'Stesion Soldiwrs' Traws

ATGOFION AGNES… yn mynd â ni’n ôl i gyfnod yr Ail Ryfel Byd

Wrth weld yr ofn a’r dychryn sydd yn wynebu’r bobl yn Gaza a’r cyffiniau ar y teledu, daeth atgofion o’m plentyndod yn ôl i’r cof.

Roedd Rhyfel 1939-45 yn ehangu ac roedd sôn am i’r bechgyn orfod mynd i ymladd y gelyn. Ond bu raid i’r rhai oedd ychydig dros yr oed fynd i ffatrïoedd gwneud ffrwydron yn barod i’r rhyfel. Bu raid i’m tad fynd i Loegr i weithio mewn ffatri ffrwydron. Golygai hynny y byddai Mam yn mynd â’i thair merch ar y trên i Traws i aros am gyfnod efo’i theulu. Roedd yn gyfleus ar y trên o’r Blaenau yr adeg honno. Roedd Stesion Traws wrth ymyl cartref y teulu. Roedd chwaer mam yn gweini ar ddau ewythr iddi. Wrth fynd â ni i aros yno, roedd Mam yn ceisio lleihau ein hiraeth am nhad.

Yn Traws rhyw ddiwrnod y gwelsom fod prysurdeb mawr yn ymyl y Stesion. Roedd gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu er mwyn hwyluso’r ffordd i filwyr ddod yno. Fe’i galwyd hi’n ‘Stesion Soldiwrs’.

Pan gyrhaeddodd trên arbennig y Stesion newydd – er mawr syndod i ni – be ddaeth allan ohono ond ceffylau mawr hardd.  Sôn am weryru a strancio! Roedden nhw mewn ofn mae’n siŵr.  

Mewn hir a hwyr deallwyd mai ceffylau’r cafalri yn Llundain oeddynt.

Ar ôl eu setlo i lawr a’u dyfrio ac yn y blaen, rhoddwyd rhyw bethau du tu ôl iddyn nhw.
‘Gun Carriages’ oeddynt. Maent yn dal i dynnu rheiny ar achlysuron pwysig yn Llundain heddiw.

 Pan oedd yn pasio tŷ’r teulu, rhybuddiwyd pawb i beidio dod allan ar y ffordd. Roedd rhywun wedi gwneud llwybr arbennig ar draws y caeau yn lle bod rhaid iddynt fynd drwy’r pentref. 

 

I ffwrdd â nhw ar draws y caeau yn un rheng gan dynnu’r gynnau o’u holau. Osgoi’r pentref wnaethant rhag tynnu sylw mae’n siŵr. Roeddynt yn mynd i’r ‘Camp Soldiwrs’ oedd ychydig filltiroedd i ffwrdd. Roedd rhai yn arwain y ceffylau ac eraill yn eistedd arnynt. Ar ôl gosod cyfrwyon arnynt a gosod y gynnau yn sownd fe aethant ymlaen i’r camp.

Ychydig amser wedi hynny, daeth awyren a gollwng bom ychydig bellter o’r Stesion. Glaniodd y ffrwydrad ar y graig, a diolch i’r drefn, wnaed fawr o niwed i’r bobl. Er hynny, cafodd rhai o’r adeiladau ddifrod. Maluriwyd ffenestri tai, a daeth y nenfwd i lawr mewn tŷ arall ac ysgytiwyd tai eraill.

Y noson wedyn, yn ôl ei arfer, clywyd Lord Haw Haw yn canmol yr ymgyrch ond bod yr awyren wedi colli ei ffordd wedi iddi ddilyn yr afon yn hytrach na Llyn Traws. Ychydig cyn hyn roedd si ar droed fod ysbïwyr o gwmpas. Pwy a ŵyr?

Mwy o bytiau i ddod!

Agnes Edwards
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

Adeiladau iechyd: adeiladau cymunedol?

O’r Pwyllgor Amddiffyn
Fydd neb yn synnu, bellach, bod Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr wedi rhoi’r hen ganolfan iechyd ar werth, yn ogystal â’r cyn clinig ffisiotherapi ar Ffordd Tywyn, y naill ar bris o £80,000 a’r llall am £60,000, a hynny er gwaethaf gwadu eu bwriad fwy nag unwaith yn y gorffennol.

Cyn belled ag y mae’r ganolfan iechyd yn y cwestiwn, yna efallai y bydd rhai ohonoch yn cofio erthygl yn rhifyn Tachwedd 2013 yn adrodd:
‘Y cynllun fydd datblygu adeilad yr ysbyty ac adeilad y Ganolfan Iechyd, gan gynnwys darn y feddygfa. Un gwasanaeth o dan ddau do. Does yna ddim bwriad yn y byd i’w werthu’.

Lluniau GVJ




Ond dŵr o dan y bont ydi peth felly erbyn hyn, wrth gwrs. Pwysicach rŵan ydi dyfodol y clinig ar Ffordd Tywyn, o gofio bod hwn hefyd, fel yr Ysbyty gynt, yn Adeilad Coffa a gafodd ei adeiladu ‘i gadw mewn cof a pharch bob bachgen o’n bro a gollodd ei fywyd yn Rhyfel 1939-45’.
Mae’n ymddangos mai £60,000 ydi gwerth y ‘cof a’r parch’ hwnnw erbyn heddiw, gyfeillion.
         
Bydd yn ddiddorol gweld a fydd y Lleng Brydeinig a’r Ffiwsilwyr Cymreig yn datgan mwy o ddiddordeb y tro yma nag a wnaethon nhw ynglŷn â dyfodol yr Ysbyty Coffa gynt. Siawns bod ‘Cofio’r Hogiau’ yn golygu llawer mwy na saliwtio a gosod torch o’r pabi coch unwaith y flwyddyn?

Ond dyma gwestiwn i bawb ohonom feddwl yn ei gylch:

O ystyried mai pobol Stiniog a gasglodd yr arian i godi’r adeilad yn y lle cyntaf, yna onid y peth lleiaf y dylai’r Betsi, neu’r llywodraeth Lafur yng Nghaerdydd ei wneud rŵan ydi’r cyflwyno’r adeilad yn ôl i’r gymuned, yn rhad ac am ddim, at ddefnydd y gymdeithas? Byddai’n ddelfrydol fel amgueddfa neu Ystafell Gyfarfod.

Os ydych yn cytuno, yna lleisiwch eich barn cyn iddi fynd yn rhy hwyr. Waeth heb â chodi pais pan fydd hi’n rhy hwyr.
GVJ

-----------------------


Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Chwefror 2019. Erbyn hyn, mae'r Pwyllgor Amddiffyn a Chyngor Tref Ffestiniog wedi bod wrthi'n trafod dyfodol yr adeilad efo'r bwrdd iechyd ac wedi llythyru efo cymdeithasau a grwpiau lleol. Meddai llythyr gan y cyngor tref:

"Mae pryder mawr yn y gymuned bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn bwriadu gwerthu’r hen glinig ffisiotherapi ar Heol Towyn. Adeiladwyd yr adeilad hwn er cof am y 54 o ddynion ifanc o'r ardal a gollodd eu bywydau yn yr Ail Ryfel Byd trwy gasglu arian gan drigolion lleol, y mwyafrif ohonynt yn chwarelwyr ar gyflogau isel iawn.

Mae'r Pwyllgor Amddiffyn a'r Cyngor Tref bellach wedi ysgrifennu at Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ynghylch dyfodol yr adeilad ac wedi cael gwybod bod y Bwrdd Iechyd yn barod i roi tri mis i ni ddod i fyny gyda defnydd arall ar gyfer yr adeilad er budd y gymuned. Yna byddent yn trafod y syniad gan y gymuned ac yn penderfynu a fyddant yn rhoi chwe mis arall i ni baratoi cynllun ar gyfer dyfodol yr adeilad.

Mae'r Cyngor Tref, mewn cydweithrediad â'r Pwyllgor Amddiffyn, yn awyddus i gwrdd â chymdeithasau a grwpiau lleol i drafod dyfodol yr adeilad ac i geisio cael syniadau ar gyfer defnydd arall o’r adeilad."
------------------------------------

Cafwyd ambell i ymateb diddorol wrth i Llafar Bro holi ar y stryd, er enghraifft:

     * Dwi ddim yn ymddiried o gwbwl yn y bwrdd iechyd i gadw eu gair, o ystyried hanes yr Ysbyty;

     * Mae angen gofal cyn cymryd cyfrifoldeb o'r adeilad gan fod nifer o adeiladau eraill yn brwydro am arian a defnydd yn y dref, fel y Ganolfan Gymdeithasol;

     * Byswn i'n licio gweld amgueddfa fach yno;

     * Bysa fo'n well gwerthu'r lle er mwyn prynu a datblygu hen siop Lewis neu Neuadd y Farchnad...

Be ydych chi'n feddwl? Gyrrwch air!

