fel fi, sydd â chysylltiadau gyda’r chwarel honno uwchben Cwm Penmachno.

Mae hynny’n ein harwain at yr hyn ysbrydolodd y nofel, sef hanes cuddio casgliadau o gelf a thrysorau’r Oriel Genedlaethol, Llundain, a thrysorau’r teulu brenhinol a chasgliadau eraill ym mlynyddoedd cynnar y rhyfel. A chawn gwmni difyr prif gymeriadau’r nofel wrth iddynt greu awyrgylch gyffrous o amgylch digwyddiad yn ymwneud â’r trysorau rheiny. Mae’r elfen hon yn y nofel yn dod â blas o’r cyfnod hanesyddol yn ôl i’r darllenwyr, ac yn cyfleu’r teimladau oedd yn bodoli dros gyfnod yr ail ryfel byd yma yn ardal y chwareli. Mi fydd y gyfrol yn sicr o fod o ddiddordeb mawr i ddarllenwyr Llafar Bro.

Diolch i’r awdur am ein hatgoffa o’r hanes, ac am gyflwyno cymaint o gymeriadau amrywiol i’n tywys dros ein hardal annwyl y dyddiau fu.
V.P.W.

Y Goron yn y Chwarel. Gwasg Carreg Gwalch £6.99
---------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2019

DŴR: Sgotwrs Stiniog

Rhai sy’n manteisio ar ddyfroedd glân ein bro ydi’r pysgotwyr. Yma mae Gareth a Gwennan Jones yn edrych yn ôl ar un o gyfresi hiraf y papur hwn, a sut aed ati i gyhoeddi llyfr am blu enwog Stiniog.
--------------

Braf yw gweld Sgotwrs ’Stiniog yn Llafar Bro unwaith eto; bu Emrys Evans yn ysgrifennu dan y pennawd hwn am dros ddeng mlynedd ar hugain. Dros y cyfnod hwnnw byddai yn adrodd hanesion difyr am ei helyntion wrth bysgota llynnoedd y Cambrian ac yn aml iawn, yn cynnwys patrwm am sut i greu y gwahanol blu a brofodd yn llwyddiannus iddo ef ac i eraill.

Yr oedd Emrys yn un o selogion yr Archifdy yn Nolgellau a daeth yn ffrind i’r Archifydd, Einion Thomas, oedd hefyd yn dipyn o bysgotwr. Cymerai Einion ddiddordeb yn y patrymau yr oedd Emrys yn sôn wrtho amdanynt a gwyddai am ei golofn yn Llafar Bro. Dywedodd Einion wrth Emrys y dylid cael casgliad o’r plu, oedd yn arbennig i Stiniog, yn yr Archifdy ac fe’i perswadiodd ef i wneud copi o bob pluen ynghyd â thipyn o hanes pob un.

Aeth Emrys ati yn ofalus wedyn i baratoi 133 o blu gwahanol ’Stiniog ar gyfer yr archifdy. Gweithiodd yn ofalus ar bob pluen, gan ail a thrydydd wneud rhai ohonynt nes eu bod yn plesio ac yn y diwedd, cyflwynwyd ffeil o’r plu a’r disgrifiadau i’r Archifdy.

Cafodd Emrys gopi o’r ffeil ac aed ati i dynnu lluniau manwl o bob pluen. Yr oedd Emrys yn falch iawn o’r casgliad gorffenedig a chawsai bleser o’i ddangos i’w gyd-bysgotwyr. Awgrymwyd y dylid cyhoeddi’r casgliad mewn llyfr ac aeth yntau ati i holi’r gweisg a oedd wedi argraffu’r llyfrau eraill yr oedd wedi eu hysgrifennu.

Ond, er tristwch garw iddo, cafwyd yr ateb mai rhy blwyfol ei naws fyddai llyfr o’r fath ac nad oedd marchnad eang ar ei gyfer ac felly, “Diolch, ond Dim Diolch” oedd yr ymateb.

