Crwydro Coedydd Lleol

Erthygl yn ein cyfres am grwydro llwybrau Bro Stiniog, y tro hwn gan Iona Price 

Weithiau mae’n braf cael gweld Tanygrisiau trwy lygaid bobl eraill. Dyna ddigwyddodd pan es i ar daith Cymdeithas Edward Llwyd i Goed Cymerau efo John Parry Borth y Gest.  Esboniodd John bod hon yn 80 erw o ‘Goedwig Law Tymhorol Gorllewinol’. Ymysg y pethau inni edrych allan amdanynt - 102 o wahanol fwsog, sawl un yn nodweddoiadol o goedwig law. Roedd John wedi gwneud ei waith cartref cyn ein tywys i Goed Cymerau - lle sydd lawr ffordd i mi, a dwi’n reit gyfarwydd a’i ryfeddodau. Braf iawn gweld criw o bell yn rhyfeddu gyda’r lleoliad ac yn synnu nad oeddynt erioed wedi bod yn y lle arbennig hwn o’r blaen.

O’r man parcio ger fferm Cymerau Isaf aethom at Raeadr Cymerau i ddechrau’r daith. Wrth inni gael y wledd o edrych ar un o’r mannau mwyaf hyfryd ar y Afon Goedol, soniodd John fel roedd yr ardal yn gyforiog o afonydd.

Afon Goedol o Bont Swch. Llun Paul W

Troi’n ôl i ddilyn y llwybr lawr i gyfeiriad Rhyd Sarn lle byddem yn croesi’r afon Goedol. I’r rhai sy’n methu mynd yn bell iawn, mae’n dda cofio y gallwch barcio yn Rhydsarn a chroesi’r ffordd i ddod yn syth i’r lle hudol yma.  Tydi’r darn nesaf ddim ar gyfer pawb. Wedi croesi’r bont dros y Goedol, roedd  carped o ddail derw brown ar y llwybr dros y creigiau, felly roedd angen cymryd 'chydig o ofal cyn cyrraedd y rhan o’r goedwig a fyddai’n arwain i gyfeiriad Y Dduallt. Troi i ddilyn y lein rheilffordd ar ein chwith i gael picnic yn y steshion. Wrth adael y steshion i gyfeiriad Maentwrog, mae’n werth croesi’r gamfa ar eich chwith i fynd i’r Olygfan ar y bryn. Mae llechen yno yn enwi pobman sydd i’w weld a’r pellter oddiyno. Mae Tanygrisiau 2 filltir i ffwrdd.

Lawr yn ôl at y lein a dros y gamfa ar yr ochr arall a fydd yn mynd a chwi i Blas Dduallt. Cawsom dipyn o hanes y plas a hefyd straeon am y cymeriadau a fu’n byw yng Nghoed y Bleiddiau lawr y ffordd.

'Dach chi wedi cerdded rhyw 3 milltir erbyn hyn. Cewch droi yn ôl ger Plas Y Dduallt, ond gallwch ddilyn y llwybr ar ochr isaf y rheilffordd tro yma, cyn croesi nant fechan i ymuno’n ôl efo’r llwybr gwreiddiol dros y Goedol yn Rhydsarn. 

Digwydd bod, o fewn deuddydd roeddwn mewn coedwig law arall. Coedydd Ganllwyd tro yma gyda’r ecolegydd Ben Porter ar ran Parc Cenedlaethol Eryri. Roedd Ben yn un o’r bobl prin gafodd fwynhau’r Cyfnod Clo. Cafodd gyfle i astudio unrhyw wahaniaethau mewn bioamrywiaeth mewn cyfnod lle nad oedd pobl yn crwydro o gwmpas. Dangosodd 10 math o fwsog inni o fewn darn bychan iawn; dangosodd y gwahaniaeth inni rhwng cen sy’n tyfu ar risgl llyfn neu rhisgl garw; a thra roeddem yn edrych ar giamocs dryw eurben a chnocell y coed, dyma res o 6 danas yn dod i’r golwg. Yn bendant mae’n werth edrych allan am deithiau tywys. 'Dach chi’n dysgu cymaint!

