Showing posts with label Herald Cymraeg. Show all posts
Showing posts with label Herald Cymraeg. Show all posts

8.1.18

Stolpia -eli at bob dolur

Pennod o golofn reolaidd Steffan ab Owain, o'r archif.

Dwi wedi sôn o'r blaen am yr hen eliau  ar gyfer pob math o ddoluriau a briwiau gan ein neiniau a’n teidiau gynt. Wel, mae’n amlwg o’r hyn rwyf wedi ei ganfod fod cryn dipyn o wahanol fathau o eliau ar gael yn lleol yn ystod dyddiau mawr ‘Stiniog.

Ar ôl imi grybwyll rhai o’r hen eliau lleol yn y golofn y tro diwethaf*, cofiais fod gan y diweddar John Jones (Meifod, Ffordd Wynne) hanesyn difyr yn ei gyfrol ‘Atgofion John R. ‘Stiniog’ am hen wreigan o Danygrisiau a fyddai’n troi ei llaw at wneud sawl peth er mwyn cael y ddau ben llinyn ynghyd.

Byddai Anti Maria, fel y’i gelwid, yn gwneud bara cartref, pennog picl a phwdin reis ac yn eu gwerthu o’i chartref yn Nhan Lan, yn ogystal â chymryd golchi i mewn, a.y.y.b. Dywed wedyn:
‘Byddai hefyd yn paratoi eli, a balm, at losgfeydd a briwiau. Toddi lard mochyn, ac yna berwi baw ceffyl, neu fuwch, a chymysgu’r cyfan hefo’i gilydd, eu gadael i oeri, ac yna eu dodi mewn tun bychan, neu flwch matsus. Byddai’n credu’n gryf iawn mewn defnyddio baw ceffyl neu fuwch fel powltis at bennadynod, neu gasgliad o unrhyw fath.’
Fel y deallaf, byddai sawl hen wreigan yn Nhanygrisiau a’r Rhiw yn gwneud hyn. Tybed pwy all ddweud mwy amdanynt wrthym a chyn i’r hanesion ddiflannu am byth? Os cofiwch, soniais am eli o’r enw ‘Eli llosg Meirion’ yn y gorffennol, ond mae’n amlwg mai hanner y stori a dderbyniais.

Deallaf bellach mai Mr John Roberts, Rhesdai Springfield, sef taid i Mrs Morfudd Roberts, Cysulog, Ffordd Wynne oedd gwneuthurwr yr eli enwog hwn. Clywais hefyd fod rysêt yr eli yn dal ar gael gan aelodau o’r teulu ... ond ei fod yn dal yn gyfrinachol, hefyd! Dyma hen hysbyseb o’r eli o’r Rhedegydd am y flwyddyn 1928.



Deilen at bob dolur
Dyma ddywediad arall a glywir parthed hen feddyginiaethau, ynte? Wel, tra’n chwilota drwy’r Herald Gymraeg, Awst 30, 1927 yn ddiweddar deuthum ar draws y nodyn hwn yng ngholofn Manion o’r Mynydd gan Carneddog, ac er nad yw’n son am eli fel y cyfryw, credaf ei fod yn werth ei grybwyll yma. Un o’r enw John Davies, Llys Myfyr, Nefyn adroddodd y stori yn ei golofn:
‘Tra’n son am lygaid drwg, cof gennyf i wraig ym Mlaenau Ffestiniog ddweud wrthyf y modd y cafodd ei merch wellhad i amrannau cochion. Cyngor syml gan wr a gariai ei siop ar ei fraich ... Am iddi dorri deilen eiddew wlyddaidd pan fyddai’r ferch ar fin mynd i’r gwely, a’i chnoi’n dda, poeri ar y llaw, a dodi o’r poer ar yr amrannau. Gwelais y ferch fy hun a digon hawdd gweld iddi fod yn dioddef gan dynered yr emrynt.’
----
* Erthygl arall gan Steffan am eliau.