Un o’r rhai y dangosodd Emrys y ffeil iddo oedd y pysgotwr a’r llenor Geraint Vaughan Jones. Gwerthfawrogodd ef yn syth pa mor werthfawr ydoedd casgliad o’r fath a theimlai yn bendant y dylid ymholi ymhellach ynglŷn a’r posibilrwydd o’i gyhoeddi. Gyda chefnogaeth pwyllgorau Llafar Bro a Chymdeithas Enweiriawl y Cambrian gwnaeth gais (a fu’n llwyddiannus) am grant gan gronfa Cymunedau’n Gyntaf i gael cyhoeddi’r gyfrol. Manteisiodd ar ei gysylltiadau gyda’r gweisg a chafodd y byddai Gwasg Gomer yn barod i fentro efo llyfr o’r fath.

Yr oedd Emrys wedi dotio yn lân pan glywodd am hyn ac edrychai ymlaen yn arw iawn i weithio gyda Geraint ar ddatblygu’r ffeil i fod yn llyfr. Ond ’doedd hynny ddim i fod... Wythnos yn ddiweddarach, bu farw Emrys.

Union flwyddyn ar ôl hynny, cafwyd noson gofiadwy iawn i lansio Plu ’Stiniog. Ei phris oedd £10 a bu’r fenter yn llwyddiant buan iawn.

Cafwyd cryn hysbysrwydd i’r gyfrol gan y cyfryngau, ac fe ddaeth i sylw cwmni cyhoeddi o Fachynlleth sy’n arbenigo mewn llyfrau am bysgota a hela, sef Coch y Bonddu. Roedd y cwmni hwnnw wedi sylweddoli’n syth y byddai diddordeb yn y gyfrol yn llawer ehangach na chylch ’Stiniog yn unig -na Chymru chwaith o ran hynny- a gofynnwyd am yr hawl i’w chyfieithu dan yr enw ‘Plu Stiniog: Trout Flies for North Wales’. Profodd hon hefyd yn boblogaidd iawn ac wedyn aed ati i’w chyhoeddi mewn rhwymiad lledr arbennig yn rhan o’r Flyfisher's Classic Library, a’i phris yn £100.

Bydd teulu Emrys yn ddyledus am byth i Geraint am sicrhau gwireddu breuddwyd Emrys; byddai wedi bod wrth ei fodd.
--------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhan o gyfres arbennig o erthyglau yn rhifyn Medi 2018, ar y thema dŵr.

Celf: Lleucu Gwenllian

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar ffôn)

Adolygiad -Yn Fflach y Fellten

Nofel ddiweddaraf Geraint V. Jones.

Da yw gweld cyhoeddi nofel gynta’ cadeirydd Llafar Bro ers deng mlynedd, a honno yn trafod pwnc na ddaeth o ysgrifbin Geraint o’r blaen.

Nofel gyffrous sy’n mynd â’r darllenydd i fyd arswydus y goruwchnaturiol yw Yn Fflach y Fellten.

‘Roedd y syniad o lunio stori ysbryd wedi bod yn cronni yn fy mhen ers tro,’ meddai, gan gyflwyno’r nofel fydd yn sicr o gyffroi meddyliau’r darllenwyr. A dweud y gwir, ychydig iawn o nofelau a gafwyd dros y blynyddoedd yn rhoi sylw i ysbrydion a materion yn ymwneud â’r goruwchnaturiol. 

Stori sy’n gafael go iawn sydd yma, a’r awdur yn ein tywys hyd y llwybrau tywyll, a’r dirgelion oedd yn cuddio y tu mewn i furiau Plas Dolgoed. Cawn ein hudo yma i fyd llawn ysbrydion, a’r golygfeydd arswydus a wynebai Maldwyn Davies, perchennog y Plas.

Rhag datgelu gormod o gyfrinachau, ddywedai ddim mwy. Dim ond eich gwahodd i ymweld â’ch siop lyfrau leol i brynu nofel fechan nad yw’n hawdd ei rhoi i lawr nes cael atebion i rai o’r dirgelion hynny.

