Stiniog a'r Rhyfel Mawr- colledion

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Difyr oedd darllen hanes William Jones, Bryntryweryn, Trawsfynydd, ar ei ymweliad â gwersyll milwriol Litherland, lle roedd rhai o fechgyn y pentref yn cael eu hyfforddi cyn gadael am y ffrynt. Un o’r newydd-ddyfodiaid yno oedd y bardd adnabyddus, Hedd Wyn, ac roedd William yn awyddus iawn i’w gyfarfod. Ymhen dim, fe’i harweinwyd o amgylch y gwersyll, a chael ei anfon i Hut Hedd Wyn, a chael croeso mawr gan y bardd.

Roedd y gŵr ifanc yn amlwg wedi setlo’i mewn y dda yno. Cymaint felly, fel y cyfansoddodd englyn am Wersyll Litherland i William Jones. Cyhoeddodd Y Rhedegydd yr hanes, a’r englyn ar y 3ydd o Fawrth 1917.

Gwel wastad Hutiau’n glwstwr, a bechgyn
Bochgoch yn llawn dwndwr;
Ag o’i wedd fe ddwed pob gŵr –
Dyma aelwyd y milwr.

Yn rhifyn 6 Mawrth 1917 o'r Herald, datgelwyd i'r Captain Evan Jones, erbyn hyn, Plas Cwmorthin,
gyfrannu £5 tuag at gronfa i gael cofgolofn i golledion y rhyfel o'r cylch. Ychydig wyddai Evan Jones ar y pryd y nifer uchel o enwau dynion o'r fro fyddai'n cael ei harysgrifio ar y gofeb arfaethedig honno. Os oedd dinasyddion y fro mor barod i gynnig eu gwasanaeth er budd 'eu gwlad', nid felly yr ymateb i'r alwad am roddion ar gyfer codi cofeb i golledigion y rhyfel. Ond, rhaid oedd ystyried y sefyllfa economaidd  yn yr ardal ar y pryd, gyda chymaint o ddynion allan o waith, neu wedi ymuno â'r fyddin. Fel y dywed gohebydd y North Wales Chronicle yn ei golofn 'Y Golofn Gymreig: O'r Moelwyn i'r Betws', 23 Mawrth:

Sibrydir mae pur araf ar y cyfan y daw rhoddion i law ar gyfer cofeb dewrion Ffestiniog. Dymunol fuasai gweled mwy o fywyd yn y mater. Mae ein bechgyn wedi aberthu popeth er ein mwyn ni, a'r lleiaf peth a allwn ninnau wneud yw ceisio bwrw ein ceiniogau prin i'r drysorfa er cael cofeb deilwng ohonynt ymhob ystyr. Hyderwn y penderfyna pawb wneud ei oreu yn y dyfodol.

Cyhoeddodd Y Rhedegydd dri llythyr hirfaith a anfonwyd gan filwyr o’r ardal oedd yn gwasnaethu gyda’r fyddin ar 17 Chwefror 1917. Byddai llythyrau o’r fath yn cael eu trosglwyddo gan deuluoedd y milwyr, ac ar brydiau’n llenwi mwy nag un dudalen o’r papur. Roedd ceisio cynnwys yr holl lythyrau, lluniau ac erthyglau yn ymwneud â’r milwyr yn sicr o fod yn anodd i’r golygyddion. Oherwydd prinder papur yn gyffredinol, roedd y papurau newyddion wedi gorfod lleihau nifer y tudalennau am gyfnod yn ystod y rhyfel. Nid yn unig y cynhwysai’r Rhedegydd erthyglau wythnosol am ddatblygiadau’r brwydro, roedd hefyd  dudalen reolaidd gyda naws leol arni, dan bennawd ‘Ein Milwyr’.

Yn ychwanegol, gwelid newyddion lleol yr ardaloedd eraill oedd yn nalgylch y papur, ynghyd â nifer o eitemau eraill. Yng ngholofn ‘Ein Milwyr’, cafwyd hanes y colledigion, a’r milwyr o’r fro a anafwyd, ynghyd â lluniau y rhai a laddwyd, ac eraill oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Croesawyd milwyr oedd adref ar leave o’r fyddin, a chafwyd geiriau dwys gan y golygydd yn aml, megis rhain, yn rhifyn 24 Mawrth 1917:

‘Boed cysgod y Nefoedd dros eu bywydau gwerthfawr wedi yr elent yn ôl i’r drin ofnadwy.’

Cyhoeddodd Y Rhedegydd restr o enwau’r milwyr o’r ardal a gollodd eu bywydau yn y rhyfel, y Roll of Honour yn y Saesneg, gyda dros drigain  o enwau arni hyd at yr adeg honno. Gwelwyd rhestrau eraill gyda llawer mwy o enwau’r colledigion hynny dros y misoedd dilynol.

Pedwar brawd y teulu Smart o'r Blaenau fu'n gwasanaethu yn y Rhyfel Mawr. Ted, Arthur, Wil Norman ac Archie (taid Elwyn Willliams, Stryd Dorfil)  Diolch i Elwyn am y llun.

Fel un a fu'n recriwtio chwarelwyr i ymuno â chatrawd o fwynwyr i dwnelu dan ffosydd yr Almaenwyr, byddai'r Cadben Evan Jones yn sicr o gymeradwyo'r ffaith fod cynrychiolwyr o'r Gwasanaeth Cenedlaethol wedi bod o amgylch y fro tua'r adeg hon i ddosbarthu taflenni i annog pobl i gynnig eu gwasanaeth er budd y wladwriaeth. Meddai'r North Wales Chronicle ar 23 Mawrth

'Dywedir nad oes ond ychydig iawn yn gwrthod rhoddi eu henwau fel yn barod i wneud rhyw wasanaeth neu gilydd i'r wlad yn nydd ei chyfyngder.'