--------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2003. 
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. 
(Rhaid dewis 'Web view' os ar y ffôn)

4.7.17

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'Cymry bach yn gwaedu...'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Roedd adroddiadau wythnosol yn Y Rhedegydd dan bennawd ‘Y Rhyfel’, oedd yn dilyn hanesion brwydrau’r rhyfel mewn rhannau eraill o’r byd. Llenwid tudalen gyfan yn rheolaidd hefyd gan adroddiadau am golledigion a chlwyfedigion o ddalgylch y papur, ynghyd â llythyrau a darnau o farddoniaeth i gofio am rai a gollwyd o’r fro. ‘Ein Milwyr’ oedd testun y colofnau hynny, ac un milwr o’r ardal a enwid yn rhifyn 5 Mai 1917 oedd y Preifat John Jones, Dolau Las, Tanygrisiau, a fu farw dramor yn dilyn salwch. Cafwyd tipyn o hanes John, fel llawer o’r milwyr eraill o dro i dro. Roedd yn briod, a nifer o blant ganddo. Cyn ymuno â’r fyddin, roedd yn athro ysgol Sul yng nghapel Carmel, Tanygrisiau, ac yn uchel ei barch yno. Gadawn i’r gohebydd gwblhau’r adroddiad.
‘Cyfeiriai yn barhaus yn ei lythyrau adref at y gobaith y caffai ddychwelyd i wlad ei enedigaeth ac i’w aelwyd. Wrth anfon anrheg fechan i’w briod y Nadolig dywedai ei brofiad mewn dau bennill o’i eiddo, a dyma’r pennill olaf.

Nid i aros mi obeithiaf
Na, rwy’n dod yn ôl;
Ar fy aelwyd eto cwrddaf
 chwi eto’n ôl;
Cofiwch blant, eich cymeriadau,
Cedwch hwy yn bur,
Gwyddoch am fy holl deimladau
Sydd yn llawn o gur.


Mewn Roll of Honour arall o golledigion dalgylch Y Rhedegydd, a gyhoeddwyd yn rhifyn 5 Mai o’r papur, gwelir fod enwau 76 o golledigion y rhyfel o’r fro arni. Ac yr oedd nifer fawr o enwau i’w hychwanegu at y rhestr drist honno cyn diwedd y Rhyfel Mawr.
Eto, ar y dyddiad hwnnw, dywedodd y papur fod y tywydd sych yr wythnos honno wedi rhoi cyfle gwerthfawr i’r ‘ffermwyr a thai ddalwyr (householders) yn gyffredinol i roddi yr had yn y ddaear, yr hwn yn ol pob tebyg y byddwn mewn mawr  angen am dano yn y dyfodol agos'.    

Yn rhifyn 1 Mai 1917 o'r Herald Cymraeg, cwynion a godwyd mewn cyfarfod o'r Cyngor Dinesig oedd yn dwyn y sylw. Cwyno am brisiau cig yn yr ardal oedd y cynghorwyr, a phenderfynwyd anfon cŵyn swyddogol i'r perwyl hwnnw at Reolwr y Bwyd yn y Senedd. Roeddynt yn methu deall sut yr oedd swyddogion y fyddin yn gallu prynu cig am 9½c y pwys tra byddai trigolion 'Stiniog yn gorfod talu swllt a chwech y pwys amdano. Gorffenwyd yr adroddiad megis 'Y mae rhywun yn manteisio yn rhywle.'

Cynhaliwyd  Gŵyl Lafur y chwarelwyr ar y dydd Llun cyntaf o Fai, a chafwyd gorymdaith drwy'r dref. Fel arwydd o gefnogaeth i'r gweithwyr, penderfynodd masnachwyr y Blaenau gau'r siopau am un 'or gloch y prynhawn hwnnw. Tua'r un adeg, cafwyd gwybodaeth am ferched yn trin y tir yn Llan Ffestiniog, ac yn cael canmoliaeth am eu gwaith da. Ond roedd gohebydd yr adroddiad yn ddi-flewyn-ar-dafod yn ei feirniadaeth o'r drefn. Meddai: 'Y mae angen llawer rhagor yma trwy fod amaethyddiaeth yn y cylch bron wedi ei gwaedu yn wyn trwy waith yr awdurdodau milwrol yn galw'r gweithwyr i ffwrdd.'

