Showing posts with label chwarel Rhiwbach. Show all posts
Showing posts with label chwarel Rhiwbach. Show all posts

11.12.24

Stolpia -car a cheffyl

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Cludo Offer a Defnyddiau Trwm i’n Chwareli yn y 19 Ganrif.

Holwyd fi’n ddiweddar sut ar y ddaear y medrwyd cludo trawstiau enfawr a pheiriannau trwm i fyny i felinau ein chwareli yn ystod y 19 ganrif a chofio’r math o ffyrdd a rheilffyrdd a oedd yn bodoli pryd hynny.

Efallai bydd y canlynol yn esbonio ychydig am y modd y gwneid hynny. Dyma gofnod o Atgofion am Danygrisiau gan David Owen Hughes a ymddangosodd fel cyfres yn Y Rhedegydd (1909): 

"Yr oedd gan Gwmni Cwm Orthin nifer fawr o geffylau, saith neu wyth yn gweithio yn y chwarel ac nid dynion dibwys y cyfrifid y certwyr, yn enwedig y prif gertwyr. 

Mawr fyddai'r helynt a’r twrw pan fyddent wedi dod i lawr at y Post Office, ac yn bachu wrth drol a thunnell o wair arni ar brynhawn Sadwrn, neu dynnu coed hirion at wneud pontydd yn y gwaith. 

Nid ai'r rhai hynny i fyny'r incleins, ac am hynny byddent yn clymu un pen o dan echel y drol, a’r pen arall ar gerbyd bychan pwrpasol a dwy olwyn o dano. Yna, bachu pump neu chwech o geffylau i’w tynnu i fyny'r gelltydd i’r gwaith.

Ymhlith y certwyr hynny yr oedd y diweddar Thomas Roberts, a’i frawd John Roberts, a John Evans. Brodorion o ymyl Llanrwst oedd y ddau flaenaf, a J. Evans o Sir Aberteifi."

Enghraifft o foeler mawr yn cael ei dynnu gan geffylau gwaith

Yn yr adroddiad diddorol hwn o’r North Wales Chronicle, 5 Gorffennaf, 1862 cawn ddilyn taith dau ferwedydd, (boiler), i chwarel Rhiw Bach. Dyma gyfieithiad ohono: 

"Cyrhaeddodd dau foeler enfawr, sef y rhai mwyaf a welwyd yn yr ardal yn ôl rhai, i Chwarel Rhiw Bach dydd Mawrth diwethaf. Daethpwyd a hwy o Gaer ar wagenni cryfion yn cael eu tynnu gan tua dwsin, os nad mwy, o geffylau grymus. Roedd y ddau geffyl gwedd yn y llorpiau (sef rhai heb eu cyweirio/entire) o faint sylweddol, yn hardd ac yn rhai nerthol iawn, ac wedi syfrdanu rhai o’r ffermwyr lleol. 

Yn anffodus, cafodd y boeler a bwysai oddeutu 84 tunnell [tybed ai ddau foeler 42 tunnell oeddynt mewn gwirionedd?] a gyrhaeddodd Ffestiniog ar y dydd Mawrth, anhap difrifol gan i olwynion y cerbyd suddo mewn lle gwlyb rhwng Penygroes a Llanllyfni a methwyd a chael y wagen yn rhydd er i nifer o geffylau ymdrechu i’w thynnu. Yn y cyfamser, aeth y boeler arall, oedd ar wagen chwe olwyn, heibio iddi hi a mynd ar ei siwrnai i Rhiw Bach. Dychwelwyd y wagen hon ar ôl ei dadlwytho i Benygroes a rhoi’r boeler arall arni hi a theithiwyd drwy Borthmadog i Faentwrog y Sul diwethaf. 

Arhoswyd yno wedyn tan ddydd Mawrth er mwyn i’r ceffylau gael gorffwys. Yna, er mwyn cludo peiriant mor drwm i fyny’r allt serth i Ffestiniog daethpwyd a nifer o geffylau gorau’r gymdogaeth at y rhai a oedd ganddynt eisoes fel yr oedd cymaint ag ugain o geffylau yn tynnu’r wagen i fyny’r rhiw.

Heb os nac oni bai, roedd angen cryfder aruthrol i dynnu’r holl bwysau i fyny’r Allt Goch gyda rhannau ohoni mor serth â tho tŷ. Mewn ambell le roedd y troadau yn siarp iawn, ac o ganlyniad, dibynnid yn fawr ar gryfder y ddau geffyl blaen, y rhai a glodforwyd gan bawb. Cymerwyd diddordeb mawr yn y fenter gan y trigolion lleol, ac er bod ffair yn y Llan y diwrnod hwn, cyrhaeddodd nifer o’r ffermwyr yn hwyr yno."

Cofier, roedd cario boeleri mor fawr a thrwm i fyny i Chwarel Rhiw Bach, a oedd tua 3 milltir arall oddi yno, gyda’r rhan fwyaf o’r ffordd yn serth yn gamp aruthrol yr adeg honno. 