Ysgol Maenofferen a'r Ail Ryfel Byd

Cyfres newydd gan Agnes Edwards, yn edrych ar lyfrau log Ysgol Maenofferen yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Un diwrnod cefais wahoddiad, gan ysgol fy ŵyr a’m hwyres, i siarad am fy mhrofiadau a’m teimladau yn blentyn yn ystod yr ail ryfel byd.  Gan fy mod mor ifanc nid oeddwn yn gwybod y ffeithiau ac felly es ati i gael gweld llyfrau log ysgol neu ddwy.

Diolch i’r prifathrawon, cefais fynd i’r ysgol i gopïo peth o'r ffeithiau a gweld y penderfyniadau wnaed yr adeg hynny.  Dyma rai o eitemau o lyfr log Ysgol Merched Maenofferen gan ddechrau ym Medi 1939. Diddorol sylwi mai yn Saesneg y cofnodwyd y cwbl heblaw am ychydig o eiriau yn Gymraeg ar ddydd Gŵyl Ddewi. 

Yn wyneb y ffaith fod yr holl broblemau yn effeithio’r plant a’r athrawon,  y mae’n rhyfeddol fod yr ysgol yn medru rhoi cystal addysg i’r genethod.  Roedd y tywydd garw, a’r holl anhwylderau yn gwneud addysg yn anodd ond oherwydd gwaith da’r athrawon, y mae’n rhyfeddol fod cymaint o’r genethod wedi cael y marciau uchaf drwy sir Feirionnydd.  Roedd y ferch a’r marciau uchaf yn y scholarship yn cael gwobr o ‘gini’ sef £1.1.0 -a merch o Ysgol Maenofferen oedd honno’n aml.

Dyma ychydig o ffeithiau a gofnodwyd o’r log:

3/09/39  Yr ysgol yn cau am wythnos pan ddaeth cyhoeddiad o Lundain i ddweud bod rhyfel ar ddechrau. Yr wythnos ddilynol ail agorwyd yr ysgol gyda naw merch ddiarth wedi eu cofrestru yn Ysgol Maenofferen - y naw wedi dod yma fel evacuees. Am y ddau fis dilynol ychydig a gofnodir ond bod amryw o blant ac athrawon yn dioddef o ddolur gwddw, tonsilitis, cwinsi a difftheria gan ddilyn i’r flwyddyn newydd - mwy o ddifftheria a'r clefyd coch.

19/01/40  Cafwyd eira trwchus dros nos ac yr oedd yn oer iawn. Y chwareli wedi cau a phresenoldeb y plant yn yr ysgol i lawr i 56%.

26/01/40  Tywydd oer a gwynt o’r dwyrain.

21/02/40 Epidemic o beswch a ffliw - plant ac athrawon. Gyrrwyd tair athrawes adra, a chafwyd gorchymyn i gau'r ysgol am wythnos (gan yr Awdurdod Iechyd).

04/03/40  Yr ysgol yn ail agor a’r nyrs yn dod i edrych os oedd yna blant eisiau ychwaneg o fwyd maethlon ("under nourished children").

14/05/40  Roedd y diwrnod hwn i fod yn ddiwrnod o wyliau, ond daeth gorchymyn oherwydd haint  “rubella” (y frech goch).

26/09/40  Yr athrawon yn cael esiampl o’r cinio fyddai’r plant yn gael yn Festri Brynbowydd.  (Roedd plant y tair Ysgol sef Merched, Bechgyn a Babanod yn cael cinio canol dydd yn Festri Capel Brynbowydd.) Roedd y babanod a merched Std 1 yn mynd i lawr i Frynbowydd am 11.10 a.m. ynghyd a Bechgyn Std 1.  Yna am 11.40 a.m. aeth gweddill y genethod (61 ohonynt) (a gweddill y bechgyn mae’n siŵr). Cynnwys y cinio oedd “stew” a phwdin. Y pris oedd 3 ceiniog yr un bob dydd.

4/10/40  Cafodd 85 o enethod ginio drwy’r wythnos ond yr oedd y tywydd yn anarferol o wlyb a stormus.  Roedd y merched yn wlyb domen yn cerdded yn ôl ac ymlaen i Frynbowydd, yn enwedig y rhai bach. Yna, am 1.20 p.m. clywsant y siren yn canu.  (Roedd y ‘siren’ yn canu pan oedd unrhyw berygl i’w ganfod.) Roedd 155 o enethod yn bresennol. Pan ganai’r siren:
The bigger girls were scattered to different houses according to plan, while the other half took shelter in the 3 shelters provided by Education Authority in the playground.
(Fedra i ddim cael gwybod beth oedd y ‘plan’ ond fe gofiaf am un lloches yn iard y Genethod.) Ar ôl clywed yr all clear cafodd y genethod i gyd fynd adref gan fod rhan fwyaf  ohonynt yn wlyb domen ar ôl mynd yn ôl a blaen yn y glaw.

24/10/40  Canodd y siren eto am 1.15 p.m. Caewyd yr ysgol a rhannwyd y plant i wahanol dai a’r 3 lloches oedd yn y coed.  Chwarter awr yn hwyrach canwyd yr all clear a daeth pawb yn ôl i’r ysgol, ail ddechreuwyd y gwersi. (Rwy’n cofio mynd i lawr i’r maes chwarae tarmac i weld un shelter pan oeddwn yn y babanod. Roedd wedi ei wneud o fagiau tywod heb ddrws, a phan aethom ni i edrych arno roedd yr arogl yn eich taro chi.  Roedd y defaid wedi cael modd i fyw yn cael lloches ac wedi baeddu ymhobman!  Penderfynais yr adeg hynny y buaswn yn cymryd fy siawns tu allan yn rhywle na mygu yn y shelter!

18/11/40  Galwodd nyrs gyda bocs cymorth cyntaf at ddefnydd yr ysgol.  Roedd un athrawes wedi cael tystysgrif mewn cymorth cyntaf a gadawyd y bocs yn ei gofal.

25/11/40  Cafwyd rholion o net (anti splinter). Rhoddwyd rhai ar y ffenestri a drysau Mr Williams oedd yn gofalu am hyn a’r athrawon a’r merched yn ei gynorthwyo.

20/11/40  Daeth gorchymyn o Ddolgellau i ddweud na ddylai tanau yn yr ysgol gael eu cynnau cyn 8.30 a.m. o dan y Blackout Regulations. Ysgolion i ddechrau am 9.45 a.m. tan hanner dydd a’r prynhawn o 1 o’r gloch tan 3.15 p.m.

13/12/40  Presenoldeb yn isel o achos epidemic o glwy’ pennau drwy’r ysgol ac amryw yn cwyno efo’r pâs.

07/01/41  Tywydd difrifol.  Dim dŵr yn adeilad yr ysgol.  Dŵr wedi rhewi yn y toiledau.

16/01/41  Doctor yma yn rhoi triniaeth i rwystro difftheria.  Amryw o’r genethod wedi cael pigiad i wrthsefyll difftheria.
--------------------------------------

Detholiad yw'r uchod, o ran 1 y gyfres, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2017.
Llun Paul W

Pwyllgor Amddiffyn yr Ysbyty Coffa

Wrth i’r gwaith ar yr adeilad newydd ddod i ben, mae’n siŵr bod llawer ohonoch o’r farn bod y frwydr drosodd, bellach, ac nad oes gennym unrhyw ddewis ond derbyn cynlluniau’r Betsi, doed a ddêl; cynlluniau sydd wedi dangos ffafriaeth amlwg tuag at ardaloedd mwy Seisnig y sir, a hynny ar draul yr ardal hon, sy’n dal mor Gymraeg-ei-hiaith.

Sut bynnag, dyma rai FFEITHIAU i’w hystyried:

Nid yw’r adeilad newydd wedi costio’r un geiniog i’r Betsi hyd yma: Caerdydd sy’n talu’r cwbwl!
Fe gauwyd yr Ysbyty Coffa yn y gobaith o arbed arian i’r dyfodol.

Bydd nifer o stafelloedd yr adeilad newydd yn wag am y rhan helaethaf o bob wythnos. Pur wahanol, yn reit siŵr, i’r Ysbyty Coffa gynt!

Hyd yn oed mor hwyr â hyn yn y dydd, mater cymharol syml fyddai gwneud lle i’r gwasanaethau a ddygwyd oddi arnom (Fe gawsom farn pensaer profiadol ar y mater hwn.)

Mae’r LMC (sef panel meddygon gogledd Cymru), yn ogystal â’r Cyngor Iechyd Cymunedol yng Ngwynedd a Chonwy, wedi datgan cefnogaeth i’n hymgyrch ni ac wedi anfon llythyrau at y Pwyllgor Deisebau i gadarnhau hynny.

Bydd disgwyl i Gyngor Gwynedd (neu ni, yn hytrach, fel trethdalwyr!) gyfarfod costau ambell wasanaeth yn y ganolfan newydd.

Ers 2013, mae ardaloedd llai poblog Dolgellau a Tywyn yn derbyn gwasanaeth iechyd llawnach a llawer iawn gwell na’r hyn a fydd ar gael i ni, yma, ar ôl agor y ganolfan newydd. Er inni herio’r Bwrdd Iechyd droeon ar y mater hwn, maen nhw wedi methu’n lân â gwrthbrofi’r cyhuddiad.