‘R’oedd adroddiad Y Rhedegydd ar 12 Mai 1917 o’r Ŵyl Lafur a gynhaliwyd yn y Blaenau ar y Llungwyn yn agoriad llygaid i’r darllenwyr, yn sicr. Yn dilyn llithoedd canmoliadwy am uchel-swyddogion y lluoedd arfog, ac am wleidyddion yn gyffredinol, o ddechrau’r rhyfel, yr oedd yr adroddiad hwn yn drawiadol. Wedi blynyddoedd o ddarllen eitemau unllygeidiog rhai gohebwyr am ran ambell arweinydd yn ymwneud â’r rhyfel, yr oedd darllen hanes yr areithio radicalaidd ar lwyfan yr ŵyl lafur honno fel chwa o awyr iach. Yn amlwg, nid oedd mwyach orfodaeth ar siaradwyr cyhoeddus gadw at ganllawiau na sensoriaeth unrhyw swyddfa ryfel. Roedd gwirioneddau’n cael eu dweud yn ddi-flewyn-ar-dafod gan y siaradwyr dewr o radicaliaid y diwrnod hwnnw.

Ymysg y siaradwyr, roedd y Parch. D.F.Roberts yn datgan sylwadau miniog a dadleuol, wrth ddweud, ‘…Yr oedd dyfodol y byd yn nwylo’r werin, rhaid i wahaniaethau milwrol ddarfod’ meddai. Ac wedi i’r werin-bobl eilun addoli David Lloyd George ers cyhyd, yr oedd y Parchedig Roberts yn dweud ei ddweud o ddifri amdano. ‘Yr oedd perygl i’r Prif Weinidog feddwl mai set o beli golff oedd egwyddorion, ac fod angen set wahanol i’r bendefigaeth. Yr oedd perygl i Filitariaeth gloi gwerin am ganrif arall…’

Wedi gwrando ar sylwadau rhyfelgar rhai fel y Parch. John Williams, Brynsiencyn ac eraill yn pregethu am yr angen  i fynd i ryfel, ac ar i fechgyn lleol aberthu eu bywydau dros Brydain a’i brenin, roedd geiriau’r  Parch.Roberts i’w croesawu. Un arall fu’n areithio yn yr Ŵyl Lafur honno oedd y Cynghorydd Rhys J.Davies, o Fanceinion, a oedd yn amlwg yn radical o’r iawn ryw. Dywedodd yntau eiriau teimladwy iawn, a fyddent yn groes i egwyddorion llawer o gefnogwyr Lloyd George a’r frenhiniaeth. Meddai:

Gwasga i galon y cyfarfod mai yr un oedd calon mam yr Almaenwr a’r Cymro. Nid oedd gan werin y gwledydd ddadl i’w phenderfynu, a’i ffordd i ddelio a rhyfeloedd yw rhoddi brenhinoedd ac Arglwyddi yn y First Line Trenches, a byddai darfod am ryfel ar unwaith. Ond nid felly yr oedd pethau. Cymry bach oeddynt yno yn gwaedu i farwolaeth, a’r bendefigaeth yn eu gwthio i hyny, a Chymro yn ben ar y Llywodraeth. Ofnai nad oedd y Cymro yn cynrychioli enaid Cymru…
---------------------------------------------