Ysgrifenodd Lifftenant-Gyrnol C.H.Darbyshire, Penmaenmawr, lythyr i'r un rhifyn o'r papur, gyda'r newyddion fod recriwtio chwarelwyr ar gyfer y Quarry Battalion yn mynd ymlaen yn dda iawn. Yr oedd yn bersonol yn hawlio'r fraint honedig o recriwtio dros ddau gant o'i gyd-chwarelwyr, a'u hanfon i Ffrainc. Ychwanegodd fod angen mwy o chwarelwyr i ymuno â'r fataliwn honno.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -dros y parapet, o dan y tir...

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Yn rhifyn 2il Medi 1916 o'r Rhedegydd cyhoeddwyd ail ran o lith y Capten Evan Jones, Rhosydd, am ei brofiadau yn y twnelau dan ffosydd yr Almaenwyr. Disgrifia'r gynnau mawrion yn cael eu tanio gan y ddwy ochr, a'r paratoadau oedd ar y gweill:

‘Gwelais amser na byddai wiw i neb ddangos ei big mewn unrhyw fan yn y trenches yma rhag cael profi plwm y German...Dilynwyd y tanbelennau ym mhell i'r dydd ar y 30ain (Mehefin), ac yr oedd ein tanbelennau ni yn arswydus erbyn hyn, dim ond mwg a llaid yn esgyn i'r awyr, a phawb yn holi, "Pa bryd yr eir dros y Parapet tybed?"  Ddeg o'r gloch y nos dyma'r gair i lawr y trenches "Advance tommorrow 7.30 a.m". Yr oedd y mines i gael ei chwythu i fyny dri munud yn flaenorol i hyny’.

Cafwyd adroddiad byr am rai o'r mwynwyr lleol yn dod adref am egwyl o'r ymladd, yn yr Herald Cymraeg ar 5 Medi.

'Ein mwynwyr sydd wedi cael dyfod adref am ychydig o orffwys o danddaearolion bethau Ffrainc, ac yn wir edrych yn dda iawn. Bum yn sgwrsio â dau ohonynt, sef Robert Morris, Plas Weunydd Lodge, a David Joseph Jones, Bryn Bowydd. Dymunwn iddynt hwythau bob nodded ac amddiffyniad ar eu dychweliad.'

Evan Jones. Gweler ddolen isod*

Yr wythnos ddilynol, dan bennawd 'Gwaith y Meinars yn Ffrainc', cafwyd mwy o hanes Evan Jones a'i uned o fwynwyr Stiniog. Wrth gychwyn gyda'r is-bennawd 'Y Noswaith Cyn y Frwydr', dyma ddywed y Capten:

'Noswaith i'w chofio oedd hon. Yr oedd y bechgyn yn canu am ddyfodiad y dydd; a'r ymddiddan a glywid yn mhobman oedd "Bore fory amdani. Mi gaiff yr Hun rywbeth i'w gofio amdano yfory..."'

Aiff ymlaen i ddisgrifio'r tensiwn a fodolai wrth aros am yr awr dyngedfennol honno, gan athronyddu yn ei fodd arferol ei hun am y rhesymau dros frwydro. Yna dan y geiriau 'Bore'r Frwydr' cafwyd yr wybodaeth fod pob dyn i 'fod yn ei le' cyn 6 o'r gloch y bore, y dydd cyntaf o Orffennaf.

‘Yr oedd pob gwn o'r eiddom gyda holl egni ein cyflegwyr ni a'r Ffrancod i arllwysu shells i rengoedd blaenaf y gelyn o 6 tan 7.30, Bendith i yspryd oedd gweled y bechgyn yn paratoi tan ganu yng nghanol rhyferthwy y shellio di-dor...Am 6.15, yr oedd cymaint o shells yn yr awyr fel yr oedd dyn yn gofyn iddo ei hun pa fodd y gallent basio eu gilydd. Erbyn hyn yr oedd ein hawyrennau yn ehedeg dros linellau y gelyn.’

Aethai Evan ymlaen i ddisgrifio saethu diddiwedd y gynnau mawrion, a'r dinistr a grëwyd ganddynt. Dywedodd sut y bu i garfan o'r Almaenwyr dorri drwodd i safle'r mwynwyr, ond iddynt gael eu herlid oddiyno gan fechgyn 'Stiniog yn chwifio'u coesau caib arnynt. Disgrifiodd sut y bu i ysgarmes ffyrnig ddigwydd am tua deng munud, gydag wyth o'r milwyr Almaeneg gael eu lladd, ac i un gael ei gymryd yn garcharor: Gadawn i Gapten Evan Jones ddweud gweddill y stori:

'Cafodd hwn gynnig ar un neu ddau beth, gydag eiliad o amser i benderfynu, sef ei wneyd yn analluog i wasanaethu y Kaiser neu ddod i ddangos eu mines. Dewisodd yr olaf,  fel y gwna llawer ohonynt, pan y daw yn fater personol. Yn yr ysgarmes hon y clwyfwyd dau o fy mechgyn, sef Sapper John Thomas a Corporal Thomas W. Owen, gan un o'r rhai oedd wedi eu gadael yn fyw yn y Dugouts... Rhoddwyd cyfle fwy nag unwaith i'r gelyn roi eu hunain i fyny, ond ni wnâi, ac o'r diwedd bu raid gyrru twll 10 modfedd i lawr i goed y Dugouts, yn yr hwn y rhoddwyd 50 pwys o bylor, a chwythwyd y lle i mewn... Ar doriad y dydd aethom a miloedd o bwysi o bylor yn barod i chwythu penau'r shafftydd, dwy o ba rai oedd yn 136 troedfedd o ddyfnder o wyneb y tir...