Trwy ffafrio ardaloedd mwy Seisnig y glannau ar draul ardal Gymraeg-ei-hiaith fel hon, yna mae’r Betsi yn euog o hiliaeth amlwg, a maen nhw wedi methu gwrthbrofi’r cyhuddiad hwn hefyd.
Mae Prif Weithredwr y Bwrdd Iechyd ar gyflog blynyddol o £215,000 a mwy, sef o leiaf £40,000 yn fwy nag y mae Theresa May hyd yn oed yn ei dderbyn fel Prif Weinidog!

* * * *

Llongyfarchiadau a diolch i’r Cynghorydd Glyn Daniels am gyflwyno cynnig gerbron Cyngor Gwynedd  o dan “Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014” yn galw ar y Cyngor Sir i drafod o’r diwedd y dirywiad yn y gwasanaethau iechyd yn yr ardal hon ers cau’r Ysbyty Coffa yn 2013. Yn ôl a ddeallwn, derbyniodd cynnig Glyn, wedi’i eilio gan ei gyd-gynghorydd lleol Linda Wyn Jones, gefnogaeth 52 o’r cynghorwyr, efo dim ond 2 yn atal eu pleidlais.

Trueni na fyddai’r cam hwn wedi cael ei gymryd bum mlynedd yn ôl, fel ag y gwnaed yn llwyddiannus iawn gan y Cynghorydd Morgan Vaughan yn Nhywyn, i achub yr ysbyty coffa yn fan’no.


Fe gofiwch fod dwy flynedd a mwy wedi mynd heibio ers inni gyflwyno ein deiseb yn galw am adfer y gwasanaethau a ddygwyd oddi arnom, sef

Gwlâu i gleifion,
Uned Mân Anafiadau, a
Gwasanaeth Pelydr-X; 

gwasanaethau na chafodd eu bygwth o gwbwl mewn ardaloedd fel Dolgellau a Tywyn sydd â phoblogaeth lawer llai nag yma.

Mae’r ddeiseb yn dal i gael ei thrafod yn rheolaidd o fis i fis gan aelodau’r Pwyllgor Deisebau a hynny oherwydd nad ydyn nhw’n fodlon efo’r modd y mae’r Bwrdd Iechyd yn osgoi ateb dadleuon y Pwyllgor Amddiffyn.

* * * *

O fewn ychydig fe geir gweld agoriad swyddogol y Ganolfan newydd pryd y bydd swyddogion y Betsi a’u cynffonwyr yn torsythu’n hunanbwysig o flaen y camerâu a gwŷr y Wasg, ond mi fyddwn ni, bobol y fro, yn cofio mai’r hyn maen nhw wedi’i neud mewn gwirionedd ydi fandaleiddio a difrodi adeilad oedd yn gofadail i 407 o wŷr ifanc yr ardal hon a gollodd eu bywydau mewn dau ryfel byd. Yn hytrach na thorsythu fel ceiliogod balch y diwrnod hwnnw, rheitiach fyddai i’r bobol yma guddio’u pennau mewn cywilydd.

GVJ
-------------------------------

Crynodeb yw'r uchod o'r hyn ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2017.

Pobl y Cwm -gweinidogion a rhyfeloedd

Dyddiau fu yng Nghwm Cynfal. 
Pennod arall o gyfres atgofion y diweddar Ellen Williams.

Cafodd nifer o blant eu bedyddio yn y Babell, y rhai ddaeth wedyn yn ddinasyddion da a gwerthfawr i Gymdeithas, a rhai wedi dringo i safleoedd uchel.

Tra bum i yn y Babell am i agos i hanner can mlynedd, bum dan weinidogaeth pedwar gweinidog. Y Parch Thomas Lloyd wyf yn ei gofio gynta. Bu yn weinidog ar Engedi am un-mlynedd-ar-ddeg. Pan yn ymadael yn 1905 am Capel Coch Llanberis, tynwyd llun o Gynulleidfa y Babell i roddi yn anrheg iddo. Roedd rhif yr aelodaeth yr adeg honno yn agos i hanner cant, a rhif y plant tan 14eg oed yn ugain. Bedyddiodd Parch Thomas Lloyd brawd i mi a dwy chwaer. Gwnaeth y gymwynas olaf i fy mam, chwaer a brawd i mi.

"Yma y safai hen gapel Y Babell." 1861-1904

Yn 1906 daeth y Parch John Edward Hughes o'r Coleg yn weinidog ar Engedi. Priododd pan yn dod yma i Ffestiniog â merch o Aberystwyth, ac aethant i fyw i Rhianfa, tŷ oedd yn eiddo Engedi. Yn mhen y flwyddyn ganwyd iddynt blentyn bach marw anedig, ac yn mhen dwy flynedd arall ganwyd mab iddynt, a bu farw ei fam ar ei enedigaeth. Enw'r mab yw John Medwyn Hughes, ac y mae yn byw heddyw [1978] yn Sir Fôn. Mae ganddo adgofion melys am y Babell.

Y Parch J.E.Hughes dderbyniodd fi yn gyflawn aelod o'r eglwys, wyth ohonom o'r Babell, ac unarddeg o Engedi ar yr un pryd ar nos Fercher Seiat yn Engedi. Byddai y gweinidog yn dod i'r Babell ryw awr o flaen y Seiat i roi gwersi i ni at gael ein derbyn, a rhaid oedd dysgu pobeth yn iawn. Rwyf yn cofio yn dda ei gynghorion a'i rybuddion, er lles i bawb o honom. Roedd hyn tua 1912, y flwyddyn hono roedd y gweinidog yn gadael Engedi wedi chwe blynedd o wasanaeth ffyddlon am eglwys Brynshengcyn Sir Fôn.

Rhywdro rhwng 1913-1914 daeth y Parch Edward Powell o eglwys Nant Peris yn weinidog ar Engedi. Bu yno am wyth mlynedd ar hugain yn gwasanaeth. Roedd pawb yn yr ardal yn edrych arno fel un o'r Llan. Hen lanc ydoedd a'i chwaer yn cadw tŷ iddo. Rhyw dro tua 1922 daeth gofalaeth eglwys Peniel iddo i'w bugeilio, ac i olygu mwy o waith iddo. Roedd y Parch Ed Powell o natur addfwyn, caredig a chymwynasgar. Roedd yn hoff iawn o blant, a llawer tro pan ar ymweliad rhoddai rywbeth yn llaw plentyn yn ddistaw, heb son na stwr. Byddai yn dod yn rheolaidd i ymweled a'i aelodau unwaith yn y flwyddyn, ac yn ymweld â'r hen a'r cleifion yn gyson. Bedyddiodd ddau fachgen i mi, gwnaeth y gymwynas olaf i fy mrawd a fy nhad, ac i fy machgen a fu farw drwy ddamwain yn 12 oed. Ymddeolodd o'r weinidogaeth ryw dro rhwng 1941-1942, ac aeth yn ôl i'w gynefin yn Rhosesmor. Bu cyfarfod ymadawol iddo yn Peniel, a chyflwynwyd tysteb iddo fel arwydd o werthfawrogiad o'i wasanaeth i'w eglwysi a phentre Ffestiniog am y cyfnod o wyth mlynedd ar hugain.

Yn mhen y flwyddyn wedyn daeth y Parch John Daniel Gruffydd a'i briod a dau o fechgyn o eglwys Gwernymynydd i fugeilio eglwysi Engedi a Peniel. Bu yntau yn ffyddlon, diwyd a gweithgar yn mhob rhan o wasanaeth yr eglwysi. J.D.Gruffydd wnaeth y gymwynas olaf i fy annwyl briod ar y 4ydd o Ragfyr 1946.

Gwelais ddwy ryfel byd yn y cyfamser. Collodd chwech o fechgyn Cwm Cynfal eu bywydau yn hon, er loes a cholled a hiraeth i'w teuluoedd ac i'r ardal, a prin i glwyfau y rhai a anafwyd gael amser i wella, roedd rhyfel 1939 ar y gorwel, a'r byd i gyd mewn dryswch. Roedd pawb yn byw mewn ofn a phryder, gwyddent drwy brofiad beth oedd effeithiau a chanlyniadau rhyfel. Bu am gyfnod o chwe blynedd. Daeth ein bechgyn o'r Cwm yn ôl o'r gyflafan honno yn ddianaf. Cafwyd swper croeso yn ôl iddynt yn y Babell, a diolch i Dduw am eu cadw, gan gofio gyda gofid a loes a hiraeth dwys am y rhai a aeth yn aberth i'r gyflafan fawr.

Bu yn amser galed iawn ar bawb y pryd hynny, bob peth yn gorfod newid eu cynlluniau, y bechgyn ifanc yn gorfod mynd i'r fyddin, eraill, yn fechgyn a merched yn gorfod gadael eu cartrefi i fynd i ffatrioedd i wneud arfau rhyfel. Y gweithwyr ar y tir yn prinhau, ac er iddynt weithio o oleu i oleu, roedd yn galed i godi digon o fwyd a phethau angenrheidiol i gadw'r wlad i fynd. Do, bu mewn cwrs amser newid mawr mewn trefniadau ac amgylchiadau, daliodd y bobl y Babell yn dynn yn rhaffau yr Achos, er colli llawer iawn o aelodau, fel pob man arall.

