'Stiniog a'r Rhyfel Mawr -gorfodaeth a cholledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
           
Er mai newyddion drwg am golli milwyr ar feysydd y gad oedd yn llenwi tudalennau'r papurau newyddion y cyfnod, yr oedd heintiau megis y ffliw yn achosi trafferthion i ddarllenwyr y papurau hefyd. Fel yr adroddwyd yn yr Herald Cymraeg ar 6 Ionawr 1917, yr oedd anhwylderau blin eraill bron bob amser yn dilyn ymosodiad o'r ffliw.

Ond roedd materion eraill yn poeni trigolion yr ardal yn ychwanegol. Oherwydd i'r Swyddfa Ryfel ddechrau gorfodi gwŷr priod i ymrestru â'r lluoedd arfog, roedd perchenogion a swyddogion y chwareli lleol yn pryderu am ddyfodol y chwareli bychain. Nid oedd y diwydiant yn angenrheidiol ar gyfer galwadau'r Swyddfa Ryfel, yng ngolwg yr awdurdodau.

Llun- Mrs Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug

Ni chafwyd lawer o sôn am Lewis Davies, Y Gloch, y cyn-swyddog recriwtio, ers i orfodaeth filwrol ddod i rym flwyddyn ynghynt. Ond cyhoeddwyd llongyfarchiadau’r Rhedegydd iddo yn rhifyn 20 Ionawr 1917. Roedd Davies wedi ei benodi’n Gynrychiolydd Milwrol dros Feirionnydd. A daeth mwy o ganmoliaeth iddo ar dudalennau’r papur yr wythnos ddilynol. Fe’i dyrchafwyd yn 1st Lieutenant gan yr awdurdodau milwrol. Mewn gorfoledd amlwg, meddai’r gohebydd

‘Bydd o hyn allan yn gwisgo gwisg filwrol, ac mewn swydd uchel ac anrhydeddus dan y Goron. Da gennym ei longyfarch, a dymunwn ei lwydd eto yn y dyfodol. Bydd i’w adnabod bellach fel Lietuenant Davies.’

Yn yr un rhifyn, daeth newyddion i law fod William Jones Penny wedi cyrraedd adref am ychydig o seibiant o’r ffosydd. Dyma’r dyn oedd i’w weld yn clodfori’r rhyfel ar dudalennau’r Rhedegydd ychydig wedi dechrau’r brwydro yn Awst 1914. Byddai ei alwad ar fechgyn Stiniog i ymuno yn fyw yng nghof y darllenwyr, yn sicr, gyda’i eiriau teyrngarol Saesneg, 'England for ever, Britons to the fore' yn ceisio codi ysbryd y darpar-filwyr rheiny. Ond yr oedd Wil Jôs Penny wedi gweld effaith y rhyfel yn bersonol, ac wedi gwasanaethu yn y ffosydd ers tro. Fel y dywed gohebydd y papur, yn sillafiadau ac ieithwedd y cyfnod:

'Da genym gael croesawu William Jones Penny adref, wedi bod ohono yn Ffrainc am amser maith; ac wedi gweld bethau anrhaethadwy…ond feallai y daw amser pan y ceir rhoi trafod iddynt oll.'

Ond er iddo edrych yn eitha’ da, roedd golwg ‘syn ac yn drist ei wedd i fesur, a phwy na fyddai felly, wedi bod yn y fath gethern ofnadwy’, chwedl gohebydd y papur. Oedd, roedd realiti’r sefyllfa ddychrynllyd y brwydro wedi dod â’r rhyfel yn fyw iawn i Penny. Byddai darllen hefyd am hanes y nifer fawr o golledigion Stiniog y Rhyfel Mawr ar dudalennau’r Rhedegydd wedi newid ei farn am yr ymladd, yn sicr. Cofnodwyd am y colledigion rheiny yn wythnosol yn y papur lleol hwn, a gweddill y wasg Gymreig.