Rydan ni’n ffodus iawn bod sawl coedwig eithriadol yn agos i ardal Llafar Bro. [Nifer fawr ohonynt yn Warchodfeydd Natur Cenedlaethol -gol.] Dim ond dwy rydwi wedi enwi. Os nad ydych wedi ymweld ag un yn ddiweddar, beth am gychwyn gyda Choed Cymerau?

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2022

Crwydro Ceunant Llennyrch

STOLPIA- Tro yn ôl i 1958-1963

Cyfres Steffan ab Owain

Y mae sawl peth wedi aros yn fy nghof yn dilyn ambell ddigwyddiad o ddiwedd y pumdegau a dechrau’r chwedegau. Cofiaf un haf braf iawn fynd i ymdrochi i bwll yn afon Goedol uwchlaw Rhaeadr Dolwen gyda’m cyfaill Philip Roberts (Philip Heulfryn) a mwynhau ein hunain yn iawn yno. Wel, roedd hynny’n wir am y tro cyntaf, a’r ail dro, ond pan aethasom yno y trydydd tro cawsom dipyn o fraw. Fel yr oedd Phil yn codi i fyny o’r dŵr sylwais bod ei goesau ag ugeiniau o bethau duon tebyg i falwod arnynt, ac yna, edrychais innau ar fy nghoesau a gweld yr un math o bethau, ac wrth gwrs, sylweddoli mai gelod oeddynt yn glynud ar groen ein coesau ac yn ceisio sugno ein gwaed. Dyna’r tro olaf i ni o’n dau fynd i ymdrochi i’r pwll hwnnw.

 

Rhaeadr Dolwen ac un o byllau’r Afon Goedol

Ffawd-heglu eto
Cofio ffawd heglu sawl tro yn nechrau’r chwedegau o odre domen Penybont ac yn ffodus i gael pas i Betws y Coed, Llanrwst a phellach, ar adegau. Pa fodd bynnag, cofiaf un tro i un gyda motobeic a seidcar stopio a chynnig pas i mi a chyfaill, ond gwrthod a wnaesom y tro hwnnw, gan ddiolch iddo am y cynnig.
 

Dyma lun rhywun arall efo motobeic a seidcar ger y fan lle byddem yn ffawd-heglu yn y chwedegau a chyn iddynt ledu’r ffordd fawr yn yr 1970au, ac yn ddiweddarach. Sylwch, dim llinellau gwynion ar y ffordd fawr gul na llygaid cathod. Polion trydan yn gwyro i gyfeiriad y ffordd a dim sôn am draffig trwm a diddiwedd.
 

Dro arall, arafodd un gŵr gyda’i gar gerllaw y fan lle byddem yn bodio, ac fel yr oeddem yn bras gerdded am ei gar, i ffwrdd a fo gan godi ei law a chwerthin i lawr ei lawes. Byddid yn clywed gan hogiau eraill am rai yn gwneud tric sâl fel hyn, a byddai amryw yn eu diawlio yn iawn.Weithiau byddid yn cael pas ar gefn lorri neu dryc a chofiaf dau ohonom yn cael pas i Betws y Coed un tro, a hithau yn oer yng nghefn y lorri, ac erbyn inni gyrraedd pen ein siwrnai roeddem wedi fferru. Dro arall, cofiaf Brei a finnau yn cael pas adref o Fetws y Coed gan ŵr lleol caredig, ond wedi inni fynd i mewn i’w gar, a oedd yn weddol newydd, fe ddywedodd yn syth, mi fuaswn wedi eich pasio pe baech a phaciau ar eich cefn. Cawsom weld ei reswm, ar ôl iddo ddweud ei fod wedi rhoi pas i ryw fachgen gyda phac ar ei gefn rhyw bythefnos ynghynt a phan ddaeth i eistedd ar sedd gefn y car mi fachodd pin un o’r byclau a oedd ar ei bac yn lledr y sedd a’i rhwygo yn ddrwg. Gallwch feddwl nad oedd yn hapus o gwbl ar ôl bod yn Samariad da y tro hwnnw.
 