Er yr holl anhawsterau a'r anfanteision, yr oeddent ar eu goreu gyda'r plant a'r ifanc yn y gwaith da oedd dan eu gofal. Roedd eu ffyddlondeb, diwydrwydd au dyfalbarhâd yn eithriadol, ac fel cymwynaswyr a charedigion yn wir ystyr y gair.

Gofalwyr y Babell yn 1946: Ellis Thomas, Tynyfedwen, Howell Roberts, Brynmelyn, John Roberts, Brynllech.

Bendith Duw ar bawb o honoch, a daliwch i gredu yn gadarn a chry mewn ffydd, gobaith a chariad, fod i Seion eto Wanwyn hyfryd iawn.

Dyna fi wedi teithio yn ôl yn fy nghof agos i hanner canrif, mae'n sicr fy mod wedi gwneyd amryw gamgymeriad. Rwyf yn teimlo fod gen i ddyled a diolch mawr i'r Babell am y cychwyn a gefais yno, ac i'r gweinidogion y bum dan eu gofal ac yn fy hyfforddi. Rwyf yn cael cysur ac yn mwynhau edrych yn ôl i'r amser a fu.   
---------------------------------------

Ysgrifenwyd yr atgofion yn wreiddiol ym 1978; a bu'r gyfres yn rhedeg yn Llafar Bro yn ystod 1999 a 2000.
Gallwch ddilyn y gyfres gyfa' trwy glicio ar y ddolen 'Pobl y Cwm' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -'ynghanol y frwydr fawr'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
 
Daeth rhifyn cyntaf o'r Rhedegydd am 1916 â'r newyddion fod Morris Vaughan Roberts, mab ieuengaf y meddyg Vaughan Roberts, wedi ei ddyrchafu'n Lefftenant gyda chwmni 14eg y Ffiwsilwyr Cymreig. Dyrchafwyd Dafydd Owen Evans, (Deio), mab y Dr R.D.Evans i swydd o Lefftenant hefyd, gyda'r 17eg gwmni'r Ffiwsilwyr, tua'r un adeg.

Er i nifer o weithgareddau lleol gael eu gohirio oherwydd y rhyfel, roedd Eisteddfod Capel Gwylfa (M.C.), oedd i'w chynnal ar 18-19 o Chwefror, yn parhau i gael ei hysbysebu yn y wasg. Felly hefyd amryw o ddigwyddiadau eraill, megis cyngherddau, ac Eisteddfod Nadolig Ffestiniog, oedd i'w chynnal yn y Neuadd Gyhoeddus. Croesawyd nifer o filwyr o'r ardal, oedd adref am seibiant o'r ffosydd, ac yn eu mysg, y Lefftenant Evan Jones, gynt o'r Rhosydd, oedd yn gwasanaethu gyda charfan y twnelwyr gyda'r Royal Engineers yn Ffrainc.

Roedd llythyrau a anfonwyd gan filwyr o 'Stiniog yn llifo i dudalennau'r Rhedegydd; cymaint felly fel y bu'n orfod ar olygydd y papur gydnabod, oherwydd diffyg gofod, ei fod yn gorfod eu cwtogi, er mor ddiddorol oedd cynnwys sawl un. Un o'r rhai mwyaf trawiadol i'w ddarllen oedd llythyr y Sgowt David Lloyd, gynt o Frondeg, ond ar y pryd 'rhywle yn Ffrainc'. Disgrifiodd gohebydd y papur lleol fod 'rhai fel ef ac eraill yn enbydrwydd y ffosydd, ac yn haeddu i ni eu cofio a’u cysuro. Efallai nad anyddorol fyddai ychydig o'u hanes yma, i chwi yn Ffestiniog.'

Rhoddwyd gweddill y golofn yn rhydd i David Lloyd adrodd hanes yr erchyllterau. Y syndod mawr ynglŷn â'r llythyr hwn yw, gan ei fod yn disgrifio'r amgylchiadau mor eglur, ei fod wedi mynd heibio’r sensoriaid o gwbl. Fel arfer, ni chaniateid i'r milwyr, yn enwedig yng nghyfnod cynnar y rhyfel, ddatgelu gwybodaeth am golledigion o'u mysg. Syndod arall yw ei fod wedi ei ysgrifennu trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg, sy'n awgrymu fod Cymry Cymraeg ymysg y sensoriaid. Beth bynnag am hynny, roedd disgrifiadau David yn rhoi darlun clir iawn i'r darllenwyr o'r sefyllfa druenus a wynebai'r milwyr yn y ffosydd, ond eto, heb enwi’r lleoliad:

Yr ydym ar hyn o bryd ynghanol y frwydr fawr. (Ni chaf enwi y lle) Ac yr ydym yn cael colledion mawr. Yr wythnos ddiweddaf chwythodd y Germans un o'u mines, a chladdwyd ugain o'n dynion, a niweidiwyd eraill yn ddifrifol iawn. Yr ydym yn ymladd yma dan lawer iawn o anfanteision, ac yr ydym at ein hanner mewn dwfr yn y trenches, ac yr ydym o fewn 25 llath i'r gelyn, pa rai sydd yn gyrru eu mwg marwol drosodd atom yn barhaus, ond mae gennym ar hyn o bryd respirators rhagorol, fel nad yw y nwy yn cael effaith arnom. Treuliasom ein Nadolig yn y trenches, ac yr oeddwn yn teimlo yn rhyfedd. Ni gawsom dipyn bach o 'pork' a plum pudding, ac felly nid oedd yn ddrwg iawn arnom. Yr ydym yn byw yma, fodd bynnag, mewn gobaith y cawn dreulio y Nadolig nesaf yn ein cartrefi, os gwêl Duw yn dda ein harbed. Dydd Sul diweddaf, gwnaethom ruthr am eu trenches. Fe laddwyd 57 o honynt, a daliwyd 31 yn garcharorion, ac yr oedd ein colledion ni yn 13, a chlwyfwyd 7, fel nad oedd ein colledion ond bychan o'i gyferbynnu a hwy. Dymuniad pawb yma ydyw ar i'r rhyfel ofnadwy hon ddod i derfyn buan a buddugoliaethus, er mwyn Duw, Brenin a gwlad. Terfynaf yn awr gan ddymuno Blwyddyn Newydd Dda i bawb. Fe gewch lythyr eto yr wythnos nesaf.

Wele isod enwau ychwanegol at restr fis Rhagfyr y rhai o’r ardal fu’n gwasanaethu fel twnelwyr gyda charfan Evan Jones, Rhosydd:
Capten Evan Prichard, Brynawel;
Thomas Huges, 4 London Terrace;
H. London Green, 27 Stryd Glynllifon;
William R. Jones, 15 Stryd Fawr;
Pierce Evans, Llwyn Eifion, Maentwrog; a
David Jones, Bodfaen.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a'r Rhyfel Mawr- Pierce Jones

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn dilyn cyhoeddi f’erthygl gyntaf yn y gyfres, cefais alwad ffôn gan Mrs Gwyneth Wynne, Penlan, Llan. Roedd wedi mwynhau darllen yr ysgrif, meddai, gan ychwanegu fod ganddi grair difyr iawn yn ei chartref, gyda chysylltiadau â'r cyfnod hwnnw.

Tysteb liwgar, hardd oedd hon, mewn ffrâm, a oedd wedi ei chyflwyno ar yr ail o Chwefror, 1919, i Mr a Mrs Pierce Jones, oedd yn nain a thaid i'w diweddar ŵr, Ted Lloyd Wynne. Tysteb gan drigolion yr ardal i'r ddau oedd hon, a hynny am eu gwasanaeth i'r gymuned yn ystod cyfnod y rhyfel. Gosodwyd llun o'r ddau, naill ochr i'w gilydd, ar ben y dysteb, a geiriau canmoliaethus odditanynt.

Dyma flas o ran gyntaf y geiriau hynny, sydd wedi eu cofnodi mewn ysgrifen gain iawn:

“Cyflwynir i chwi yr anerchiad hwn ynghŷd â rhodd ariannol oddiwrth eich caredigion yn yr ardal ac eraill fel amlygiad o'n gwerthfawrogiad o'ch gwasanaeth parod i deuluoedd y lle, yn arbennig i'w meibion ymunodd â'r fyddin yn ystod y Rhyfel Mawr. Bu i chwi ar y cychwyn, osod eich bryd ar fod yn ffyddlon a charedig wrthynt, ac er cyrraedd y nod, da gennym ddwyn tystiolaeth nad arbedasoch na thraul na thrafferth i chwi eich hunain...”

Aeth y geiriau, llawn clod i Pierce a Margaret Jones ymlaen i ganmol gwasanaeth y ddau i'w cymuned a'i phobl. Arwyddwyd y dysteb gan Griffith Jones, cadeirydd y pwyllgor anrhegu, ac Aneurin Jones, trysorydd, ac Edward Davies, yr ysgrifennydd.