Daeth adroddiad yn y North Wales Chronicle ar 26 Ionawr 1917 â gwybodaeth am sut yr oedd apeliadau gan ambell un am esgusodiad rhag cael ei alw i'r fyddin yn cael eu trin gan aelodau Tribiwnlys Apêl Dyffryn Conwy. Roedd gŵr gweddw o Gwm Penmachno yn weithiwr yn chwarel Bwlch Slatars, sydd wedi'i lleoli tua thair milltir serth o daith rhwng y Cwm a safle’r gwaith. Dyfynnir o'r adroddiad isod, yn yr iaith y'i cofnodwyd:

'David Williams, Dyfnant Terrace, Cwm Penmachno, quarryman (35) a widower with two children, applied for conditional exemption. He said he worked at Manod Quarry, Festiniog, and walked all the way home every night. The Military Represenatative: "Just the man for the Army, a good marcher" (laughter). Appeal refused. Not to be called up until February 28th.'

----------------------------
Ymddangosodd yn rhifyn Ionawr 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Meistri Corn

Seindorf yr Oakeley yn y 1920au.

Mewn ymateb i’r llun difyr o seindorf yr Oakeley, a anfonwyd i ni gan Glynne Griffiths, Ross on Wye, cafwyd ysgrif ddiddorol dros ben gan Bob Morgan, cyn-arweinydd adnabyddus y band.

Credaf fod y darlun o Fand yr Oakeley wedi ei dynnu cyn 1930.  Mae fy nhad Dafydd Morgan yn eistedd yn y rheng flaen hefo’r bass trombone, a mi ‘roedd yn Utica (UDA) o 1927 hyd 1931, fel mae’n debyg mai rhwng 1923 a 1927 oedd y cyfnod mae ein cyfaill yn son amdano.  R’wyf yn adnabod amryw o’r chwaraewyr gan i mi hefyd ymuno a’r band ar ddiwedd 1931.

Yn eistedd ar lawr mae John Roberts ‘Shine’ fel ag 'roedd pawb yn ei adnabod – a’r llall ydi Dennis Griffiths, a ffurfiodd y ‘Night Hawks’  (Cerddorfa Ddawns) cyn iddynt newid i ‘New Majestic’ dan ofal Bob Gwynant.  Mae tad Shine yn eistedd y tu ôl iddo yn y rheng flaen – hefo’r trombone, yr ail trombone ydi Ernie Brown o Llan, a yna Dafydd Morgan ar y bass trombone.

Wm Edward Jones (drwmar) sydd yn ei ochr hefo’r bass, ac yn y pen mae Dan Jones (brawd Jack Pant – tad Gruffydd John Postman).  William Richard Edwards (tad Dora Edwards) oedd yr arweinydd hefo Bob Smith wrth ei ochr.  Hwn, i raddau helaeth oedd y band ennillodd 2 wobr gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol y Wyddgrug 1923.

Yn y rheng ganol gwelwn Tal Morris, Wil bach Band, Dick (Hen Golwyn), Llew Dolwyddelan, Owen Owen, Dick Meirion (hwn oedd yn chwaraewr flugel da, er nad oedd ganddo ddant yn ei geg!) – yna Albert Humphreys Penrhyn, Jonny Lloyd Smith (tad Oms), Robin John Morgan (tad Kathleen Glynllifon), Jack Daf (tad Alwena Davies – teulu Derfel) a’r dyn tal yn y pen ydi ‘Jack Rich’ Gorwel.  Y tu ôl mae Capt Lewis Davies, perchennog y papur lleol ‘Y Gloch’ a hefyd yr ‘Empire’ lle mae’r hen Glwb Squash heddiw.

Darlun diddorol iawn – un nad wyf wedi ei weld o’r blaen – ond yn anffodus r’wyf methu a chofio Glynne gan ei fod yn y band yn y cyfnod cyn i ni fel teulu fynd i Utica – ond 7 oed y pryd hynny.