Yn Fflach y Fellten: Geraint V. Jones, Y Lolfa, £5.99
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2018

Cofleidio Ewrop a'r Sinema

Erthygl gan Emyr Glyn Williams. Y cyntaf mewn cyfres o ysgrifau gwadd yn ymateb i Uffarendwm Ewrop yn haf 2016.

Rhaid cyfaddef fy mod i, yn ddiweddar, wedi dechra teimlo’n genfigennus o drigolion ifanc Blaenau (mwy am hyn nes ymlaen). Yn gyntaf, a ninne yng nghanol cyfnod mwyaf cythryblus a thyngedfennol ein hanes fel aelodau o’r teulu Ewropeaidd, dwi am fachu ar y cyfle i rannu rhywfaint o bositifrwydd yn y testun hwn.

Pam? Wel, jest er mwyn ceisio lleddfu tamaid ar y boen o weld cynifer o’n cwmpas yn syrthio o dan ddylanwad meddylfryd cas, hiliol a senoffobic yr eithafwyr yna sy am ein gweld ni fel Cymry yn cefnu ar ein perthynas â gweddill y cyfandir. Digon o reswm i mi. Isio rhannu rhai o’r profiadau a theimladau sy wedi dychwelyd yn sgil penderfyniad i fynd ati i sgwennu llyfr yn Gymraeg sbel yn ôl am fyd sinema dramor, dyna i gyd dwi’n ei gynnig.

Mae Is-Deitla’n Unig wedi ei alw’n ‘llythyr cariad’ i ddiwylliannau estron gan rai, ac yn 'hunangofiant drwy ffilm' gan eraill, gan fy mod i yn plethu’r cariad hwn at ddiwylliant a bydolwg sinema ‘y lleill’ efo fy stori bersonol i yn tyfu i fyny yn Blaenau a gweithio gyda cherddoriaeth, ffilm a theledu Cymraeg dros y 30 mlynedd diwethaf.

Yn bersonol, dwi’n ddiffinio’r llyfr fel ymgais i normaleiddio dyhead sydd ynom fel pobl a chenedl (yn enwedig yr ifanc) i fod yn rhan o’r byd mawr y tu hwnt i ffiniau ein gwlad fechan. Yn dal i greu trwy’r Gymraeg, wrth gwrs, tra’n byw yn gydradd ac yn oddefgar ysgwydd wrth ysgwydd â’r holl diwyllianau eraill sy’n rhannu ein byd. 

Ro’n i’n credu wrth ysgrifennu’r llyfr fod y teimladau yma’n rhai ddigon cyffredin a synhwyrol, ond ers cyhoeddi canlyniad y refferendwm, ma’ hi wedi dod yn amlwg fod y rhan fwyaf o’r boblogaeth allan yna (yng Nghymru hefyd) yn ei gweld hi’n anodd derbyn bod amrywiaeth diwyllianol yn beth positif.

Ond hoffwn ddadlau yma fod natur arbennig celf sinema’n medru gweithio i ailadeiladu’r teimlad hanfodol yna o fod yn perthyn i’n gilydd sydd yn amlwg wedi dirywo cymaint ers y bleidlais ar 24 Mehefin. Yn fy marn i, does ’na ddim dewis arall yn bodoli – gyda’n gilydd yw’r unig ffordd i deithio tua’r dyfodol, a chredaf mai sinema yw’r peiriant gora ar gyfer y dasg o hwyluso’r paratoadau ar gyfer ailgychwyn ar y siwrnai hon.

Ers cyhoeddi’r llyfr, dwi wedi profi ymateb uniongyrchol gan ddarllenwyr a beirniaid i’r pwnc, ac wedi ymfalchio mewn ymateb positif gan mwyaf, sy’n hapus i dderbyn bod sinema’n medru bod yn gelf yn ogystal ag yn fusnes; yn iaith rydym oll yn medru ei deall (gan mai’r lluniau sy’n siarad!); ac yn bwysicaf oll, cydnabyddiaeth ei bod hi’n gelf sy’n perthyn i bawb (dyna’r union reswm mae’n bodoli ym mhob twll a chornel o’r blaned).