Edmygwyd yr orchest gan bawb a’i gwelodd, a bu’r ddau geffyl blaen yn destun siarad gan lawer.

Ponc Chwarel Rhiw Bach, gyda’r felin, y tai boelar ger y corn, a’r inclên ar y chwith uchaf

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2024


17.9.21

Crwydro -Rhiwbach

Cyfres newydd am lwybrau'r fro.

Ar ôl prynu esgidiau cerdded newydd i’n teulu bach o bedwar, roedd rhaid mynd i chwilio am antur! Wrth fynd am dro uwch ben Llan Ffestiniog mi wnaethom ni ddarganfod hen chwarel Rhiw Bach. 

Roedd yr hen chwarel yn anhygoel ac yn llawn hanes. O enwau wedi cael ei cerfio mewn hen lechi, i hen hoelion wedi cael ei cuddio yn y waliau. 

Lluniau uchod gan Eirian Daniels Williams

Oes unrhyw un yn adnabod yr enwau yma sydd wedi ei naddu yn y waliau? Neu yn gallu rhannu ychydig fwy o hanes i ni am yr hen chwarel yma?  

Eirian Daniels Williams

 

Chwarel Rhiwbach yn y pellter, a chwarel Blaen y Cwm. Llun Paul W

Mae criw Llafar Bro yn cytuno efo chdi Eirian; mae Rhiwbach yn lle arbennig iawn, ac er ym mhlwyf Penmachno, mae cysylltiadau agos iawn ag ardal Stiniog yn hanesyddol, ac mae’n gyrchfan braf ar daith gerdded o’n hochr ni o’r mynydd.

Os ydi darllenwyr eraill Llafar Bro awydd mynd am dro, mae’n ddigon hawdd cyrraedd yno o ben uchaf Cwm Teigl: parciwch wrth fynedfa Chwarel Bwlch a dilyn y lôn drol i’r gogledd nes cyrraedd ffordd haearn Rhiwbach a throi i’r dde. Mi fyddwch yn fuan iawn ar ben uchaf inclên Rhiwbach, yn edrych dros yr hen chwarel a’i hadeiladau niferus. 

I’r rhai sy’n chwilio am daith hirach, gallwch gychwyn o Drefeini a chyrraedd ffordd haearn Rhiwbach trwy Chwarel Maenofferen. Cewch fwynhau’r daith heibio adfail Tŷ’r Mynydd (dyna le anhygoel i fyw!) a Llyn Newydd a Llyn Bowydd, a gweld golygfeydd gwych i bob cyfeiriad.

Mi ddylia fod copi o lyfr y diweddar Griff Jones, Cae Clyd (Rhiwbach Slate Quarry: Its history and development, 2005) yn y llyfrgell, ac o bosib yn Siop Lyfrau’r Hen Bost, ond yn y cyfamser mae Vivian, is-ysgrifennydd Llafar Bro wedi sgwennu’n helaeth am Rhiwbach hefyd.

Fel mae’n amlwg o brif stori rhifyn Gorffennaf/Awst, mae CADW, corff henebion llywodraeth Cymru, hefyd yn cytuno efo Eirian bod Rhiwbach yn arbennig. Diolch am rannu hanes eich taith; be am i ddarllenwyr eraill Llafar Bro yrru pwt o hanes un o’ch teithiau diweddar chithau?

Clwb Mynydda Cymru
Rhai eraill sydd wedi bod yn crwydro’n lleol yn ddiweddar ydi Clwb Mynydda Cymru. Mae’r aelodau wedi ymweld ddwywaith â Chwm Cynfal a Llyn Morwynion, gan gychwyn o’r Pengwern i Geunant Cynfal, heibio Pulpud Huw Llwyd, a dringo hyd at Lyn Morwynion a dychwelyd heibio Garreg Lwyd, Hafod Ysbyty a Chwm Teigl. Ar Orffennaf 14eg mi oedden nhw’n crwydro Bryniau Maentwrog, ac ar Sul y 18fed yn gwneud taith go heriol am 12 awr o ganol y Blaenau hyd bob un o gopaon Pedol Stiniog. Ewch i’w gwefan am fanylion pellach.

Cymdeithas Edward Llwyd
Ar y 12fed o Fehefin bu Cymdeithas Edward Llwyd yn crwydro Tanygrisiau a’r Llwybr Llechi, - cylch o gwmpas Dolrhedyn, Cwm Rhiwbryfdir, Tanygrisiau, Fron Fawr a Chefn Bychan- dan arweiniad Iona Price. Nid oes amnylion ar hyn o bryd am raglen haf y gymdeithas ond cadwch olwg ar eu gwefan hwythau.

---------------------------

Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021



26.12.16

Meistri Corn

Seindorf yr Oakeley yn y 1920au.