O.N.  Tybed a oes gan rai o ddarllenwyr Llafar Bro lun neu ddau a fyddent yn barod i’w rhannu â mi, i’w cynnwys yn fy nghyfrol arfaethedig ‘Stiniog a’r Rhyfel Mawr’. Mae’r gyfrol yn trafod hanes cyfnod rhyfel 1914-18 yn nalgych y papur hwn, a hoffwn gael lluniau perthnasol o ddigwyddiadau’r cyfnod yn yr ardal o ‘Stiniog/Trawsfynydd/Maentwrog. Cydnabyddir yn ddiolchgar pob llun a ddefnyddir yn y gyfrol. Os ydych yn barod i fenthyg llun i’w gopïo, a fyddech mor garedig â chysylltu â fi os gwelwch yn dda, drwy ffonio 831814, neu ebostio vivian.williams[AT]btinternet.com.  Gyda llawer o ddiolch o flaen llaw.   -Vivian.
---------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

9.3.17

’Stiniog a’r Rhyfel Mawr -Milwr Llwyd

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Adroddwyd yn y North Wales Chronicle ar Chwefror 2ail 1917 fod hen chwarelwr o Stiniog yn ddig o glywed fod merched erbyn hynny yn cael eu cyflogi mewn banciau, swyddfeydd cyhoeddus, ffatrioedd arfau, fel condyctors ar drafnidiaeth gyhoeddus ac mewn swyddi y byddai dynion yn arfer eu gwneud. Honnai y byddai menywod yn cael eu gweld yn y chwareli lleol yn fuan.

Ond y diwydiant amaeth oedd mewn peryg' yn Nhrawsfynydd, wrth i'r Herald adrodd ar 6 Chwefror 1917 fod amryw o lafurwyr amaethyddol y pentref wedi eu galw i'r fyddin yr wythnos honno, a disgwylid i ragor gael yr alwad i ymuno 'ar fyrder'.

Un o'r rhai hynny a orfodwyd i listio tua'r adeg hon oedd Hedd Wyn. Cawn gadarnhâd o hynny yn yr Herald Cymraeg eto yn rhifyn 27 Chwefror o'r papur. Dan bennawd
'Y BARDD O DRAWSFYNYDD - HEDD WYN YN FILWR LLWYD'
dywedwyd ei fod wedi cyrraedd gwersyll Litherland, ger Lerpwl erbyn hynny. Cafwyd gwybodaeth hefyd iddo gipio'r wobr am hir a thoddaid yn eisteddfod Gwylfa ym Manod. I'r perwyl hwnnw, cyhoeddwyd darn yn un o bapurau Cymraeg y cyfnod oedd yn cwestiynu ambell ddatganiad gan Lloyd George.

Diddorol oedd darllen yr eitem yn Y Darian, papur radical a gyhoeddwyd yn Ne Cymru, yr unig bapur Cymraeg yn y rhanbarth hwnnw ar y pryd. Dyma ddywedodd 'Casnodyn' yn ei golofn ddychanol, ddeifiol, 'O'r Gogledd' ar yr 8fed o Fawrth, 1917, a dyfynnaf isod, yng ngeirfa’r cyfnod, fel ym mhob dyfyniad:
"Yr aradr yw ein gobaith, ebr ein Prif-Weinidog y nos o'r blaen. Ac eto hyrddiwyd y bardd Hedd Wyn, Trawsfynydd, a fagwyd rhwng cyrn yr aradr, ac a ŵyr yn well na neb dieithr sut i drin meysydd ei gartref, i'r gwersyll milwrol ger Lerpwl! Rhaid iddo adael yr aradr i ddysgu trin gwn. A chwynai Cynghorwr o Leyn, ym Mhwllheli, y dydd o'r blaen, bod ganddo dri march segur yn ei ystabl am na fedrai ddod o hyd i ddynion cymwys i'w dilyn. Sut, gan hynny, y mae'r aradr yn obaith inni?"
Ac i gadarnhau ei sylwadau miniog, ychwanegodd,
"Bygythir cau chwarelau Meirion ac Arfon. Os gwneir hynny difethir bywoliaeth milwyr. Hyderir y gellir atal yr aflwydd chwerw hwn. Lol i gyd yw disgwyl i hen chwarelwyr fedru troi'n was ffarm. Cystal a fai gynnyg troi teiliwr yn grydd, neu saer maen yn 'watsmecar'. (Croeso i chi chwerthin.)"
Roedd Y Rhedegydd wedi cynnwys adroddiad yn rhifyn 10 Chwefror o’r papur am ymadawiad Hedd Wyn am y fyddin wrth sôn am gyngerdd y V.T.C. yn y neuadd yn Nhrawsfynydd:
"Cynhaliwyd y cyngherdd uchod o dan amgylchiadau dipyn yn siomedig, trwy i’r llywydd penodedig fethu dod; …Hefyd yr oedd ein harweinydd poblogaidd Hedd Wyn yn absennol, trwy iddo gael ei alw i fyny i ymuno a’r fyddin ddechreu yr wythnos…"
----------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2017. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