Gan wybod o flaen llaw fod y rhinweddau yma’n dderbyniol, hoffwn eich annog chi ddarllenwyr Llafar Bro i wneud ymdrech o’r newydd i gofleidio byd ffilmiau a’i gwneud hi’n rhan o’ch bywyd bob dydd.    

Yn ôl at y cyfaddediad hwnnw o genfigen ar y cychwyn – wel, yn syml, mae un o’r peiriannau gwyrthiol dwi’n eu haddoli ar fin glanio yn Blaenau! Toedd ddim fath beth yn bodoli yn fy mhlentyndod i, a fedra i ddim gorbwysleisio gymaint o anhreg dwi’n credu fydd bodolaeth sinema i’r dref.

Mae wir angen diolch i griw CellB am gynnig y cyfle anhygoel hwn i brofi hud a gwefr bod yn rhan o gynulleidfa mewn sinema ‘go iawn’ unwaith eto. Nawr bydd cyfle rheolaidd i bob un ohonoch i brynu tocyn – i ddianc am gwpl o oriau wrth gwrs, ond hefyd i gael cyfle i brofi storïau o bob cwr o’r byd ar sgrin fawr yn eich cynefin a sylweddoli nad ydi clywed mwy am wahanol bobl a diwyllianau ym mhen draw’r byd yn gwneud dim heblaw dod â ni’n agosach et ein gilydd yn y pen draw. Un ddynoliaeth sydd, wedi’r cyfan, a chynnig tystoliaeth o’r ffaith hyfryd hon y mae celf sinema.

Mae ’na wyrthiau a phrofiadau bythgofiadwy yn aros amdanoch chi yn y stafell dywyll yna yn yr hen Orsaf Heddlu, a dwi’n eich annog i gefnogi’r fenter newydd hon o’r dechrau’n deg, yn enwedig pan mae’r arolygon y tu allan yn gaddo crebachu ar ehangu gorwelion. Buck the trends! Mynnwch eich lle, gofalwch amdani, defnyddiwch hi ac mi wneith hi ffynnu!

-- --
Cyrhaeddodd Isdeitla’n Unig gan Emyr Glyn Williams (Gwasg Gomer, £8.99) restr fer Llyfr y  Flwyddyn 2016, ac mae o dal ar gael yn eich siop leol.
-----------------------------------------

Ymddangosodd erthygl Emyr yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2016.

Mae rhifyn Medi ar gael yn y siopau a gan y dosbarthwyr tan ganol Hydref. Mae'r gyfres Ewropeaidd yn parhau efo erthyglau gan Dewi Prysor, Ifor Glyn, Sharon Jones, Mici Plwm, a'r Theatr Genedlaethol. 

Llyfrau'r Fro

Darnau allan o rifyn Medi 2014

Mae awduron Stiniog wedi bod yn brysur yn ddiweddar ac fe daeth pedwar llyfr newydd sbon o’r gweisg. Ni fu’r ardal erioed yn brin o dalentau.

* Lansiwyd llyfr yn dwyn y teitl ‘O’r Llechi i’r Cerrig’ gan Dr. Eddie John Davies, Cae’r Ffridd gynt. Yn hwn mae’r doctor yn rhoi teyrnged i fro’r llechi ei fagwraeth ac yn mynd ymlaen i roi ei hanes fel meddyg teulu yng Ngherrig y Drudion a’r cylch – felly’r llechi a’r cerrig. Fel y gwyddom mae cefndir meddygon teulu heddiw yn dra gwahanol i’r hyn roedd pan nad oedd oriau gweithio’n cael eu cydndabod. Mae llawer ‘strach doniol’ yma ac acw yn y llyfr ymysg a’r argyfyngau. Llyfr ‘poced’ gwerthfawr a hwylus.