Mewn ymateb i’r llun difyr o seindorf yr Oakeley, a anfonwyd i ni gan Glynne Griffiths, Ross on Wye, cafwyd ysgrif ddiddorol dros ben gan Bob Morgan, cyn-arweinydd adnabyddus y band.


Credaf fod y darlun o Fand yr Oakeley wedi ei dynnu cyn 1930.  Mae fy nhad Dafydd Morgan yn eistedd yn y rheng flaen hefo’r bass trombone, a mi ‘roedd yn Utica (UDA) o 1927 hyd 1931, fel mae’n debyg mai rhwng 1923 a 1927 oedd y cyfnod mae ein cyfaill yn son amdano.  R’wyf yn adnabod amryw o’r chwaraewyr gan i mi hefyd ymuno a’r band ar ddiwedd 1931.

Yn eistedd ar lawr mae John Roberts ‘Shine’ fel ag 'roedd pawb yn ei adnabod – a’r llall ydi Dennis Griffiths, a ffurfiodd y ‘Night Hawks’  (Cerddorfa Ddawns) cyn iddynt newid i ‘New Majestic’ dan ofal Bob Gwynant.  Mae tad Shine yn eistedd y tu ôl iddo yn y rheng flaen – hefo’r trombone, yr ail trombone ydi Ernie Brown o Llan, a yna Dafydd Morgan ar y bass trombone.

Wm Edward Jones (drwmar) sydd yn ei ochr hefo’r bass, ac yn y pen mae Dan Jones (brawd Jack Pant – tad Gruffydd John Postman).  William Richard Edwards (tad Dora Edwards) oedd yr arweinydd hefo Bob Smith wrth ei ochr.  Hwn, i raddau helaeth oedd y band ennillodd 2 wobr gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol y Wyddgrug 1923.

Yn y rheng ganol gwelwn Tal Morris, Wil bach Band, Dick (Hen Golwyn), Llew Dolwyddelan, Owen Owen, Dick Meirion (hwn oedd yn chwaraewr flugel da, er nad oedd ganddo ddant yn ei geg!) – yna Albert Humphreys Penrhyn, Jonny Lloyd Smith (tad Oms), Robin John Morgan (tad Kathleen Glynllifon), Jack Daf (tad Alwena Davies – teulu Derfel) a’r dyn tal yn y pen ydi ‘Jack Rich’ Gorwel.  Y tu ôl mae Capt Lewis Davies, perchennog y papur lleol ‘Y Gloch’ a hefyd yr ‘Empire’ lle mae’r hen Glwb Squash heddiw.

Darlun diddorol iawn – un nad wyf wedi ei weld o’r blaen – ond yn anffodus r’wyf methu a chofio Glynne gan ei fod yn y band yn y cyfnod cyn i ni fel teulu fynd i Utica – ond 7 oed y pryd hynny.

Daw hanes diddorol i fy meddwl am Owen Thomas (Now Barbar) sydd yn eistedd yn y rheng flaen hefo’r dwbl B.  Hwn oedd rheolwr chwarel ‘Rhiwbach’ ac 'roedd wedi rhoi gwaith i Dennis Lewis Griffiths a Bob Gwynant.  Wrth gwrs gan i’r ddau fod yn perthyn i’r ‘Night Hawks’ 'roeddynt yn colli ymarferiadau yr Oakeley ac yn hwyr i’w gwaith yn y bore, ar ôl bod yn chwarae mewn dawns yn rhywle neu gilydd.

Un bore wedi cyrraedd eu gwaith yn hwyr dyma Now Barbar yn gofyn iddynt pam oeddynt yn hwyr, a’r atebiad oedd eu bod wedi bod yn perfformio gyda’r ‘Night Hawkes’, atebodd yn syth, “Wel, Day Hawkes ‘rydw i eisiau” a rhoi y sac iddynt yn y fan.  Yn anffodus 'roedd yn golled i’r band hefyd!!
----------------------------

Roedd y llythyr isod yn yr un rhifyn hefyd.

Llangefni, Ynys Môn.
Annwyl Olygydd,

Cyfeiriaf at yr argraffiad olaf o Llafar Bro, a’r llun diddorol iawn o Fand yr Oakeley.  Wrth edrych  ar y llun ‘rwyf yn hollol sicr mae’r arweinydd yn y rhes gyntaf yw fy nhaid William Richard Edwards  (Cyfeirir ato yn yr erthygl fel William Richards).

Roedd yn arweinydd y band mwy neu lai o 1897 i 1927 – y flwyddyn a fu farw.  Tybiaf felly fod y llun wedi ei gymeryd o gwmpas 1920-25?

Hoffwn ddiolch i Glynne Griffiths am adael i mi ychwanegu llun arall at archifau’r teulu.  Edrychaf ymlaen i weld nifer o hen ffrindiau yn yr Eisteddfod Genedlaethol sydd yma y flwyddyn nesaf.

Yn gywir iawn,
Trefor Edwards

----------------------------------------------------

Erthygl Glynne Griffiths

--------------------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1998.