Daw hanes diddorol i fy meddwl am Owen Thomas (Now Barbar) sydd yn eistedd yn y rheng flaen hefo’r dwbl B.  Hwn oedd rheolwr chwarel ‘Rhiwbach’ ac 'roedd wedi rhoi gwaith i Dennis Lewis Griffiths a Bob Gwynant.  Wrth gwrs gan i’r ddau fod yn perthyn i’r ‘Night Hawks’ 'roeddynt yn colli ymarferiadau yr Oakeley ac yn hwyr i’w gwaith yn y bore, ar ôl bod yn chwarae mewn dawns yn rhywle neu gilydd.

Un bore wedi cyrraedd eu gwaith yn hwyr dyma Now Barbar yn gofyn iddynt pam oeddynt yn hwyr, a’r atebiad oedd eu bod wedi bod yn perfformio gyda’r ‘Night Hawkes’, atebodd yn syth, “Wel, Day Hawkes ‘rydw i eisiau” a rhoi y sac iddynt yn y fan.  Yn anffodus 'roedd yn golled i’r band hefyd!!
----------------------------

Roedd y llythyr isod yn yr un rhifyn hefyd.

Llangefni, Ynys Môn.
Annwyl Olygydd,

Cyfeiriaf at yr argraffiad olaf o Llafar Bro, a’r llun diddorol iawn o Fand yr Oakeley.  Wrth edrych  ar y llun ‘rwyf yn hollol sicr mae’r arweinydd yn y rhes gyntaf yw fy nhaid William Richard Edwards  (Cyfeirir ato yn yr erthygl fel William Richards).

Roedd yn arweinydd y band mwy neu lai o 1897 i 1927 – y flwyddyn a fu farw.  Tybiaf felly fod y llun wedi ei gymeryd o gwmpas 1920-25?

Hoffwn ddiolch i Glynne Griffiths am adael i mi ychwanegu llun arall at archifau’r teulu.  Edrychaf ymlaen i weld nifer o hen ffrindiau yn yr Eisteddfod Genedlaethol sydd yma y flwyddyn nesaf.

Yn gywir iawn,
Trefor Edwards

----------------------------------------------------

Erthygl Glynne Griffiths

--------------------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1998.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Hydref 1916

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ymysg eitemau a welwyd yn rhifyn 14 Hydref 1916 o'r Rhedegydd oedd hysbyseb ar y dudalen flaen am lyfrgellydd i'r Llyfrgell Gyhoeddus yn y Blaenau, gyda'r ymgeiswyr i anfon am fanylion gan glerc y Cyngor Dinesig, Edward Jones. Hefyd, llongyfarchwyd Lewis Davies, Siop y Gloch ar gael ei benodi'n Gynrychiolydd Milwrol dros bum plwyf Penllyn, Y Bala. Roedd ei swydd fel Swyddog Recriwtio yn ardal Blaenau a'r cyffiniau wedi dod i ben ers i ymrestru gorfodol ddod i rym yn gynnar yn 1915.

Fel arfer, yr oedd adroddiadau eraill yn sôn am y milwyr a laddwyd, ac a glwyfwyd, ac yn enwi rhai eraill oedd wedi ymuno â'r lluoedd arfog. I geisio chwifio baner Prydeindod, ac i annog mwy o filitariaeth, cafwyd ymweliad pwysigion â'r Blaenau tua'r adeg hon, sef Syr A. Osmonde Williams, Arglwydd Raglan Sir Feirionnydd a'i wraig. Dod yma i gael gweld catrawd leol o'r V.T.C. - Catrawd y Gwirfoddolwyr dan Hyfforddiant, ac wedi cyrraedd tua 6y.h. ar y nos Sadwrn, hebryngwyd hwy ar yr  orymdaith drwy'r dref gan guard of honour o'r sgowtiaid lleol. Aethpwyd ymlaen i weld y V.T.C. yn y Drill Hall, lle yr oedd y Bugle Band yn canu cerddoriaeth i blesio'r ymwelwyr pwysig.