6.1.17

Stolpia -Bwyd Chwarel 2

Pennod arall o gyfres reolaidd Steffan ab Owain; ail ran ei drafodaeth am ginio gwaith.

Bwyd y Chwarelwr

Os cofiwch, soniais* am rai o’r pethau a ddefnyddid gynt gan ein chwarelwyr i gludo eu bwyd i’r gwaith.  Y mae’n amlwg o ddarllen ambell beth am yr hen drefn o gario ymborth i’r chwarel ei fod yn amrywio o gyfnod i gyfnod, ac o bosib, o ardal i ardal, hefyd.  Beth bynnag, dyma hanesyn a godais o golofn Glan Rhyddallt, sef Atgof a Chofnod a ymddangosai yn yr Herald Cymraeg yn ystod y tridegau.

Llun -Paul W
Cofiaf am y cyfnod y byddai’r brechdanau yn cael eu lapio mewn papur, neu gadach lliain gwyn.  Ceiliog y byddwn ni yn Chwarel Dinorwig yn galw pecyn o frechdanau fel hyn ... Mae’n anodd dweud paham y gelwir ef yn geiliog, ond gwelaf fod hen air tebyg iddo a arferid am lapio rhywbeth i fyny, sef ceilio, ... Clywais rai o goliers Pennsilfania yn ei alw’n Tomi a chredaf mai dyna yw yn Neheudir Cymru, hefyd.

Yn ôl Casgliad o Dermau Chwarel R. Emrys Jones a ymddangosodd ym Mwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd 1962, golyga hefyd:
Paced o fwyd yn barod i’w roi yn nhun bwyd y chwarelwr (Ffraethineb) y chwarelwr, mae’n debyg - ceiliog i ginio.

Bum yn meddwl, tybed ai oherwydd tebygrwydd y pecyn i ben a phig ceiliog oedd yn wreiddiol?  Dim ond dyfalu ydwyf.  Beth bynnag, a oes un ohonoch wedi clywed rhai’n defnyddio’r enw hwn am becyn bwyd yn ‘Stiniog?

Bwyd y Baricswyr

Gwell imi grybwyll hefyd fel y byddai’r mwyafrif o’r hen faricswyr yn cario’u bwyd i’r chwarel.  Y drefn fel rheol ganddynt hwy oedd defnyddio math o obennydd o liain gwyn a elwid waled neu walat a fyddai’n cynnwys bwyd am o leiaf dridiau, neu wythnos gyfan gan amlaf.  Cerid hi dros yr ysgwydd ac er cael cydbwysedd yr oedd un hanner ar y frest a’r llall ar y cefn.

Yn hanes cynnar y Parchedig Robert Llugwy Owen MA; PhD (1836-1906) sonnir amdano yn cerdded pob bore Llun o Fetws y Coed dros Fwlch y Gorddinen i’r Gloddfa Ganol gyda’i dorth ar ei gefn, a llond ei bocedi o lyfrau er mwyn eu darllen yn y barics dros yr wythnos waith.  Efallai y caf sôn am yr hen chwarelwyr a’r baricsod rywdro eto.  Y mae hanes yr hen weithwyr yn baricsio yn y gwahanol chwareli a’n tref yn bur ddiddorol.

Tun Bwyd y Chwarelwyr

llun, gyda diolch o wefan CASGLIAD y WERIN**
Yn ddiamau, dyma’r cludydd bwyd y mae’r mwyafrif ohonom yn gybyddus ag ef, ynte?