Y diwrnod canlynol, dilynais y cables yn ol ar hyd y 'communication trench' hyd y daethum o hyd i Petrol Engine, a Dynamo, ac yn ystod y bore cawsom dair ohonynt a 'Fitting Shop' mwy compact na dim a geir yn chwareli Ffestiniog...Cyrhaeddodd y bechgyn hyd Montaban dydd Sadwrn. Aethom yno brydnawn Sul ond yr oedd y bechgyn erbyn hyn mewn brwydr galed yn Bernafy Wood. Yr oedd yn 5 o'r gloch y prydnawn pan aethum allan o'r trench a dyna'r cyfle cyntaf a gefais i dynnu oddi am danaf er noson 21ain.

Ychwanegodd y golygydd y geiriau canlynol i gau llith Evan Jones am y tro:

'Dyna fel yr adroddodd Capt. Evan Jones hanes y dyddiau cofiadwy a roes gychwyniad i'r "push" mawr ymosodol sydd yn awr yn para i fynd ymlaen. Gwelir eu bod yn llawn o gyffro ac anturiaeth; a bod ein bechgyn yn haeddu edmygedd am eu dewrder a'u gwaith. Mae lle i ofid am fod rhai ohonynt wedi eu clwyfo; ond y mae llawer mwy o le i ryfeddu a diolch eu bod wedi dod trwyddi gystal ac ystyried mor enbyd oedd yr ymgyrch.'

------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Catrawd y Meinars
[Pabi gan Lleucu Gwenllian]

Stiniog a’r Rhyfel Mawr- erchylltra y Somme

Bu gwasanaethau yng Nghymru, Prydain a’r cyfandir eleni i gofio canrif ers brwydr erchyll y Somme. Yma mae Vivian Parry Williams yn parhau â’i gyfres, yn edrych ‘nôl ar y llythyrau oedd milwyr ‘Stiniog yn yrru adra o’r ffrynt.

Ar 22 Gorffennaf 1916, yn y golofn reolaidd yn Y Rhedegydd, 'Ein Milwyr', cofnodwyd hanes un o frwydrau mawr y rhyfel, Brwydr y Somme. Er i'r ymladd ddechrau yno ar 1 Gorffennaf, aeth tair wythnos heibio cyn cael unrhyw wybodaeth am y frwydr erchyll honno. Lladdwyd, neu anafwyd dros 60,000 o filwyr Prydain ar y dydd cyntaf o'r frwydr, a barhaodd hyd 18 Tachwedd.

Erbyn diwedd Brwydr y Somme, dywed i dros filiwn o filwyr, o'r ddwy ochr gael eu lladd neu eu hanafu. Yr oedd nifer fawr o filwyr o Gymru yn rhan o erchylltra un o frwydrau gwaethaf y Rhyfel Mawr.

Dyma ddywed gohebydd y papur yn ystod y dyddiau cynnar o'r frwydr:

“... wythnos o bryder mawr fu'r un ddiweddaf yn yr ardal hon a'r cylch, am ei bod yn wybyddus hefyd fod nifer fawr o'n bechgyn yn cymeryd rhan yn yr ymgyrch gyda'r 14th R.W.F, ac adrannau eraill, a phrofodd y newyddion ddaeth i law nad oedd y pryder hwnw ddim yn ddi-sail, a bod pethau gwaeth na'r gwir wedi ei ddweud mewn rhai achosion.”

Cyfeiriwyd wedyn at y llythyrau a ddaeth i law o gyfeiriad y mwynwyr, y rhai oedd yn cael eu defnyddio i dwnelu o dan ffosydd milwyr yr Almaen ar y pryd. Yr oedd adroddiadau wedi cyrraedd yn amlwg o'r brwydro mawr diweddaraf, gan greu pryder mawr ymysg anwyliaid y milwyr adref.

Disgrifir y golygfeydd yn dilyn yr ymladd ffyrnig, ac am effeithiau eraill y brwydro ar rai milwyr.

“Daeth amryw lythyrau i law oddiwrth aelodau'r Meinars, a da gennym weled oddi wrthynt nad yw pethau lawn cyn waethed a'r si a aeth allan yn eu cylch. Ysgrifena Sapper Robert Humphreys, Manod Road at ei wraig o Ffrainc, a dyweyd ‘Yr wyf ar hyn o bryd mewn Hospital mewn pentref bychan tebyg iawn i bentref Cymreig. Nid ydwyf wedi fy nghlwyfo, ond wedi gyrru fy hun i lawr braidd. Yr oeddwn wedi cael fy mhenodi yn un o bedwar i ofalu am y Saps yn ystod y tânbelenu, a nos Iau daeth shell i fewn a chauwyd arnom yn y Sap, ac effeithiodd yr awyr drwg a'r shock ychydig arnaf, ond rwy'n disgwyl y byddaf yn barod i fynd yn ol at y bechgyn yfory.’"

Cofgolofn Llan Ffestiniog. Llun Paul W.