Canmolodd Syr Osmonde y swyddogion a fu'n gyfrifol am sefydlu'r corfflu, yn enwedig y prif swyddog, Mr Ben T. Jones, cadeirydd y Cyngor Dinesig. Cymaint felly fel y dyrchafwyd Jones i safle Capten. Gofynnodd yr Arglwydd Raglan i bawb anrhydeddu ei ddyrchafiad, ac i sicrhau ei gyfarch o hynny ymlaen fel 'Capten yn y Fyddin Brydeinig'. Gorchmynnodd y swyddogion eraill i sylweddoli eu bod yn atebol i'r capten newydd o'r diwrnod hwnnw ymlaen. Roedd Syr Osmonde yn edrych ar Flaenau Ffestiniog fel ardal oedd yn esiampl i weddill y sir gyda'r ymroddiad yn y gorffennol i'r fyddin. Diolchwyd i'r Capten newydd ar y Gwirfoddolwyr, ei ddirprwyon, megis y rhingylliaid ar y corfflu, Ivor Thomas, Richard Williams a W.M.Owen. Tua diwedd ei lith, rhaid oedd galw am fwy o ymroddiad:

Yr ydym yn deall mai cynyddu bob wythnos y mae'r Cwmni...Dyma gyfle yn awr wedi dod at ddrws pob dyn i wneud ychydig at amddiffyn ei wlad, a'i chynorthwyo at gadw'r gelyn draw. Peth rhad iawn yw gwladgarwch ar y llwyfannau, ond nid yw o unrhyw werth os nad cheir ef mewn gweithrediad. Disgwylir yn fawr weled pob dyn o dan 50 oed a dweyd y lleiaf yn ymuno ar unwaith, gan nad beth yw eu safle mewn cymdeithas.

Ac wedi darfod ar ei araith lawn ystrydebau gwladgarol, Prydeinig, ryfelgar, ymadawodd yr Arglwydd Raglan a'i wraig i ddychwel i'w cartref cyfforddus yng Nghastell Deudraeth, Penrhyndeudraeth.

Yn amlwg, yr oedd elfennau gwrth-Gymraeg yn bodoli mewn ambell garfan o Gymry'r dref cyn belled yn ôl â 1916. Yn brawf o hynny gwelwyd, mewn adroddiad ar weithgareddau'r Cyngor Dinesig, hanes y cynghorydd R.R.Williams yn cynnig y dylai’r hysbyseb am lyfrgellydd newydd i'r dref fod yn Saesneg yn unig. Yn ffodus i ddyfodol yr heniaith ar lawr siambr y cyngor, ni fu cefnogydd i gynnig y cynghorydd hwnnw.

Cafwyd llun o'r Preifat David Joseph Evans, mab ieuengaf Mr a Mrs John Evans, 5 Penygroes, Bethania, yr hwn a laddwyd ar faes y frwydr 2 Hydref 1916, yn 20 mlwydd oed, yn rhifyn 21 Hydref o'r Rhedegydd. Odditano, cyhoeddwyd copi o lythyr o gydymdeimlad diffuant ei gaplan yn y ffrynt, Evan Mathias. Wedi trafod ei angladd, mewn claddfa ar gyfer milwyr o Brydain, aiff y caplan ymlaen megis:

Nis gwn a glywir y Gymraeg yn aml ar lan beddau milwyr Cymreig yn Ffrainc. Beth bynnag am hynny, cynhaliais y gwasanaeth hwn yn "yr hen iaith," ac yr oedd dau o'i gyfeillion o Ffestiniog, o'r un Platoon ag ef, ac amryw eraill yn bresennol. Bydd yn gysur i chwi glywed fod croes o bren a'i enw a manylion eraill yn argraffedig arni yn marcio man fechan ei fedd erbyn hyn, a fod pob gofal yn cael ei gymeryd o'r fynwent...

Milwr arall a laddwyd oedd Phillip Woolford, 24 oed, Pen-y-bont, Llan Ffestiniog. Roedd Phillip, yn un o'r gwirfoddolwyr a ymunodd â'r fyddin, ac wedi bod yn y ffrynt ers dwy flynedd. Roedd wedi ei glwyfo sawl tro, ac wedi ei ‘anrhydeddu a medal ychydig fisoedd cynt', yn ôl yr adroddiad. Yn drist iawn, cofnodwyd iddo fod gartref ar leave fis ynghynt, pryd yr ymbriododd â merch o Dde Cymru.