Y peth sy'n anghyffredin am hyn oll yw'r ffaith i'r dysteb gael ei chyflwyno i Pierce Jones o gwbl. Oedd, roedd Pierce yn ddyn adnabyddus iawn yn ei fro, yn gynghorydd gweithgar, yn ustus heddwch, ac yn bwyllgorddyn blaenllaw. Ac fel y gwelid ar y dysteb, roedd yn ŵr poblogaidd iawn ymysg ei gyd-ddinasyddion yn 'Stiniog, a'i wasanaeth i'r plwyf yn cael ei werthfawrogi. Fel y tystia'r geiriau ar y dysteb, roedd gwerthfawrogiad teuluoedd y meibion a ymunodd â'r fyddin yn uchel iawn hefyd.

Y syndod yw mai cynrychiolydd milwrol a wasanaethai ar dribiwnlysoedd yn sir Feirionnydd, gan gynnwys tribiwnlys Blaenau Ffestiniog oedd Pierce. Dynion a benodwyd gan y Swyddfa Rhyfel oedd y cynrychiolwyr milwrol rhain, a'u prif swydd oedd penderfynu a oedd y sawl a fynnent esgusodiad rhag ymrestru yn deilwng o gael rhyddhad. Rhan arall, bwysig o'i swydd, wrth reswm, oedd bodloni eu meistri yn y Swyddfa Rhyfel, a cheisio sicrhau y byddai digon o eneidiau'n cael eu hanfon o bob cymuned i ateb yr alwad ar y ffrynt.

Wrth ddarllen y geiriau canmoliaethus amdano, mae'n debyg i Pierce ganiatáu esgusodiad i nifer o fechgyn y fro rhag gorfod ymrestru. Ond wrth ddarllen y geiriau 'yn arbennig i'w meibion ymunodd â'r fyddin' uchod, roedd wedi bod yn gyfrifol o anfon rhai i'r ffrynt hefyd. Rwyf wedi darllen cofnodion o nifer fawr o'r tribiwnlysoedd a gynhaliwyd yn y sir hon, ac yn Nyffryn Conwy, ac wrth gymharu'r driniaeth a gafodd bechgyn ifainc yr ardaloedd hynny, roedd tipyn mwy o drugaredd yn perthyn i Pierce Jones na rhai Dyffryn Conwy, yn amlwg.

Bu farw Pierce Jones ar y 3ydd o Ionawr 1930, yn 70 mlwydd oed, a chladdwyd ef ym mynwent Llan. Ymunodd Margaret, ei wraig ag ef yn y bedd 29 Mai 1943. Heddwch, yng ngwir ystyr y gair, i'w llwch.

Llawer o ddiolch i Gwyneth am ei hymateb, ac am y croeso i'w chartref i weld y dysteb hardd, ac am gael tynnu llun.

Stiniog a'r Rhyfel Mawr- newyddion a barn

Parhad o gyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf:

Ar 21 Tachwedd 1914, cyhoeddodd Y Rhedegydd y gerdd gyntaf yn ymwneud â’r Rhyfel Mawr yn y papur. Yn nodweddiadol o’r nifer fawr o gerddi tebyg a ymddangosodd ar dudalennau’r papur dros gyfnod y Rhyfel Mawr oedd y gerdd am y ‘Kaiser du gorphwyllog’, gan T.W. (Grugyn) o Lanrwst.

Wythnos yn ddiweddarach, roedd gan Grugyn un arall yn taflu atgasedd tuag ‘At y Kaiser’, ynghŷd â cherdd wladgarol Brydeinig gan John Osgar Phillips, Llwyn, Ffestiniog, dan y testun Galwad Prydain. Mab i'r Parchedig R.Talfor Phillips, gweinidog Capel Bethel yn Llan Ffestiniog oedd y bardd ifanc hwn. Roedd John Osgar, fel nifer o'r beirdd lleol, wedi ei drwytho mewn propaganda'r  Swyddfa Rhyfel, a Lloegr a Phrydain, nid Cymru, yn cael y flaenoriaeth yn ei wladgarwch. Cynhwysir y pennill cyntaf o'i gerdd isod:

Cofiwn feibion dewrion Prydain
Sydd yn ymladd dros ein gwlad,
Tra 'rym ni ar aelwyd gynnes
Yn mwynhau cysuron mad;
Maent yn dioddef mawr galedi,
Mae eu gwaed yn lliwio'r llawr,
Rho’wn bob parch i'r bechgyn glewion
Gadwent urddas Prydain Fawr.

Er ei angerdd tuag at ei Brydain Fawr, yn anffodus iddo, ni ddychwelodd John Osgar o'r heldrin. Fe'i lladdwyd yn y ffosydd yn Ffrainc, ychydig cyn diwedd y Rhyfel yn 1918, ac yntau ond yn 18 oed. (Un sy'n ddisgynnydd o deulu John Osgar yw Nan Williams, priod Adrian Williams, cyn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn y Blaenau. Rwy'n hynod ddiolchgar i Nan am wybodaeth parthed John Osgar.)

Yr oedd prinder ŵyn i’r lladdfa yn cael ei adlewyrchu ym mhennawd apêl ar dudalennau’r papur ar 28 o Dachwedd 1914, a ddywedai:
            'Angen am Adgyfnerthion. Appeliadau o’r Ffrynt.' 

Ymddangosodd nifer fawr o hysbysebion yn y wasg, a phosteri ym mhob cymuned ym Mhrydain, yn erfyn ar ddinasyddion i wneud eu rhan, er mwyn eu gwlad a'u brenin.

Daeth newyddion ar dudalennau'r Rhedegydd ar 19 Rhagfyr 1914 fod saith o ddynion ifainc y cylch wedi ymadael i Gaerdydd i ymuno â Brigâd yr Ambiwlans (R.A.M.C. Field Ambulance). Rhestrwyd eu henwau - Thomas Evans, Bryntwrog; Arthur V. Owen, Cae Clyd; William Owen ac R.T. Pritchard, y ddau o Ffordd Manod; Henry Williams, Dorfil; W. Jones Williams, Pencraig, Tanygrisiau a Reynold Williams, Tanygrisiau.

Erbyn diwedd Rhagfyr 1914, yr oedd dros filiwn o ddynion wedi ymateb i alwadau yr Arglwydd Kitchener, y Gweinidog Rhyfel, am filwyr i'r ffrynt. Yn ardal Blaenau Ffestiniog, roedd ymgyrch y swyddog recriwtio lleol, Lewis Davies, yn llwyddiannus iawn hefyd, yn ôl adroddiadau'r wasg.

DAN Y FANER, - deallwn fod Mr Lewis Davies, y swyddog ymrestriadol dros y dosbarth, yn dra llwyddiannus, gan fod 96 o fechgyn ieuainc yr ardal wedi ymrestru y ddau fis diweddaf. Gwna hyn gyfanswm y bechgyn o Ffestiniog sydd wedi ymrestru yn y gwahanol adrannau tua 500.

Gwelwyd eitem dan bennawd 'Cas gwr na charo'r wlad a'i maco', yn rhifyn olaf Y Rhedegydd am 1914, ar y 26 Rhagfyr. Dyfynnir o'r erthygl:

"Rhydd i bob dyn ei farn ac i bob barn ei llafar," ond y mae'n bwysig cofio fod cryn wahaniaeth rhwng barn ac opiniwn. Hyfryd yw gwrando ar ddyn yn traethu ei farn, ond blin yw gwrando ar ambell un yn traethu ei dipyn opiniwn...Dywedir wrthym fod yn ein hardal gryn nifer o bobl sydd yn haeru fod ein Llywodraeth ni mor gyfrifol am y rhyfel presennol ag ydyw'r Kaiser, a'u bod yn dal ar bob cyfle i gondemnio'u gwlad eu hunain ac i ganmol gelyn eu gwlad.

Rho'r wybodaeth uchod fanylion sy'n awgrymu bod peth gwrthwynebiad i'r rhyfel ymysg carfannau o'r boblogaeth yn y Blaenau. Aiff yr adroddiad ymlaen gyda'r geiriau ystrydebol arferol

Os ydyw'n wir fod rhai yn cael mwynhad wrth feio a chablu Prydain a chyfiawnhau a chanmol yr Almaen, dywedwn wrthynt mai hyll ydyw iddynt hwy, tra'n aros gartref mewn diogelwch clyd, gablu'r deyrnas y maent yn ddeiliaid o honni, tra mae brodyr lawer iddynt yn ymladd drosti ac yn marw erddi ar faes rhyfel...

----------------


Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Stiniog a'r Rhyfel Mawr' isod.

[Pabi gan Lleucu Gwenllian]

Stiniog a'r Rhyfel Mawr- Newid Cymdeithasol

Vivian Parry Williams yn parhau'r gyfres sy'n cofnodi canmlwyddiant y rhyfel mawr. Ymddangosodd y darn yma'n wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2014.