 Dychrynllyd oedd disgrifiad y Sapper R.M.Hughes, Ffordd Manod o'r un frwydr, dan bennawd Tranoeth y Frwydr Fawr'. Mae'n debyg ei fod yn cyfeirio at y ffrwydriad fwyaf a fu erioed i fyny i'r cyfnod hwnnw. Digwyddodd hynny ar 1 Gorffennaf 1916, pan fu i adran o'r mwynwyr oedd yn twnelu dan ffosydd yr Almaenwyr danio ffrwydriadau enfawr a elwid yn Lochnagar mine. Dywedir i'r ffrwydriad gael ei chlywed cyn belled i ffwrdd â Llundain. Lladdwyd miloedd gan y ffrwydriad.
'

Gadawn i Sapper Hughes ddisgrifio:

“...miloedd ar filoedd yn gorwedd yn domennydd a dim rhyfel mwy - cannoedd ar gannoedd o garcharorion yn pasio drwy'r dydd, a chlwyfedigion; ond diolch, dim ond dau o'r meinars o Ffestiniog...Y dydd o'r blaen roedd y lle rwyf ynddo yn llawn o ynau mawrion, a'r rhai hyny yn arllwys eu tân yn ddi-dor. Ond y mae y lle yn llawn o geffylau. Yfory, hwyrach y bydd yma ddim ond y ni yn aros. Rym wedi cael llwyddiant eithriadol...Da iawn genyf ddweud ein bod i gyd yn alright, a gobaith cryf y cawn ddod adref i gyd ryw ddiwrnod cyn bo hir. Brysied y dydd.”

Mewn llythyr arall ychydig yn ddiweddarach, dyma ddywedodd yr un milwr:

“Diolch i Dduw, mae y gwaethaf drosodd, a minnau yn fyw ac yn iach, ac erbyn hyn yn ddiogel o gyrraedd y gelyn, a'r hen bennill anwyl yn wir :     Y frwydr wedi troi
     Gelynion wedi ffoi.
 Rwyf yn credu fod ein gwaith ni wedi darfod. Yr ydym wedi gweithio yn galed iawn, ac mae'r gwaith ardderchog wedi ei goroni a llwyddiant. Gwnaethom achub miloedd ar filoedd o'n milwyr ni, a lladdasom filoedd o'r gelynion. Maent yn domennydd mewn Dug-outs wedi eu chwythu gan y meins, a golwg ofnadwy arnynt...”

Un o'r rhai oedd yn gwasanaethu gyda'r Royal Engineers yn Ffrainc oedd y Sarjant Phillip Woolford, mab Mr a Mrs Alf. Woolford, Penybont, Llan Ffestiniog. Cafwyd gwybodaeth yn rhifyn 22 Gorffennaf o'r Rhedegydd i Phillip dderbyn Tystysgrif Cymhwyster mewn defnyddio offer achub tanddaearol, ac am ddangos medusrwydd rhagorol yn y grefft. Ychwanegwyd ei fod wedi bod yn y ffrynt ers 18 mis, ac wedi ei anafu ddwywaith. Yn anffodus iddo, bu farw o'i anafiadau yn Ffrainc, ar yr ail o Hydref 1916. Cofnodwyd hefyd enwau nifer eraill o'r ardal a oedd wedi eu lladd neu eu clwyfo.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Y Ddeddf Orfodaeth

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Ym mis Chwefror 1916, galwyd cyfarfod arbennig o'r Cyngor Dinesig yn y Blaenau i ddewis aelodau o'r Tribiwnlys newydd oedd i'w sefydlu, yn dilyn y Ddeddf Orfodaeth Filwrol a ddaeth i rym ychydig cynt. Roedd clerc y cyngor wedi derbyn cyfarwyddiadau gan y Bwrdd Llywodraeth Leol yn ymwneud â phenodi aelodau i'r Tribiwnlys hwnnw.

Yr aelodau a ddewiswyd oedd y Mri R.Walker Davies; J.Vaughan Williams; H.Jones; T.R.Jones; E.T.Pritchard; Robert Jones: David Jones; Robert J.Jones; John Cadwaladr; T.J.Williams a D.J.Roberts.

Mewn cyfarfod o'r Cyngor ychydig ddyddiau wedyn, trafodwyd y posibilrwydd o ethol aelodau o blith amaethwyr y cylch i'r Tribiwnlys. Mewn trafodaeth digon tanllyd, roedd rhai cynghorwyr yn teimlo nad oedd pob carfan o'r gymdeithas yn cael cynrychiolaeth ar banel y Tribiwnlys lleol.

Adroddwyd yn Y Rhedegydd ar 4 Mawrth 1916, am gyfarfod cyntaf o'r Tribiwnlys newydd, ychydig ddyddiau wedi ei ffurfio, dan gadeiryddiaeth y fferyllydd lleol, Hugh Jones. Roedd 54 o achosion i'w trafod, a gorfu i aelodau'r panel wasanaethu am dros saith awr y diwrnod tyngedfennol hwnnw.

Roedd nifer o fasnachwyr ymysg y 54 oedd yn apelio i'r Tribiwnlys am ryddhad rhag ymrestru.
Caniatawyd rhyddhad hollol mewn dau neu dri achos, ac fe ganiatawyd rhyddhad am ddau a thri mis i ychydig eraill, a gwrthodwyd y gweddill yn llwyr.