Ymysg gohebiaeth yn rhifyn 21 Hydref oedd llythyr gan un a alwai ei hun yn 'Bronmanod', a oedd yn ymateb i sylwadau'r cynghorydd R.R.Williams ynglŷn â'i gynnig yng nghyfarfod o'r Cyngor Dinesig mai yn Saesneg y dylid hysbysebu am lyfrgellydd newydd. Roedd 'Bronmanod' yn gynddeiriog gyda'r cynghorydd:

...a beth oedd meddwl Mr R.R.Williams yn cynyg yn wyneb Cyngor cyfan fod yr hysbysiad am Lyfrgellydd i fod yn Saesneg? A garai gael Sais yn y swydd? Byddai well llosgi pob llyfr Cymraeg tybed? Faint sydd ers pan oedd yr un aelod yn cynyg fod cofnodion y Cyngor yn cael eu hargraffu yn Gymraeg. Ers pryd mae R.R.Williams wedi anghofio'i Gymraeg, a pha gyfathrach sydd rhyngddo a'r iaith fain? Cysondeb frawd...

*   *   *   *   *

Llun o’r Rhyfel Mawr

Yn dilyn y sylw a roddwyd i’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Llafar Bro yn ddiweddar, anfonwyd y llun hwn atom gan Mrs Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug (gynt o Highgate, Llan Ffestiniog). Fe’i tynnwyd mewn gwersyll milwrol ac mae’n dangos tri o’r Llan a oedd yn perthyn iddi.

Mae dau o frodyr ei mam yn y llun: William Jones yn eistedd yn y tu blaen â gwn ar ei lin a Jack yn ail o’r dde yn y rhes gefn. Dychwelodd y ddau i fro eu mebyd ar ddiwedd y rhyfel, y naill yn chwarelwr a’r llall yn bostmon.

Roedd William yn gerddor naturiol. Mae gan Mrs Lloyd gasgliad o’i offerynnau cerdd: ffidil, banjo a ffliwtiau yn ogystal â llun ohono’n chwarae ei zither. Bu’n flaenor a chodwr canu yng nghapel Peniel, a phob prynhawn Sul cerddai i Ryd-sarn i arwain gwasanaeth yn y capel bach. Parhaodd effeithiau’r rhyfel yn drwm ar Jack, a bu farw yn 49 oed.

Yn sefyll ar y chwith â gwn yn ei law mae Salisbury Hughes, gŵr i chwaer tad Mrs Lloyd a mab i’r bardd/newyddiadurwr R.O.Hughes (Elfyn), a enillodd gadair Prifwyl 1898 yn y Blaenau ac a fu’n golygu’r Rhedegydd a’r Glorian. Roedd Salisbury yn gweithio ar y rheilffordd yn Y Bala a’r Blaenau.

Dyna dri yn y llun wedi’u henwi. Ai hogiau o’r Blaenau neu Llan yw rhai o’r lleill? Efallai bod copïau eraill wedi goroesi, a rhai eraill o’r gwŷr ifainc yma yn wybyddus i ddarllenwyr Llafar Bro.  Gyrrwch air atom.

  ----------------------------------------------

Ymddangosodd y ddwy erthygl yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2016                        
Dilynwch gyfres Stiniog a'r Rhyfel Mawr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -recriwtio

Vivian Parry Williams yn parhau'r gyfres sy'n cofnodi canmlwyddiant y rhyfel mawr. Ymddangosodd y darn yma'n wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2015.

Rhan Lewis y Gloch yn yr ymgyrch recriwtio

Yng ngholofn newyddion lleol Blaenau Ffestiniog, 14 Tachwedd 1914, cyhoeddodd Y Rhedegydd fod nifer dda o’r dre’ wedi ymuno â ‘byddin Kitchener’, gyda Mr Lewis Davies, yn swyddog recriwtio. Ychwanegwyd fod wyth o ddynion ifainc eraill yn mynd i Rhyl, am ymarferion gyda’r North Wales Comrades Brigade. Roedd y mwyafrif ohonynt yn weithwyr yn chwareli Foty a Bowydd a Maenofferen. Adlewyrchir yr ysbryd a fodolai ymysg y chwarelwyr, a’r cwmniau a weithient iddynt yn y dyfyniad isod. Gwelir hefyd feddylfryd gohebydd y papur:

"Dywed fod cwmni Maenofferen yn rhoddi 2/6 yr wythnos i bob dyn ieuanc, a 5/- i/r gwyr priod a ymunent a’r fyddin. Rhagorol iawn, Mae swn ymuno i’w glywed yn fwy o lawer y dyddiau hyn".