* Yna, yn neuadd y WI, fe lansiwyd llyfr newydd gan Vivian Parry Williams ar ‘Elis o’r Nant– Cynrychiolydd y Werin’, sydd yn cyflwyno cefndir go lawn ar hanes y newyddiadurwr Ellis Pierce (1841-1912) o Gwm Wybrnant. Geraint Vaughan Jones oedd yn arwain y noson o’r llwyfan, a Bruce Griffiths, Gwyn Thomas, a Rheinallt Llwyd yn diddanu’r neuadd lawn efo darlleniadau o’r gyfrol. Cafwyd cyflwyniad hefyd gan yr awdur ei hun, yn ogystal a’r cyhoeddwr, Myrddin ap Dafydd, o Wasg Carreg Gwalch. Roedd Elin Angharad o Siop yr Hen Bost yno ar y noson hefyd i werthu’r llyfr, a bu hen drafod a hel straeon wrth i’r prynwyr aros i gael cyfarchiad oddi mewn i’r clawr gan Vivian.

* Yn y llyfrgell lansiwyd y nofel ‘Fel yr Haul’ gan Eigra Lewis Roberts. Gweler adolygiad isod.

* Lansiwyd llyfr yn Saesneg hefyd gan Hywel Roberts (gynt o Lan Ffestinog a mab i’r prifathro ar y pryd, Emyr Roberts) yn Eglwys Sant Tudclud, Penmachno, yn dwyn y teitl ‘Uncle Tom at War – from Penmachno to Prison Camp’. Ymunodd Thomas Williams â’r Liverpool Scottish Regiment, ac mae’r llyfr yn cofnodi symudiadau’r gatrawd hyd at yr amser y cymerwyd Uncle Tom yn garcharor rhyfel.


Fel yr Haul gan Eigra Lewis Roberts
Adolygiad gan Marian Roberts.

Nofel hanesyddol yw hon sy'n portreadu chwe blynedd olaf y gyfansoddwraig ddawnus Morfydd Llwyn-Owen.  Fe'i ganed yn Nhrefforest yn yr hen Sir Forgannwg yn 1891, ac yn un-ar-hugain oed aeth i astudio cerddoriaeth yn yr Academi Frenhinol yn Llundain.   'Roedd hefyd yn gantores arbennig, a perfformiodd ei chaneuon ei hun ar lwyfan yn broffesiynol am y tro cyntaf yn 1917.
Ond er ei medr aruthrol fel cerddor a chantores ymddengys ar adegau yn ferch ifanc anaeddfed iawn.  Mae'n freuddwydiol ac oriog, ac yn ysu am sylw “cariad” yn gyson; mae'n ymddwyn fel plentyn gafodd ei difetha ar hyd ei bywyd.

Canlbwyntir yn y nofel ar fywyd cymdeithasol Morfydd ymysg Cymry Llundain – yn y Capel yn Charing Cross er enghraifft, a'i hymwneud ymylol â llenorion tra modern y cyfnod fel Ezra Pound a D.H.Lawrence.  Ceir yma hefyd ddarlun o fywyd ganrif yn ôl gyda chysgod y Rhyfel Mawr yn tarfu ar fywydau'r cymeriadau yn y nofel.






Erbyn diwedd y nofel, pan fu farw Morfydd yn drasig o ifanc, cawsom ddarlun ardderchog o'r ferch arbennig hon yn hanes cerddoriaeth yng Nghymru.
Mae'n nofel rhwydd i'w darllen a mwynheais hi'n fawr.  Anogaf eraill i'w darllen.

Llyfr Newydd -Elis o'r Nant

Mae ysgrifennydd Llafar Bro wedi bod yn brysur eto, ac ar Nos Lun, 21ain Gorffennaf, am 6.30 o’r gloch, bydd Vivian Parry Williams, a Gwasg Carreg Gwalch yn lansio’i gyfrol ddiweddaraf ‘Elis o’r Nant –Cynrychiolydd y Werin’, yn neuadd Sefydliad y Merched, Blaenau.

Bydd y siaradwyr gwadd Gwyn Thomas, Bruce Griffiths, a Rheinallt Llwyd yn darllen pytiau o’r gyfrol ar y noson, dan lywyddiaeth Geraint Vaughan Jones. Mae croeso i bawb ddod draw, a bydd y gyfrol ar werth yn y neuadd am £7.50.