Daeth y gyflafan erchyll â newidiadau mawr i'r fro, fel i bob ardal arall trwy Brydain ac Ewrop. Mewn cymuned fel Blaenau Ffestiniog, gwelwyd newid mewn sawl ystyr. Gadawodd effaith gweld cymaint o'i dynion ifainc yn ymuno â'r fyddin ei farc ar ffordd o fyw arferol y plwyf.
 
Caewyd y rhan fwyaf o chwareli'r cylch dros gyfnod y rhyfel, oherwydd diffyg gweithwyr, a hefyd oherwydd diffyg archebion am y cynnyrch. Effeithiai hynny ar economi'r ardal gyfan, a chan fod nifer o ddynion ifainc yn gwasanaethu gyda'r lluoedd arfog, bu'n rhaid i lawer o deuluoedd orfod wynebu tlodi enbyd.

Er i'r Blaenau gael ei hystyried yn dref gymdeithasol, hyd yn oed yn y cyfnod hwnnw, nid hawdd oedd ceisio cynnal yr un gweithgareddau ag arfer, am resymau amlwg. Gohiriwyd a chanslwyd nifer o ddigwyddiadau diwylliannol a chymdeithasol, a oedd wedi bod yn rhan o fywyd y fro cyn y rhyfel. 

Effeithiwyd ar weithgareddau'r Seindorf Arian Frenhinol Oakeley, wrth i nifer o'r offerynwyr ymrestru â'r fyddin. Cafwyd ambell adroddiad i'r band gael 'benthyg' offerynwyr o fand Llan 'Stiniog, tra ar orymdaith recriwtio, neu achos tebyg, o dro i dro. 

Achosodd rhai o ymgyrchoedd recriwtio'r rhyfel ddrwgdeimlad ymysg ambell garfan o'r boblogaeth, wrth i rai dynion gael esgusodiad rhag gorfod ymrestru i'r fyddin. Wrth i bropaganda’r rhyfel greu ymdeimlad gwladgarol, yn yr ystyr Brydeinig, rhoddid pwyslais ar y trigolion i ddangos eu teyrngarwch i'w gwlad a'u brenin. Byddai elfen o gywilyddio'r rhai nad oeddynt wedi ymrestru yn rhan annatod o fywyd y cyfnod, a swyddogion recriwtio'n cael eu penodi o blith y werin-bobl i annog bechgyn ifainc i ymuno â'r fyddin. Yr argraff a geir, wrth ddarllen adroddiadau o ddigwyddiadau oedd yn ymwneud â'r rhyfel yn ardal 'Stiniog, fod mwyafrif y trigolion yn gefnogol i'r rhyfel.

Byddai'r holl ystrydebaeth ryfelgar a siaradwyd gan ffigurau cyhoeddus o lwyfannau'r dref wedi bod y ffactor tuag at drwytho'r werin-bobl â'r ysbryd hwnnw. Felly hefyd anogaeth pregethwyr, a oedd yn amlwg yn anwybyddu'r cyntaf o'r deg gorchymyn, yn galw ar fechgyn ifainc i ymrestru i ladd cyd-ddyn. Roedd y cyfan wedi ei gynllunio i gyflyru meddyliau'r bobl ei bod yn rhyfel gyfiawn.

Yr oedd colli oddeutu 300 o ddynion ifainc 'Stiniog a'r cylch ar feysydd y brwydro, yn golled enfawr yn nhermau diwylliannol ac ieithyddol i ardal mor Gymreig â Chymraeg a 'Stiniog. Lle bu cymaint o bwyslais ar grefydd, a mynychu lleoedd o addoli, gwelir gostyngiad graddol yn niferoedd aelodau'r capeli dros y blynyddoedd.  Priodolir hyn i ddadrithiad nifer o'r milwyr a fu'n rhan o'r rhyfel, a llawer ohonynt wedi colli ffydd wedi dychwelyd o'r gyflafan.

Ond er y newidiadau hynny, fe welwyd sawl achos o ysbryd cymunedol ar ei orau, wrth i bobl glosio at ei gilydd, fel ym mhob adeg o argyfwng. Mewn tref sy'n adnabyddus am ei chydweithio a'i chymwynasau, sefydlwyd nifer o gymdeithasau brawdgarol yn y Blaenau dros gyfnod y rhyfel. Cafwyd sawl enghraifft o grwpiau ac unigolion yn mynd ati i weu a gwnïo dillad ar gyfer milwyr a chlwyfedigion y rhyfel. Sefydlwyd canghennau newydd o'r Groes Goch ac Ambiwlans St Ioan yma, ynghyd â chymdeithasau elusengar eraill yn y plwyf.


[Pabi gan Lleucu Gwenllian]

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -recriwtio

Vivian Parry Williams yn parhau'r gyfres sy'n cofnodi canmlwyddiant y rhyfel mawr. Ymddangosodd y darn yma'n wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2015.

Rhan Lewis y Gloch yn yr ymgyrch recriwtio

Yng ngholofn newyddion lleol Blaenau Ffestiniog, 14 Tachwedd 1914, cyhoeddodd Y Rhedegydd fod nifer dda o’r dre’ wedi ymuno â ‘byddin Kitchener’, gyda Mr Lewis Davies, yn swyddog recriwtio. Ychwanegwyd fod wyth o ddynion ifainc eraill yn mynd i Rhyl, am ymarferion gyda’r North Wales Comrades Brigade. Roedd y mwyafrif ohonynt yn weithwyr yn chwareli Foty a Bowydd a Maenofferen. Adlewyrchir yr ysbryd a fodolai ymysg y chwarelwyr, a’r cwmniau a weithient iddynt yn y dyfyniad isod. Gwelir hefyd feddylfryd gohebydd y papur:

"Dywed fod cwmni Maenofferen yn rhoddi 2/6 yr wythnos i bob dyn ieuanc, a 5/- i/r gwyr priod a ymunent a’r fyddin. Rhagorol iawn, Mae swn ymuno i’w glywed yn fwy o lawer y dyddiau hyn".

Roedd gohebydd Y Genedl Gymreig yn orfoleddus ei eiriau yn rhifyn 17 Tachwedd o'r papur. Roedd hefyd, yn amlwg, yn gefnogwr brwd i'r swyddog recriwtio lleol. Yng ngholofn newyddion Ffestiniog, meddai:

"Llawenydd oedd deall, ddechrau'r wythnos, fod adfywiad wedi cymeryd lle yma mewn RHESTRU MILWYR. Ddydd Mawrth, anfonodd Mr Lewis Davies, Shop y 'Gloch', wyth o fechgyn glandeg a chyhyrog i ffwrdd..."

Gŵr busnes o'r dref oedd Lewis Davies y swyddog recriwtio hwnnw, ac yn berchennog siop ac argraffwyr Y Gloch, papur wythnosol oedd yn cystadlu â'r Rhedegydd am gylchrediad ar y pryd. Fe'i penodwyd yn swyddog recriwtio dros ardaloedd Blaenau Ffestiniog a'r cylch, a Thrawsfynydd, ym Medi 1914, yn lle R.Gwynedd Jones, a fyddai ond wedi gwneud y gwaith am gyfnod byr iawn. Daeth y cyfrifoldeb am recriwtio yn ardaloedd Penrhyndeudraeth, Talsarnau a Llanfrothen dan ei adain yn 1915. Ond yn dilyn y Ddeddf Gorfodaeth Filwrol, a ddaeth i rym yn Ionawr 1916, daeth ei orchwylion fel swyddog recriwtio i ben.

Yn Hydref 1916, cafodd ei benodi, ynghyd ag R.E.Roberts, Llanuwchllyn, yn  Ddirprwy Gynrychiolydd Milwrol ar Dribiwnlys Gwledig Penllyn. Byddai ei ddylanwad ar y penderfyniadau i anfon, neu atal apelwyr yn erbyn gorfodaeth yn dal i fod yn bellgyrhaeddol. Dyrchafwyd ef yn lifftenant yn fuan, ac oherwydd "ei lwyddiant anarferol fel swyddog a chynrychiolydd milwrol", chwedl adroddiad o'r wasg, gwnaed ef yn gapten yn Hydref 1917. Oherwydd hynny, roedd ganddo'r hawl i wisgo gwisg milwrol yn rhinwedd ei swydd.
   
Oherwydd ei ran yn anfon nifer o fechgyn ifainc i'w tranc ar faes y gad, ni fyddai Lewis Davies wedi bod yn ddyn poblogaidd yn yr ardal. Gweler y dicter amlwg mewn cerdd ddychan, ddeifiol a ysgrifenwyd ar y pryd am ŵr arall o Lanuwchllyn, oedd yn gwneud gwaith tebyg yn yr ardal honno. Mae brith gyfeiriad at Lewis Davies, Y Gloch yn y gerdd, a gyfansoddwyd gan Caradog Rowlands, Tŷ'n Llechwedd, Llanuwchllyn. Ceir nifer o enghreifftiau ym mhapurau newyddion y cyfnod o'r drwgdeimlad a fodolai rhwng teuluoedd y sawl a anfonwyd i'r fyddin, yn groes i'w hewyllys, ac aelodau'r tribiwnlysoedd, a swyddogion megis Lewis Davies a’i fath. Mae geiriau cerdd Caradog Rowlands yn cyfleu'r casineb oedd yn bodoli tuag at y swyddogion hynny i'r dim.