Ymysg y rhai oedd yn apelio oedd un Mr Barnett, ar ran Pwyllgor Addysg Sir Feirionnydd, yn gofyn am ryddhad i un o athrawon Ysgol y Sir, Blaenau Ffestiniog, oherwydd prinder athrawon yn yr ysgol. Caniatawyd rhyddhad dros dro iddo, tan fis Mehefin. Cafodd dau o weithwyr cwmni trydan Yale ryddhad am dri mis ar yr un diwrnod hefyd.

Yn yr un rhifyn o'r Rhedegydd cyhoeddwyd eitem dan bennawd 'Deddf Gorfodaeth Mewn Grym', oedd yn rhoddi manylion am y Ddeddf, a ddaeth i rym ar yr ail o Fawrth. Roedd pob dyn sengl, rhwng 17 a 41 oed yn filwr drwy orfod, os nad oeddynt am gael esgusodiad dan yr amodau canlynol:

1: Os nad oedd wedi cael ei neilltuo gan y Llywodraeth oherwydd ei waith neu ei alwedigaeth; neu
2: Os nad oedd wedi apelio at Tribiwnal am gael ei esgusodi; neu
3: Os nad oedd wedi cael ei wrthod gan y Meddyg Milwrol ar ôl Awst 1af 1915.
Cynhwyswyd llawer o fanylion parthed apelio i Dribiwnlys am ryddhad rhag ymrestru ar waelod yr erthygl.

Mawrth 18, 1916, cyhoeddwyd llythyr gan Is-gorporal Evan Jones, un o griw'r 'meinars' o 'Stiniog a oedd yn brysur yn twnelu odditan ffosydd yr Almaenwyr yn Ffrainc. Roedd y criw wedi bod gartref yn 'Stiniog am egwyl o wythnos o'r ffrynt. Llythyr llawn hiraeth ac emosiwn oedd hwn, a'r ysgrifennwr yn dyheu, fel gweddill ei gatrawd, o gael gweld diwedd ar y brwydro:

"...ond gobeithiwn yn fawr y cawn ddod i aros y tro nesaf….Chwith mawr oedd gweled yr ardd mor dawel a difywyd. Ond o'r ochr arall, llawenydd o'r mwyaf oedd gweld yr hen ardal wedi rhoddi ymaith gymaint o'i phlant i ymladd dros gyfiawnder...Daeth i'm meddwl yn sydyn gyfrif faint o fechgyn Ffestiniog sydd wedi cwympo dros eu gwlad yn Ffrainc a mannau eraill. Mi aeth y teimlad yn angerddol ynof, nid i ddod yn ôl a llai o ynni, ond yn fwy o lawer...Gobeithiwn y cawn oll ddod yn ôl atoch, pan na fydd son am ryfel mwyach...Mae pawb o'r meinars yn cofio atoch i gyd."

Ategodd colofnydd y papur ddyheadau’r darllenwyr i gyd, gan ddatgan: "Yn naturiol, fe bair bryder i Mrs Williams a'i gyfeillion, ond gobeithiwn y daw goleuni gwell yn ei gylch yn fuan." Ond er mawr ofid i'w fam, ei gyfeillion a holl ddarllenwyr Y Rhedegydd, daeth newyddion drwg i law ymhen rhai wythnosau am dynged Preifat T.Williams 2612, pan gofnodwyd ei farwolaeth yn Gallipoli ar 10 Awst 1916.

Cynhaliwyd ail Dribiwnlys Blaenau Ffestiniog ar 11 Mawrth 1916, ychydig ddyddiau wedi'r cyntaf i'w gynnal yn y dref. Roedd 25 o achosion i'w trafod y tro hwn, a chafwyd adroddiad manwl ar ambell gais. Yn adroddiadau gohebydd Y Rhedegydd o'r Tribiwnlysoedd hynny, cafwyd erchyll enghreifftiau o drosi ymadroddion Saesneg i'r Gymraeg. Tra bo on the grounds of yn ymadrodd cyffredin yn Saesneg, roedd ei drosi i 'ar y tir' yn rhoddi ystyr hollol wahanol yn y Gymraeg! Roedd enghreifftiau o'r cam-drosi hynny i'w weld megis : 'Apeliai un arall am esgusodiad ar y tir fod ei fam yn weddw...'

Yn yr achos hwnnw, yr oedd llanc ifanc yn apelio am esgusodiad rhag ymrestru oherwydd i'w fam fod yn weddw, a thair chwaer ieuengach ganddo, yn ddibynnol arno ef am gynhaliaeth. Yr oedd brawd iddo yn gwasanaethu ar y ffrynt yn Ffrainc eisoes, meddai. Wedi trafod ei achos, caniatawyd mis o ryddhad i'r llanc.  Gwrthodwyd nifer o geisiadau gan eraill am ryddhad ar sail eu hiechyd.

Daeth apêl gan chwarelwr am ryddhad rhag ymrestru ar sail ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol, y cyntaf o'i fath i ymddangos o flaen Tribiwnlys Blaenau Ffestiniog, mewn ffaith. Roedd yn gwrthod mynd i ymladd, gan ddadlau ei bod yn bechod lladd cyd-ddyn. Serch hynny, cytunai ei fod yn barod i wasanaethu mewn modd nad oedd yn ymladdol. Yr oedd wedi paratoi unwaith i wasanaethu gyda'r gatrawd feddygol yr R.A.M.C., ond iddo fethu prawf iechyd ar y pryd, meddai. Caniatawyd iddo gael peidio mynd i wneud gwasanaeth ymladdol.

---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Stiniog a'r Rhyfel Mawr -'ynghanol y frwydr fawr'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.
 