Roedd gohebydd Y Genedl Gymreig yn orfoleddus ei eiriau yn rhifyn 17 Tachwedd o'r papur. Roedd hefyd, yn amlwg, yn gefnogwr brwd i'r swyddog recriwtio lleol. Yng ngholofn newyddion Ffestiniog, meddai:

"Llawenydd oedd deall, ddechrau'r wythnos, fod adfywiad wedi cymeryd lle yma mewn RHESTRU MILWYR. Ddydd Mawrth, anfonodd Mr Lewis Davies, Shop y 'Gloch', wyth o fechgyn glandeg a chyhyrog i ffwrdd..."

Gŵr busnes o'r dref oedd Lewis Davies y swyddog recriwtio hwnnw, ac yn berchennog siop ac argraffwyr Y Gloch, papur wythnosol oedd yn cystadlu â'r Rhedegydd am gylchrediad ar y pryd. Fe'i penodwyd yn swyddog recriwtio dros ardaloedd Blaenau Ffestiniog a'r cylch, a Thrawsfynydd, ym Medi 1914, yn lle R.Gwynedd Jones, a fyddai ond wedi gwneud y gwaith am gyfnod byr iawn. Daeth y cyfrifoldeb am recriwtio yn ardaloedd Penrhyndeudraeth, Talsarnau a Llanfrothen dan ei adain yn 1915. Ond yn dilyn y Ddeddf Gorfodaeth Filwrol, a ddaeth i rym yn Ionawr 1916, daeth ei orchwylion fel swyddog recriwtio i ben.

Yn Hydref 1916, cafodd ei benodi, ynghyd ag R.E.Roberts, Llanuwchllyn, yn  Ddirprwy Gynrychiolydd Milwrol ar Dribiwnlys Gwledig Penllyn. Byddai ei ddylanwad ar y penderfyniadau i anfon, neu atal apelwyr yn erbyn gorfodaeth yn dal i fod yn bellgyrhaeddol. Dyrchafwyd ef yn lifftenant yn fuan, ac oherwydd "ei lwyddiant anarferol fel swyddog a chynrychiolydd milwrol", chwedl adroddiad o'r wasg, gwnaed ef yn gapten yn Hydref 1917. Oherwydd hynny, roedd ganddo'r hawl i wisgo gwisg milwrol yn rhinwedd ei swydd.
   
Oherwydd ei ran yn anfon nifer o fechgyn ifainc i'w tranc ar faes y gad, ni fyddai Lewis Davies wedi bod yn ddyn poblogaidd yn yr ardal. Gweler y dicter amlwg mewn cerdd ddychan, ddeifiol a ysgrifenwyd ar y pryd am ŵr arall o Lanuwchllyn, oedd yn gwneud gwaith tebyg yn yr ardal honno. Mae brith gyfeiriad at Lewis Davies, Y Gloch yn y gerdd, a gyfansoddwyd gan Caradog Rowlands, Tŷ'n Llechwedd, Llanuwchllyn. Ceir nifer o enghreifftiau ym mhapurau newyddion y cyfnod o'r drwgdeimlad a fodolai rhwng teuluoedd y sawl a anfonwyd i'r fyddin, yn groes i'w hewyllys, ac aelodau'r tribiwnlysoedd, a swyddogion megis Lewis Davies a’i fath. Mae geiriau cerdd Caradog Rowlands yn cyfleu'r casineb oedd yn bodoli tuag at y swyddogion hynny i'r dim.

