'Stesion Soldiwrs' Traws

ATGOFION AGNES… yn mynd â ni’n ôl i gyfnod yr Ail Ryfel Byd

Wrth weld yr ofn a’r dychryn sydd yn wynebu’r bobl yn Gaza a’r cyffiniau ar y teledu, daeth atgofion o’m plentyndod yn ôl i’r cof.

Roedd Rhyfel 1939-45 yn ehangu ac roedd sôn am i’r bechgyn orfod mynd i ymladd y gelyn. Ond bu raid i’r rhai oedd ychydig dros yr oed fynd i ffatrïoedd gwneud ffrwydron yn barod i’r rhyfel. Bu raid i’m tad fynd i Loegr i weithio mewn ffatri ffrwydron. Golygai hynny y byddai Mam yn mynd â’i thair merch ar y trên i Traws i aros am gyfnod efo’i theulu. Roedd yn gyfleus ar y trên o’r Blaenau yr adeg honno. Roedd Stesion Traws wrth ymyl cartref y teulu. Roedd chwaer mam yn gweini ar ddau ewythr iddi. Wrth fynd â ni i aros yno, roedd Mam yn ceisio lleihau ein hiraeth am nhad.

Yn Traws rhyw ddiwrnod y gwelsom fod prysurdeb mawr yn ymyl y Stesion. Roedd gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu er mwyn hwyluso’r ffordd i filwyr ddod yno. Fe’i galwyd hi’n ‘Stesion Soldiwrs’.

Pan gyrhaeddodd trên arbennig y Stesion newydd – er mawr syndod i ni – be ddaeth allan ohono ond ceffylau mawr hardd.  Sôn am weryru a strancio! Roedden nhw mewn ofn mae’n siŵr.  

Mewn hir a hwyr deallwyd mai ceffylau’r cafalri yn Llundain oeddynt.

Ar ôl eu setlo i lawr a’u dyfrio ac yn y blaen, rhoddwyd rhyw bethau du tu ôl iddyn nhw.
‘Gun Carriages’ oeddynt. Maent yn dal i dynnu rheiny ar achlysuron pwysig yn Llundain heddiw.

 Pan oedd yn pasio tŷ’r teulu, rhybuddiwyd pawb i beidio dod allan ar y ffordd. Roedd rhywun wedi gwneud llwybr arbennig ar draws y caeau yn lle bod rhaid iddynt fynd drwy’r pentref. 

 

I ffwrdd â nhw ar draws y caeau yn un rheng gan dynnu’r gynnau o’u holau. Osgoi’r pentref wnaethant rhag tynnu sylw mae’n siŵr. Roeddynt yn mynd i’r ‘Camp Soldiwrs’ oedd ychydig filltiroedd i ffwrdd. Roedd rhai yn arwain y ceffylau ac eraill yn eistedd arnynt. Ar ôl gosod cyfrwyon arnynt a gosod y gynnau yn sownd fe aethant ymlaen i’r camp.

Ychydig amser wedi hynny, daeth awyren a gollwng bom ychydig bellter o’r Stesion. Glaniodd y ffrwydrad ar y graig, a diolch i’r drefn, wnaed fawr o niwed i’r bobl. Er hynny, cafodd rhai o’r adeiladau ddifrod. Maluriwyd ffenestri tai, a daeth y nenfwd i lawr mewn tŷ arall ac ysgytiwyd tai eraill.

Y noson wedyn, yn ôl ei arfer, clywyd Lord Haw Haw yn canmol yr ymgyrch ond bod yr awyren wedi colli ei ffordd wedi iddi ddilyn yr afon yn hytrach na Llyn Traws. Ychydig cyn hyn roedd si ar droed fod ysbïwyr o gwmpas. Pwy a ŵyr?

Mwy o bytiau i ddod!

Agnes Edwards
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

Troedio’n Ôl

Darn o golofn John Norman, o rifyn Mehefin 2012

Yn y dyddiau gynt, byddai’r tyddynwyr yn cario menyn a wyau i’w gwerthu’n y ‘llan.’ Cyn y rhyfel, cofiaf ein teulu ni’n cael bendith o hyn. Roedd Janet, chwaer Anti Nel drws nesaf yn byw ar fferm fechan Pen Rhos - rhyw dair milltir o’r pentref ar gyrion tir mynyddig y Rhinogydd. Byddai ei merch hynaf, Eleanor, yn cerdded dros y tir diarffordd i ddal bws i Ddolgam ac wedyn dros Rhiw Cefn i’r Stesion. Cofiaf ei sirioldeb hyd heddiw,  a blas hyfryd y menyn a’r patrwm blodau ar ei wyneb.

Byddai ymweliadau Mam a minnau efo Anti Nel i Ben Rhos ar dywydd hafaidd yn bleser di-ben draw ar waethaf y siwrnai flinedig. Cawsom groeso arbennig yno ... a’r ddwy ferch ifanc arall, Catrin a Lisa, yn ein swyno wrth ganu penillion i dannau’r delyn fawr. Roedd Janet ac Anti Nel yn chwiorydd i Jini Dolgam, sy’n dal yn Traws heddiw, a bellach yn ei naw- degau. Mae ei merch hithau, Janet Simcox, archifydd o fri, yn cadw’r enw teuluol  ‘Janet.’ Byddai teulu Pen Rhos yn groesawgar iawn tuag at blant, gan iddynt gael profiad o golli un bachgen mewn damwain, ac yn gwybod felly am bwysigrwydd plentyndod. Pleser i mi oedd cerdded gydag Ifan, mab Pen Rhos i fyny at y ‘Grisiau Rhufeinig’  a’m dychymyg ifanc yn chwarae ar atsain y creigiau.

Safai’r grisiau cyntefig yma tua milltir o’r fferm ... i’r dwyrain o’r Rhinog Fawr ... trwy Fwlch Tyddiad, a rhedai dan Garreg y Saeth.. Hen lwybr ydyw yn llwyr ar wahân i lwybrau Drws Ardudwy sydd rhwng y ddau Rinog. Yn ein iaith lafar ... ‘Roman Steps’ oeddynt, a chodent yn uchel trwy’r bwlch cyn arwain i lawr at Lyn Cwm Bychan  a’r ffordd gul at Lanfair ac Harlech.