Daeth rhifyn cyntaf o'r Rhedegydd am 1916 â'r newyddion fod Morris Vaughan Roberts, mab ieuengaf y meddyg Vaughan Roberts, wedi ei ddyrchafu'n Lefftenant gyda chwmni 14eg y Ffiwsilwyr Cymreig. Dyrchafwyd Dafydd Owen Evans, (Deio), mab y Dr R.D.Evans i swydd o Lefftenant hefyd, gyda'r 17eg gwmni'r Ffiwsilwyr, tua'r un adeg.

Er i nifer o weithgareddau lleol gael eu gohirio oherwydd y rhyfel, roedd Eisteddfod Capel Gwylfa (M.C.), oedd i'w chynnal ar 18-19 o Chwefror, yn parhau i gael ei hysbysebu yn y wasg. Felly hefyd amryw o ddigwyddiadau eraill, megis cyngherddau, ac Eisteddfod Nadolig Ffestiniog, oedd i'w chynnal yn y Neuadd Gyhoeddus. Croesawyd nifer o filwyr o'r ardal, oedd adref am seibiant o'r ffosydd, ac yn eu mysg, y Lefftenant Evan Jones, gynt o'r Rhosydd, oedd yn gwasanaethu gyda charfan y twnelwyr gyda'r Royal Engineers yn Ffrainc.

Roedd llythyrau a anfonwyd gan filwyr o 'Stiniog yn llifo i dudalennau'r Rhedegydd; cymaint felly fel y bu'n orfod ar olygydd y papur gydnabod, oherwydd diffyg gofod, ei fod yn gorfod eu cwtogi, er mor ddiddorol oedd cynnwys sawl un. Un o'r rhai mwyaf trawiadol i'w ddarllen oedd llythyr y Sgowt David Lloyd, gynt o Frondeg, ond ar y pryd 'rhywle yn Ffrainc'. Disgrifiodd gohebydd y papur lleol fod 'rhai fel ef ac eraill yn enbydrwydd y ffosydd, ac yn haeddu i ni eu cofio a’u cysuro. Efallai nad anyddorol fyddai ychydig o'u hanes yma, i chwi yn Ffestiniog.'

Rhoddwyd gweddill y golofn yn rhydd i David Lloyd adrodd hanes yr erchyllterau. Y syndod mawr ynglŷn â'r llythyr hwn yw, gan ei fod yn disgrifio'r amgylchiadau mor eglur, ei fod wedi mynd heibio’r sensoriaid o gwbl. Fel arfer, ni chaniateid i'r milwyr, yn enwedig yng nghyfnod cynnar y rhyfel, ddatgelu gwybodaeth am golledigion o'u mysg. Syndod arall yw ei fod wedi ei ysgrifennu trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg, sy'n awgrymu fod Cymry Cymraeg ymysg y sensoriaid. Beth bynnag am hynny, roedd disgrifiadau David yn rhoi darlun clir iawn i'r darllenwyr o'r sefyllfa druenus a wynebai'r milwyr yn y ffosydd, ond eto, heb enwi’r lleoliad:

Yr ydym ar hyn o bryd ynghanol y frwydr fawr. (Ni chaf enwi y lle) Ac yr ydym yn cael colledion mawr. Yr wythnos ddiweddaf chwythodd y Germans un o'u mines, a chladdwyd ugain o'n dynion, a niweidiwyd eraill yn ddifrifol iawn. Yr ydym yn ymladd yma dan lawer iawn o anfanteision, ac yr ydym at ein hanner mewn dwfr yn y trenches, ac yr ydym o fewn 25 llath i'r gelyn, pa rai sydd yn gyrru eu mwg marwol drosodd atom yn barhaus, ond mae gennym ar hyn o bryd respirators rhagorol, fel nad yw y nwy yn cael effaith arnom. Treuliasom ein Nadolig yn y trenches, ac yr oeddwn yn teimlo yn rhyfedd. Ni gawsom dipyn bach o 'pork' a plum pudding, ac felly nid oedd yn ddrwg iawn arnom. Yr ydym yn byw yma, fodd bynnag, mewn gobaith y cawn dreulio y Nadolig nesaf yn ein cartrefi, os gwêl Duw yn dda ein harbed. Dydd Sul diweddaf, gwnaethom ruthr am eu trenches. Fe laddwyd 57 o honynt, a daliwyd 31 yn garcharorion, ac yr oedd ein colledion ni yn 13, a chlwyfwyd 7, fel nad oedd ein colledion ond bychan o'i gyferbynnu a hwy. Dymuniad pawb yma ydyw ar i'r rhyfel ofnadwy hon ddod i derfyn buan a buddugoliaethus, er mwyn Duw, Brenin a gwlad. Terfynaf yn awr gan ddymuno Blwyddyn Newydd Dda i bawb. Fe gewch lythyr eto yr wythnos nesaf.

Wele isod enwau ychwanegol at restr fis Rhagfyr y rhai o’r ardal fu’n gwasanaethu fel twnelwyr gyda charfan Evan Jones, Rhosydd:
Capten Evan Prichard, Brynawel;
Thomas Huges, 4 London Terrace;
H. London Green, 27 Stryd Glynllifon;
William R. Jones, 15 Stryd Fawr;
Pierce Evans, Llwyn Eifion, Maentwrog; a
David Jones, Bodfaen.
--------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Medi 1915

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Yr oedd yr adroddiadau am rai o ddynion yr ardal yn ymadael tua'r brwydro  yn cynyddu bob wythnos, ynghŷd â gohebiaeth am glwyfedigion yn cyrraedd adref o'r ffosydd. Cafwyd hanes ambell un 'wedi ei analluogi am oes', ac yn derbyn tâl wythnosol gan y llywodraeth.