Pan oeddwn i’n gweithio yn y chwarel byddai llawer o’r hen do gyda’r tuniau hen ffasiwn, sef y rhai ag un pen yn hanner crwn a’r pen arall yn hirsgwar,

h.y. yr un siâp a’r dorth a ddefnyddid yn gyffredinol y pryd hwnnw.




Erbyn yr 1960au, os nad cynt, defnyddid tuniau Oxo gan amryw ohonom ni’r criw ifanc, a chofiaf un tro pan gefais godwm ar y llwybr gwaith wrth fynd adref a gwasgu’r tun bob siap ... ond diolch i’r drefn nid oeddwn i ddim gwaeth ac roedd y bwyd wedi ei fwyta!

Rai blynyddoedd yn ôl deuthum ar draws englyn o waith Glan Tecwyn i’r tun bwyd.  Dyma fo:


Tun Bwyd y Chwarelwr
Hyglodus ymborth gludwr - heb ei ail
Yw tun bwyd y gweithiwr;
Gwpwrdd del, diogel dwr,
Lle i fara llafurwr.
--------------------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2005.

* Rhan gynta'r drafodaeth
** Gwefan Casgliad y Werin


23.10.16

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -dros y parapet, o dan y tir...

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Yn rhifyn 2il Medi 1916 o'r Rhedegydd cyhoeddwyd ail ran o lith y Capten Evan Jones, Rhosydd, am ei brofiadau yn y twnelau dan ffosydd yr Almaenwyr. Disgrifia'r gynnau mawrion yn cael eu tanio gan y ddwy ochr, a'r paratoadau oedd ar y gweill:
‘Gwelais amser na byddai wiw i neb ddangos ei big mewn unrhyw fan yn y trenches yma rhag cael profi plwm y German...Dilynwyd y tanbelennau ym mhell i'r dydd ar y 30ain (Mehefin), ac yr oedd ein tanbelennau ni yn arswydus erbyn hyn, dim ond mwg a llaid yn esgyn i'r awyr, a phawb yn holi, "Pa bryd yr eir dros y Parapet tybed?"  Ddeg o'r gloch y nos dyma'r gair i lawr y trenches "Advance tommorrow 7.30 a.m". Yr oedd y mines i gael ei chwythu i fyny dri munud yn flaenorol i hyny’.
Cafwyd adroddiad byr am rai o'r mwynwyr lleol yn dod adref am egwyl o'r ymladd, yn yr Herald Cymraeg ar 5 Medi.
'Ein mwynwyr sydd wedi cael dyfod adref am ychydig o orffwys o danddaearolion bethau Ffrainc, ac yn wir edrych yn dda iawn. Bum yn sgwrsio â dau ohonynt, sef Robert Morris, Plas Weunydd Lodge, a David Joseph Jones, Bryn Bowydd. Dymunwn iddynt hwythau bob nodded ac amddiffyniad ar eu dychweliad.'
Evan Jones. Gweler ddolen isod*
Yr wythnos ddilynol, dan bennawd 'Gwaith y Meinars yn Ffrainc', cafwyd mwy o hanes Evan Jones a'i uned o fwynwyr Stiniog. Wrth gychwyn gyda'r is-bennawd 'Y Noswaith Cyn y Frwydr', dyma ddywed y Capten:
'Noswaith i'w chofio oedd hon. Yr oedd y bechgyn yn canu am ddyfodiad y dydd; a'r ymddiddan a glywid yn mhobman oedd "Bore fory amdani. Mi gaiff yr Hun rywbeth i'w gofio amdano yfory..."'
Aiff ymlaen i ddisgrifio'r tensiwn a fodolai wrth aros am yr awr dyngedfennol honno, gan athronyddu yn ei fodd arferol ei hun am y rhesymau dros frwydro. Yna dan y geiriau 'Bore'r Frwydr' cafwyd yr wybodaeth fod pob dyn i 'fod yn ei le' cyn 6 o'r gloch y bore, y dydd cyntaf o Orffennaf.