Rwy'n hynod ddiolchgar i Beryl Griffith, ysgrifennydd Cymdeithas Hanes Meirionnydd, am ddod o hyd i'r gerdd, ac anfon copi ata'i. Ychwanegodd Beryl y geiriau canlynol o eglurhad imi: "Pen Gwaliau ydi'r rhan o Lanuwchllyn sydd o gwmpas y Neuadd Bentref. Fe gollodd Caradog Rowlands, awdur y gerdd, ddau frawd, a hanner brawd yn y rhyfel, a bu'n rhaid iddo yntau wynebu tribiwnlys ei hun."  Ond 'does dim gwybodaeth a orfodwyd ef ymuno â'r fyddin a'i pheidio.

1917-18. Palas Pen Gwalia', Llanuwchllyn

Mae Palas ar ben Gwaliau
A bradwr ynddo'n byw.
Pen ffrind y Gloch  a'r diafol,
Pen blaenor uffern yw.

Mae genau uffern heddiw
Yn agor gyda ffydd,
I lyncu'r hwn sy'n ennill
Ei bymtheg swllt y dydd.

Edrychwch bobol annwyl
Mewn difrif ar ei fab,
Fe ddylai yntau roddi
Ei fywyd dros ei wlad.

Mae'n hawddach iddo fyned
Na neb o fewn y wlad,
A rhoddi'r siop yng ngofal
'Rhen satan sef ei dad.

Ni fynnwn y fath sothach
I'w gyrru i ffwrdd mor slei,
Cydunwn bobol annwyl
I'w wneud o yn fins pei.

Rhown ben ar fradwr Uwchllyn
Nac oedwn ddim yn hwy,
A chodwn tano fechgyn
I yrru'r diawl o'r plwy'.

Ni welwyd y fath anifail
Mi ddwedaf un o gant
All fod mor galon galed
A gwerthu gwaed ein plant.

Mae melltith yn dy enw,
A hefyd yn dy waith,
Rwyt wedi troi yn Jiwdas
I'th ardal, dyna'r ffaith.

Rwyt wedi bod yn llyfnu
Wrth dwyllo'r truan tlawd,
Doi dithau i dribiwnal
Rhyw ddydd a ddaw, 'rhen frawd.

Bydd barnwr ar ei orsedd
O fewn y Nefoedd  wen,
A'r ddedfryd arnat tithau
Fydd uffern dros dy ben.

Ganed Lewis Davies yn Llandanwg, ger Harlech yn 1872, a bu iddo symud i Flaenau Ffestiniog rywdro cyn 1891. Cofnodir ef ar ystadegau cyfrifiad y flwyddyn honno fel printer, ac yn lojio yn Stryd Glynllifon. Bu iddo sefydlu busnes argraffu'r Gloch yn y dre' ychydig wedyn, gan gyhoeddi'r papur wythnosol, ynghŷd â chyhoeddiadu eraill. Profodd alar trist ei hun pan fu ei ferch chwe mlwydd oed, Megan, farw yn ystod cyfnod y rhyfel, ar 27 Mai 1917. Collodd ei fab John hefyd, ac yntau ond 29 oed, ar 26 Mehefin 1936. Ymhen cwta dwy flynedd, ar 23 Mai 1938, yn 66 oed, ymunodd Lewis Davies gyda'i ddau blentyn yn y bedd ym mynwent Bethesda, Blaenau Ffestiniog. Claddwyd ei wraig, Laura yn yr un beddrod ar 13 Awst 1961, a hithau'n 85 oed. Erbyn heddiw, mae'r garreg fedd wedi'i dymchwel, ac yn gorwedd ar ei gwastad, yn ddiseremoni ymysg y cerrig eraill.  Anodd iawn yw darllen yr arysgrif arni bellach, ac enw Lewis Davies, Y Gloch, y gŵr blaenllaw a fu'n gyfrifol o anfon rhai cannoedd o feibion, brodyr a gwŷr i wynebu eu tynged ar faes y gad, fel y cof amdano, bron a diflannu'n llwyr erbyn hyn.

Llun o fedd Lewis Davies gan VPW

[Pabi gan Lleucu Gwenllian]