Erbyn y cyfnod hwn roedd nifer o lythyrau gan filwyr, ynghyd â rhestrau o glwyfedigion wedi ymddangos ar dudalennau'r Rhedegydd, fel ym mhob un o wythnosolion Cymru. Caed llawer iawn o wybodaeth ddiddorol parthed bywyd milwr ar faes y gad trwy gyfrwng y llythyrau hynny, a'r darlun o'r peryglon a wynebwyd gan y milwyr yn dod yn fyw i lygaid y darllenwyr.

Llythyrau a dderbyniwyd gan aelodau o deuluoedd y rhai oedd yn gwasanaethu gyda'r fyddin oedd y rhain, a'r derbynnydd wedi eu trosglwyddo i'r wasg i'w cyhoeddi. Dros gyfnod y Rhyfel Mawr anfonwyd, a derbyniwyd miloedd o lythyrau gan filwyr, o bob rhan o Brydain, ac mae sawl ffynhonnell werthfawr o gasgliadau o'r llawysgrifau ledled Cymru. Yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth cedwir casgliad o 50 o lythyrau a anfonwyd gan rai o aelodau Capel Rhiw (MC), Blaenau, oedd yn filwyr y Rhyfel Mawr. Llythyrau i weinidog y capel, y Parchedig John Hughes oedd y rhain, ac yn diolch iddo, ac aelodau'r capel am anfon anrhegion a llythyrau atynt i'r Ffrynt.

Cafwyd presenoldeb y Bugle Band, Seindorf Frenhinol yr Oakeley, y milwyr lleol, a gafr mewn gorymdaith fawr trwy'r dref, oedd yn arwain i gyfarfod mwy yn y Neuadd Gyhoeddus yn ystod wythnos gyntaf Medi 1915. Pwrpas y cyfarfod oedd i ddenu recriwtiaid i'r cwmni newydd o dwnelwyr oedd yn cael ei sefydlu ym Mlaenau Ffestiniog, dan ofal Evan Jones, Rhosydd.

Wedi i'r Bugle Band ganu It's a long way to Tipperary, amlinellodd y cadeirydd, yr ustus heddwch, William Owen, y rheswm dros y cyfarfod, ac aeth yn ei flaen i longyfarch Evan Jones ar ei ddyrchafiad fel Lieutenant. Byddai ef a'r naw arall ar y llwyfan oedd wedi ymrestru yn cychwyn drosodd i Ffrainc yr wythnos ddilynol. Atgoffodd pawb yno o'r cyfrifoldeb oedd yn gorffwys ar ysgwyddau'r is-gadben newydd, gan y byddai'n uchel-swyddog pwysig iawn yno. Ychwanegodd y gallai pob un oedd am ymuno fod yn dawel eu meddwl dan ei ofal.


Roedd un sylw a wnaeth y cadeirydd cyn terfynu yn agoriad llygaid. Dywedodd nad oedd Evan Jones, er ei ddyrchafiad yn Lieutenant, wedi cael dillad swyddogol. Mi fyddai hynny'n ddealladwy, efallai, wrth sylweddoli nad oedd prin bythefnos wedi mynd heibio ers ei apwyntiad. Mae'n amlwg nad oedd iwnifform swyddogol ar ei ffordd iddo o gwbl o gyfeiriad yr awdurdodau, wrth ddarllen y canlynol:

...Nid oedd wedi cael dillad swyddogol. Mae swm sylweddol wedi ei chasglu at eu cael. Mae Col.Milner wedi cyfrannu £5, ac aelodau y Cyngor Dinesig £9, a Mr Greaves swm sylweddol. Mae ganddynt mewn llaw dros £20.

Yn dilyn, cafwyd braslun gan y Cyrnol Milner o'r gwaith oedd yn wynebu'r meinars, a'r tâl a geid am ei wneud. Roedd disgwyliadau'r Swyddfa Rhyfel am i weithwyr 'Ffestiniog uno â'r adran yma yn uchel, meddai Milner, a'r bwriad oedd ei galw'n Festiniog Corps. Felly, dyma gyfle i wneud y lle yn fyd-enwog, meddai.

Wedyn cododd Evan Jones ei hun, a chael 'derbyniad brwdfrydig' chwedl y gohebydd, ac apeliodd ar rai i ymuno. Ni ddisgwyliai fwy na hanner cant, ac roedd yn falch fod Llywodraeth Prydain wedi cydnabod Ffestiniog, er i lawer o, leoedd eraill gynnig yr un gwasanaeth. Meinars 'Stiniog oedd Cyrnol Milner eisiau, meddai, gan fod y profiad a'r cymwysterau ganddynt.

Daeth Greaves, Llechwedd ymlaen i ddweud ei fod yn hyderus y byddai mwynwyr 'Stiniog yn ymateb i gais y llywodraeth. Roedd yn sicr o'r farn na ellid cael gwell - ac yn wynebu peryglon yn ddewr pob dydd.. Apeliai at y chwiorydd i beidio sefyll yn erbyn y dynion i fynd.

Dilynwyd hwn gan Robert Pierce, Newborough Street, un oedd wedi ymrestru gyda'r garfan o fwynwyr, a apeliai'n daer ar y bobl ifainc i ymuno, ac i wrando mwy ar eu dyletswyddau nag ar eu teimladau. Daeth y cyfarfod i ben gydag 'araith ragorol' gan y Parch. John Jenkins, a chyflwyniad o God Save the King i orffen.