‘Yr oedd pob gwn o'r eiddom gyda holl egni ein cyflegwyr ni a'r Ffrancod i arllwysu shells i rengoedd blaenaf y gelyn o 6 tan 7.30, Bendith i yspryd oedd gweled y bechgyn yn paratoi tan ganu yng nghanol rhyferthwy y shellio di-dor...Am 6.15, yr oedd cymaint o shells yn yr awyr fel yr oedd dyn yn gofyn iddo ei hun pa fodd y gallent basio eu gilydd. Erbyn hyn yr oedd ein hawyrennau yn ehedeg dros linellau y gelyn.’
Aethai Evan ymlaen i ddisgrifio saethu diddiwedd y gynnau mawrion, a'r dinistr a grëwyd ganddynt. Dywedodd sut y bu i garfan o'r Almaenwyr dorri drwodd i safle'r mwynwyr, ond iddynt gael eu herlid oddiyno gan fechgyn 'Stiniog yn chwifio'u coesau caib arnynt. Disgrifiodd sut y bu i ysgarmes ffyrnig ddigwydd am tua deng munud, gydag wyth o'r milwyr Almaeneg gael eu lladd, ac i un gael ei gymryd yn garcharor: Gadawn i Gapten Evan Jones ddweud gweddill y stori:
'Cafodd hwn gynnig ar un neu ddau beth, gydag eiliad o amser i benderfynu, sef ei wneyd yn analluog i wasanaethu y Kaiser neu ddod i ddangos eu mines. Dewisodd yr olaf,  fel y gwna llawer ohonynt, pan y daw yn fater personol. Yn yr ysgarmes hon y clwyfwyd dau o fy mechgyn, sef Sapper John Thomas a Corporal Thomas W. Owen, gan un o'r rhai oedd wedi eu gadael yn fyw yn y Dugouts... Rhoddwyd cyfle fwy nag unwaith i'r gelyn roi eu hunain i fyny, ond ni wnâi, ac o'r diwedd bu raid gyrru twll 10 modfedd i lawr i goed y Dugouts, yn yr hwn y rhoddwyd 50 pwys o bylor, a chwythwyd y lle i mewn... Ar doriad y dydd aethom a miloedd o bwysi o bylor yn barod i chwythu penau'r shafftydd, dwy o ba rai oedd yn 136 troedfedd o ddyfnder o wyneb y tir...
Y diwrnod canlynol, dilynais y cables yn ol ar hyd y 'communication trench' hyd y daethum o hyd i Petrol Engine, a Dynamo, ac yn ystod y bore cawsom dair ohonynt a 'Fitting Shop' mwy compact na dim a geir yn chwareli Ffestiniog...Cyrhaeddodd y bechgyn hyd Montaban dydd Sadwrn. Aethom yno brydnawn Sul ond yr oedd y bechgyn erbyn hyn mewn brwydr galed yn Bernafy Wood. Yr oedd yn 5 o'r gloch y prydnawn pan aethum allan o'r trench a dyna'r cyfle cyntaf a gefais i dynnu oddi am danaf er noson 21ain.

Ychwanegodd y golygydd y geiriau canlynol i gau llith Evan Jones am y tro:
'Dyna fel yr adroddodd Capt. Evan Jones hanes y dyddiau cofiadwy a roes gychwyniad i'r "push" mawr ymosodol sydd yn awr yn para i fynd ymlaen. Gwelir eu bod yn llawn o gyffro ac anturiaeth; a bod ein bechgyn yn haeddu edmygedd am eu dewrder a'u gwaith. Mae lle i ofid am fod rhai ohonynt wedi eu clwyfo; ond y mae llawer mwy o le i ryfeddu a diolch eu bod wedi dod trwyddi gystal ac ystyried mor enbyd oedd yr ymgyrch.'
------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Catrawd y Meinars
[Pabi gan Lleucu Gwenllian]