Rwy'n hynod ddiolchgar i Beryl Griffith, ysgrifennydd Cymdeithas Hanes Meirionnydd, am ddod o hyd i'r gerdd, ac anfon copi ata'i. Ychwanegodd Beryl y geiriau canlynol o eglurhad imi: "Pen Gwaliau ydi'r rhan o Lanuwchllyn sydd o gwmpas y Neuadd Bentref. Fe gollodd Caradog Rowlands, awdur y gerdd, ddau frawd, a hanner brawd yn y rhyfel, a bu'n rhaid iddo yntau wynebu tribiwnlys ei hun."  Ond 'does dim gwybodaeth a orfodwyd ef ymuno â'r fyddin a'i pheidio.

1917-18. Palas Pen Gwalia', Llanuwchllyn

Mae Palas ar ben Gwaliau
A bradwr ynddo'n byw.
Pen ffrind y Gloch  a'r diafol,
Pen blaenor uffern yw.

Mae genau uffern heddiw
Yn agor gyda ffydd,
I lyncu'r hwn sy'n ennill
Ei bymtheg swllt y dydd.

Edrychwch bobol annwyl
Mewn difrif ar ei fab,
Fe ddylai yntau roddi
Ei fywyd dros ei wlad.

Mae'n hawddach iddo fyned
Na neb o fewn y wlad,
A rhoddi'r siop yng ngofal
'Rhen satan sef ei dad.

Ni fynnwn y fath sothach
I'w gyrru i ffwrdd mor slei,
Cydunwn bobol annwyl
I'w wneud o yn fins pei.

Rhown ben ar fradwr Uwchllyn
Nac oedwn ddim yn hwy,
A chodwn tano fechgyn
I yrru'r diawl o'r plwy'.

Ni welwyd y fath anifail
Mi ddwedaf un o gant
All fod mor galon galed
A gwerthu gwaed ein plant.

Mae melltith yn dy enw,
A hefyd yn dy waith,
Rwyt wedi troi yn Jiwdas
I'th ardal, dyna'r ffaith.

Rwyt wedi bod yn llyfnu
Wrth dwyllo'r truan tlawd,
Doi dithau i dribiwnal
Rhyw ddydd a ddaw, 'rhen frawd.

Bydd barnwr ar ei orsedd
O fewn y Nefoedd  wen,
A'r ddedfryd arnat tithau
Fydd uffern dros dy ben.

Ganed Lewis Davies yn Llandanwg, ger Harlech yn 1872, a bu iddo symud i Flaenau Ffestiniog rywdro cyn 1891. Cofnodir ef ar ystadegau cyfrifiad y flwyddyn honno fel printer, ac yn lojio yn Stryd Glynllifon. Bu iddo sefydlu busnes argraffu'r Gloch yn y dre' ychydig wedyn, gan gyhoeddi'r papur wythnosol, ynghŷd â chyhoeddiadu eraill. Profodd alar trist ei hun pan fu ei ferch chwe mlwydd oed, Megan, farw yn ystod cyfnod y rhyfel, ar 27 Mai 1917. Collodd ei fab John hefyd, ac yntau ond 29 oed, ar 26 Mehefin 1936. Ymhen cwta dwy flynedd, ar 23 Mai 1938, yn 66 oed, ymunodd Lewis Davies gyda'i ddau blentyn yn y bedd ym mynwent Bethesda, Blaenau Ffestiniog. Claddwyd ei wraig, Laura yn yr un beddrod ar 13 Awst 1961, a hithau'n 85 oed. Erbyn heddiw, mae'r garreg fedd wedi'i dymchwel, ac yn gorwedd ar ei gwastad, yn ddiseremoni ymysg y cerrig eraill.  Anodd iawn yw darllen yr arysgrif arni bellach, ac enw Lewis Davies, Y Gloch, y gŵr blaenllaw a fu'n gyfrifol o anfon rhai cannoedd o feibion, brodyr a gwŷr i wynebu eu tynged ar faes y gad, fel y cof amdano, bron a diflannu'n llwyr erbyn hyn.

Llun o fedd Lewis Davies gan VPW

[Pabi gan Lleucu Gwenllian]

Stiniog a'r Rhyfel Mawr - y chwareli

Vivian Parry Williams yn parhau'r gyfres sy'n cofnodi canmlwyddiant y rhyfel mawr. Ymddangosodd y darn yma'n wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2015.

Roedd yr argyfwng yn achosi trafferthion mawr i’r chwareli, a’r oriau gweithio’n cael eu cwtogi ym mhob un ohonynt. Erbyn diwedd Awst 1914, yr oedd wythnos waith Chwarel yr Oakeley i lawr i dridiau. Oherwydd hyn, roedd rheolwyr y chwarel yn annog y gweithwyr ifainc i chwilio am waith arall, neu i ymuno â’r fyddin neu Frigâd yr Ambiwlans.

Fel y dywedodd gohebydd y Rhedegydd ar y pryd yn ei adroddiad ‘Effeithiau’r Rhyfel’, yn ieithwedd y dydd, fel ym mhob dyfyniad yng ngweddill yr ysgrifau hyn:

 '...Parodd hynny don o brudd-der mawr trwy yr ardal a’r cylch, gan fod hon yn un o brif chwarelau lle y gweithia o 700 i 800, ac ofnir mai dyna fydd hanes rhai eraill o’r chwarelau, a hynny yn fuan.'

Yn Chwarel Bwlch Slatars, lle'r oedd tua chant yn gweithio ar y pryd, roedd y rheolwr, Mr Bowton, wedi bod draw yn ceisio cysuro’i weithwyr. Roedd yn addo gwneud ei orau i’w cadw mewn gwaith am ddau fis, o leiaf, a daeth hynny â boddhad mawr iddynt.

Mewn cyfarfod o Fwrdd Undeb Ffestiniog ddiwedd Awst, dywedodd Cadwaladr Roberts fod rhagolygon am dlodi mawr yn ardaloedd Ffestiniog os byddai'r rhyfel yn parhau. Awgrymwyd y dylid anfon at berchenogion y chwareli i ofyn iddynt beidio gostwng y cyflog, ac i gadw'r gwaith i fynd cyn hired ag y gallent. Nodwyd yn ystod y cyfarfod for Cronfa Tywysog Cymru wedi ei sefydlu i gyfarfod ag anghenion a achoswyd oherwydd y rhyfel.

Cafwyd hanes yr argyfwng chwarelyddol yn Y Genedl Gymreig tua'r un adeg. Dyma ddywedir yng ngholofn 'Llith o Ffestiniog' y papur ar 1 Medi:

'Difrifol iawn oedd yr olwg ar heolydd y Blaenau ddiwedd yr wythnos ar finteioedd o weithwyr Chwarelau Oakeley, lle nad oedd ond gweithio tridiau yr wythnos ddiweddaf. Mae llu mawr eisoes wedi ymadael am y De a mannau eraill, gan dystio mai y cam cyntaf yw y goreu i geisio ffon bara eu teuluoedd lluosog...'

Yr oedd pryderon am y sefyllfa weith yn achosi poendod i’r trigolion, a nifer o deuluoedd, yn amlwg, wedi gadael yr ardal i ennill eu tamaid. Canlyniad hyn oedd nifer o dai gweigion yn y fro. Bu hysbyseb am rai wythnosau ar dudalennau’r Rhedegydd gyda’r teitl TAI AR OSOD yn datgan fod pedwar o dai ar gael ‘mewn lle iach, yn West End Terrace, Dolrhedyn, am rent hynod o isel yn ystod y Rhyfel.’

Arwydd o ewyllys da rhai o bobl Blaenau Ffestiniog tuag at ddioddefwyr y rhyfel oedd yr wybodaeth fod nifer o ferched yr ardal yn gwneud crysau ar gyfer clwyfedigion y rhyfel. Milwyr o wlad Belg oedd y clwyfedigion hynny. Roedd y gwaith o wneud y crysau dan ofal Miss Smart, o ardal Dorfil o’r dref. Tua’r un adeg fe sefydlwyd cangen o Women’s Voluntary Aid Detachment dan nawdd Cymdeithas y Groes Goch hefyd.