---------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2015.

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Catrawd y Meinars

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf. Y cyfnod Awst –Medi 1915 sydd dan sylw y tro hwn.

Diwedd mis Awst 1915 oedd y cyfnod pryd y gwnaed ymdrech i sefydlu carfan o fwynwyr 'Stiniog i fynd i dwnelu i'r Ffrynt. Fel a ddywedwyd yng ngholofn newyddion Blaenau Ffestiniog, yn Y Rhedegydd:

“Mae ymdrech arbennig yn cael ei gwneyd i gael nifer o fwynwyr profiadol i fyned allan i Ffrainc i wneyd gwaith arbennig mewn cysylltiad a'r frwydr. Mae y cyfaill ymroddgar Mr E.Jones, Rhosydd, wedi ymdaflu i'r gwaith ac nis gellir cael ei well..”

Lifftenant Evan Jones

Hwn oedd yr Evan Jones a fu'n rheolwr ar chwareli Rhosydd a Chroes Ddwy Afon ym mhlwyf Ffestiniog. Roedd yn ddyn adnabyddus yn y fro, ac fe ddyrchafwyd ef yn farchog yn ddiweddarach, oherwydd ei wasanaeth i'r fyddin yn ystod y Rhyfel Mawr, ac am  ei gyfraniad helaeth i sawl pwyllgor a chymdeithas yn yr ardal. Fel y cawn weld yn yr ysgrif hon, mae llawer o gyfeiriadau at Evan Jones dros yr wythnosau dilynol.

Bu i fwynwyr 'Stiniog gyfrannu llawer tuag at yr ymgyrch i dyllu twneli dan ffosydd y gelyn dros gyfnod y rhyfel.

Roedd papurau wythnosol Cymreig eraill yn rhoi sylw i'r gatrawd arfaethedig newydd hefyd. Dyma ddywed Gwyliedydd Newydd ar 7 Medi 1915 am y syniad:

“Gwasgarwyd y newydd yma ddiwedd yr wythnos fod eisieu oddeutu 500 o fwynwyr (miners) profiadol i fynd allan i Ffrainc i gyflawni gwaith arbenig ynglŷn â'r rhyfel. Dywedir fod Mr Evan Jones, Rhosydd, yn mynd allan fel arweinydd iddynt, ac nis gellid ei gymhwysach”.

Rhaid cofio mai gwirfoddolwyr fyddai pob un o’r dynion oedd yn barod i ymuno gydag Evan Jones yn yr ymgyrch hon, fel ym mhob adran o’r lluoedd arfog. Yn Ionawr 1916, oherwydd prinder eneidiau ar gyfer y gyflafan fawr, gorfu i’r llywodraeth gyflwyno deddfau gorfodaeth.

Erbyn dechrau Medi 1915, roedd gan Y Rhedegydd hyn i'w ddweud am yr ymgyrch i ddenu meinars o chwareli 'Stiniog i ymrestru yn y cwmni arbennig hwnnw:

“Mae'r gwaith o ffurfio adran o feinars i fynd allan i faes y rhyfel yn Ffrainc yn awr mewn llaw ac yn prysur cael ei gario ymlaen. Llongyfarchiadau i Mr Evan Jones ar ei ddyrchafiad yn Lieutenant gyda'r Royal Engineers i ofalu am yr adran yma. Dymunwn pob rhwyddineb i gael gafael ar ddynion cymwys ac effeithiol i'r gwaith, a'r rhai hynny yn gynwysedig o wŷr Ffestiniog, yn unig, ac i'w hadnabod fel y cyfryw. Ni chaniateir i ni gyhoeddi llawer o fanylion am yr adran yn y papur, a hynny am resymau amlwg. Ond gallwn ddweud y cynygir telerau rhagorol i'r rhai ymunent a'r adran hon – gwell na rhai y milwr cyffredin, er y cyfrifir bod y perygl yn llai. Mae y glowyr eisoes wedi gwneud yn dda yn y mater hwn...Yn wyneb hyn ni bydd ein chwarelwyr yn ôl o wneyd eu rhan. Deallwn fod nifer dda o ddynion rhagorol a gweithwyr medrus eisoes wedi ymuno, a diau y bydd llawer eto yn eu dilyn...”

Yr oedd ambell adroddiad o'r papur, fel uchod, yn tueddu i gefnogi'r ymgyrch recriwtio, ac fe ellid meddwl ar brydiau mai swyddog ymrestru fyddai'n ysgrifennu'r eitemau. Ond ar yr un pryd, cafwyd adroddiadau oedd yn pryderu am y bechgyn a oedd yn gwasanaethu ar y ffrynt. Ond beth bynnag fath o ohebiaeth a ymddangosai, byddai'r rhethreg arferol am ddewrder y milwyr, ac am eu haberth dros 'eu gwlad a'u brenin' yn gorlwytho'r adroddiadau. Prin iawn, os o gwbl, fyddai eitemau neu lythyr yn beirniadu'r Swyddfa Rhyfel a'i chefnogwyr yn ymddangos yn ystod misoedd cyntaf Rhyfel Mawr. Roedd Y Rhedegydd, fel pob un papur newyddion y cyfnod, yn gweithredu fel siop siarad ar ran swyddogion y Swyddfa Rhyfel ar y pryd.

------------------------------------------
Ymddangosodd yr uchod yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2015.
Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen 'Stiniog a'r Rhyfel Mawr' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.