Daeth awgrym am farn rhai o weinidogion yr Efengyl lleol yn rhifyn 5 Medi 1914, cwta fis wedi cychwyn y brwydro. Roedd y Parch. John Hughes, Capel Jerusalem (A), y Blaenau, yn pregethu mewn capel yng Nghaernarfon pan ddywedodd o'r pulpud ei fod wedi bod yn erbyn y rhyfel yn Ne Affrica, ond roedd 'yn bendant dros hon' meddai. Cafwyd lleisiau nifer eraill o weinidogion ac offeiriaid yn dangos eu cefnogaeth i'r rhyfel dros y pedair blynedd o frwydro. Byddai pwysigion yr ardal hefyd yn manteisio ar bob cyfle i ddangos eu teyrngarwch i'w gwlad, Prydain, nid Cymru, ran amlaf, a'u brenin. Un o'r rhai hynny oedd rheolwr chwarel Rhosydd, yr ustus heddwch, Evan Jones. Cymaint ei frwdfrydedd dros y rhyfel, mentrodd ar gyfansoddi cerdd, yn Saesneg i ddarllenwyr Y Rhedegydd, 5 Medi 1914: Dan bennawd 'MR EVAN JONES, U.H. ymysg BEIRDD Y RHYFEL', dyma ddywed y gohebydd:

'Mae yspryd rhyfel, fel dwfr dilyw, yn codi dros bennau'r mynyddoedd. Clywsom fod bannau Chwarel Rhosydd yn llawn ohono, a bod y Goruchwyliwr rhadlon ei hun, yr hwn fuasai'n gwneyd General dan gamp, yn cael ei ysu ganddo. Enynnodd yspryd "Cadben Morgan" ynddo y dydd o'r blaen a throes i ganu:
    
    We, British soldiers, are going to fight
    For King and country with all our might,
    Shoulder to shoulder we will win our way,
    Loyal to duty night and day,
    Facing fire, we all will bravely stand
    Like true British soldiers in every land.'

Ar ddiwedd y pennill, ychwanegwyd y canlynol:  'Iaith fain neu beidio, mae sŵn y rhyfel yn y pennill yma, a choelia' i byth na ddylai yr awdur gael ei wneyd yn Recruiting Sergeant am ei waith.'

Yn sicr, fe dalodd yr ymddangosiad o wladgarwch ar ei ganfed i Evan, fel y gwelwn yn nes ymlaen yn yr ysgrifau hyn.

(i'w barhau)
Celf gan Lleucu Gwenllian

Y Rhyfel Mawr a Bro Ffestiniog

Rhan o gyfres o erthyglau gan Vivian Parry Williams yn cofnodi canmlwyddiant dechrau'r rhyfel mawr. Ymddangosodd y darn yma'n wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2014.

Er na chofnodwyd dim yn y papur lleol, Y Rhedegydd  am y digwyddiad, cafwyd hanes gwraig un o weinidogion yr ardal yng ngholofn newyddion Ffestiniog yn Y Genedl Gymreig ar 18 Awst 1914. Meddai'r erthygl: 'O Wlad y Gelyn: Bu Mrs Silyn Roberts, gynt o'r fro hon, ar ei hymweliad blynyddol a Germani, ond oherwydd y rhyfel, bu raid iddi ddychwel ar unwaith neu newynu a chael ei charcharu.'

Ychydig dros bythefnos wedi i Brydain ymuno â’r rhyfel, ar 22 Awst 1914 cynhwysid hysbyseb gan Ddirprwywyr Yswiriant Cymreig yn Y Rhedegydd oedd yn datgan na fyddai raid i rai oedd wedi cael eu galw i’r fyddin dalu ôl-ddyledion eu cyfraniadau. Petai gorchymyn i dalu yn cyrraedd y milwyr, neu’r teulu, fe’i cynghorwyd i anfon y llythyr yn ôl, gyda’r geiriau "Called-up" ynddo.

O’r cyfnod hwn ymlaen, fe ymddangosodd rhybudd arall yn rheolaidd, i'r holl ddynion o Feirionnydd a Threfaldwyn oedd wedi gwasanaethu yn unrhyw un o 'His Majesty’s Forces, Regular and Auxilliary', fynd i gofrestru ar gyfer y Fyddin Wrth-Gefn, (National Reserve). Gofynnwyd iddynt gysylltu â’u district commandant yn y gwahanol drefi yn y siroedd. I’r perwyl hwnnw, pen capten ‘Stiniog oedd y Dr Richard Jones, Isallt, a gydag ef, neu yn y Drill Hall yn y Blaenau y byddai’r dynion hynny yn ymrestru.

Roedd yr argyfwng yn achosi trafferthion mawr i’r chwareli, a’r oriau gweithio’n cael eu cwtogi ym mhob un ohonynt. Erbyn diwedd Awst, yr oedd wythnos waith Chwarel yr Oakeley i lawr i dridiau. Oherwydd hyn, roedd rheolwyr y chwarel yn annog y gweithwyr ifainc i chwilio am waith arall, neu i ymuno â’r fyddin neu Frigâd yr Ambiwlans. Fel y dywedodd gohebydd y Rhedegydd ar y pryd yn ei adroddiad ‘Effeithiau’r Rhyfel’, yn ieithwedd y dydd:
"...Parodd hynny don o brudd-der mawr trwy'r ardal a’r cylch, gan fod hon yn un o brif chwarelau lle y gweithia o 700 i 800, ac ofnir mai dyna fydd hanes rhai eraill o’r chwarelau, a hynny yn fuan."

(I'w Barhau)

Gwaith celf gan Lleucu Gwenllian.

Bwrw Golwg- yr heddychwr Richard Roberts

Darn a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2014.

Bwrw Golwg: Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.

Celf- Lleucu Gwenllian Williams

A ninnau’n nodi cychwyn y Rhyfel Mawr eleni, mae’n briodol hefyd ein bod yn cofio am ymgyrchydd o ‘Stiniog, ddaeth yn gymeriad dylanwadol iawn yn y mudiad heddwch.




Mae Cymdeithas y Cymod yng Nghymru yn rhan o fudiad heddwch rhyngwladol mae ei haelodau'n gwrthod rhyfel a thrais, ac sy'n credu mewn grym cariad i greu cyfiawnder a chymuned drwy ddilyn ffordd o fyw di-drais.


Dyma sut maen nhw’n disgrifio’r cymeriad hwnnw.





Ganed Richard Roberts ym Mlaenau Ffestiniog ar 31 Mai 1874. Roedd ei dad, David Roberts, yn weinidog gyda'r Hen Gorff a bu'n chwarelwr cyn cael ei ordeinio. Yn y Blaenau y cafodd Richard ei addysg gynnar, a dywedodd 'Mi gefais y gansen yn fynych am siarad Cymraeg yn ystod oriau ysgol, ond methodd y gansen â'm dysgu i beidio â siarad Cymraeg, dim ond fy ngwneud yn benderfynol o beidio â chael fy nal wrthi eto.' Wedi tair blynedd yn yr ysgol uwchradd, cafodd ysgoloriaeth i fynd i'r Liverpool Institute, ac ym 1890 cafodd ysgoloriaeth bellach i fynd i Goleg y Brifysgol Aberystwyth, ac oddi yno i Goleg y Bala, gyda Thomas Charles Edwards yn brifathro arno. Wedi graddio, aeth yn weinidog i Dreharris, ac fel un a gredai yn yr efengyl gymdeithasol, aeth ati i wleidydda, gan sefydlu cangen o'r Blaid Lafur Annibynnol (ILP) yn yr ardal, a chynnal cyfarfodydd yn yr awyr agored fel y gwnaethai gyda'i genhadu crefyddol. Ar ôl symud i Lundain, bu'n weinidog yn eglwys genhadol Saesneg Westbourne Grove, ond oherwydd ei heddychiaeth, gorfodwyd ef i adael, a daeth yn weinidog Capel Cymraeg Willesden Green, lle y cyfarfu â'i wraig, Anne Thomas, a bu'r ddau yn fawr eu gofal dros y nifer fawr o fechgyn a merched ifanc o Gymru a ddaethai i'r ddinas i weithio.
Cafodd ei benodi yn Ysgrifennydd Cyffredinol llawn-amser cyntaf Cymdeithas y Cymod (rhan o’r International Fellowship of Reconciliation, IFOR) yn 1915. Am flynyddoedd cyn hynny bu'n weithgar gyda Mudiad Gristnogol y Myfyrwyr, ac fel un a oedd yn frwd dros yr Ysgol Sul, amlinellodd gynllun uchelgeisiol i'w diwygio mewn llyfr a gyhoeddwyd ym 1909. Dilynwyd y gyfrol honno gan naw llyfr arall. Aeth i'r Unol Daleithiau ym 1916 ar ran IFOR i sefydlu cangen yno, a'r flwyddyn ddilynol derbyniodd wahoddiad i fod yn weinidog eglwys annibynnol enwog yn Efrog Newydd, gan ddod ar unwaith yn un o arweinwyr Cymdeithas y Cymod yn yr Amerig, ac yn aelod dylanwadol o fwrdd golygyddol ei chylchgrawn, World Tomorrow. Buasai wedi hoffi dychwelyd i Gymru, ond ni chafodd gyfle, ac ar ôl 1921, ymgartrefodd yng Nghanada, lle y daeth yn adnabyddus fel pregethwr, darlledwr, awdur a darlithydd academaidd poblogaidd iawn. Pan fu farw ar Ebrill 10 1945, danfonwyd ei lwch i Gymru i’w gwasgaru ar ochrau creigiog Pared y Cefn Hir.
(Addasiad yw’r uchod, oddi ar y wefan:  www.cymdeithasycymod.org.uk -lle galwch ddysgu mwy am eu gwaith ac ymaelodi.)