Dyna oedd hanes amryw ohonom ni’r hogiau yn y chwedegau cynnar yn ffawd-heglu heb feddwl dim am beth a allasai ddigwydd inni ar ein siwrnai gyda gyrwyr dieithr yn aml iawn. Y mae hi’n wahanol byd heddiw ac ychydig sydd yn ffawd-heglu ar ein priffyrdd a phrin iawn yw’r rhai sydd yn barod i godi neb y dyddiau dyrys hyn. 

(Lluniau o gasgliad yr awdur)
------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2020

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen Stolpia (os yn darllen ar ffôn, rhaid dewis 'web view' i weld y dolenni)

 

Sgotwrs Stiniog -pytiau dechrau'r tymor

Newyddion o Gyfarfod Blynyddol Cymdeithas Enweiriol y Cambrian eleni, ac erthygl arall o'r archif. 

Cynhaliwyd y cyfarfod yn neuadd y W.I. gydag wyth ar hugain o’r aelodau yn bresennol. Rhoddodd yr Ysgrifennydd amlinelliad o benderfyniadau’r Pwyllgor Gwaith am y flwyddyn a aeth heibio, gan nodi’r ffaith bod tiroedd y Gymdeithas o gwmpas llynnoedd Cwmorthin a’r Gamallt wedi cael eu cofrestru efo’r  Gofrestrfa Dir erbyn hyn. 

Caed clywed hefyd bod Cyfansoddiad y Gymdeithas wedi cael ei ddiweddaru a’i fod ar gael yn ddwyieithog. Talodd deyrnged arbennig i ymroddiad y Cadeirydd a’i barodrwydd ef ac eraill o aelodau’r Pwyllgor i weithio’n ddiflino ar ran y Gymdeithas.

Llyn Cwmorthin. Llun-Paul W

Yn ei adroddiad ef, cyfeiriodd y Cadeirydd at y gwaith a fu’n mynd ymlaen yng Nghwmorthin yn bennaf. Cyfeiriodd at y cwt cwch a godwyd yno ac eglurodd yr angen am gael gwell trefn ar y defnydd o’r cwch o hyn allan. Aeth ymlaen wedyn i roi adroddiad ar gystadlaethau tymor 2015.
 
Cyflwynodd y Trysorydd ei fantolen am y flwyddyn a chaed gweld bod y sefyllfa ariannol yn parhau yn eithaf iach a bod yr aelodaeth ac elw’r flwyddyn yn dangos cynnydd, a hynny er gwaethaf tymor eithaf diflas o ran y tywydd.

Yn unol ag argymhellion y Pwyllgor Gwaith, ail-etholwyd y swyddogion fel a ganlyn – 
Cadeirydd- David Williams
Is-gadeirydd-Bleddyn Williams
Trysorydd-Cecil Daniels
Ysgrifennydd-Geraint V. Jones
Is-ysgrifennydd- Geraint W Williams
Swyddog Marchnata-Mark Evans
Swyddog y Wasg-Meirion Ellis.

Pleidleisiwyd yn unfrydol hefyd dros gadw’r ffioedd aelodaeth yn ddigyfnewid am flwyddyn arall, sef
Aelodaeth leol:        Oedolion   £35:     Consesiwn       £25:         Ieuenctid  £13
Ymwelwyr (oedolion):   Tymor       £60:     Wythnos     £34:     Dydd         £12  
Ymwelwyr (ieuenctid):  Tymor       £30:     Wythnos     £18:     Dydd         £7

Yna, yn dilyn pleidlais gudd, etholwyd y canlynol yn aelodau o’r Pwyllgor Gwaith am y flwyddyn i ddod - Mel Goch ap Meirion; Glyn Daniels, Wyn Davies; J. Elwyn Ellis; William Ellis; Aldrin Evans; Meical Evans; Alwyn Ll. Hughes; Steven Hughes; Adrian Jones; Alfyn Jones; Alwyn Jones; Elgan Jones; Meurig Roberts; Eurwel Thomas; Darren Williams; Edgar Williams; Vincent Williams.
Diolchodd y Cadeirydd i Enid Edwards a James Friedhof o Gymdeithas Glaslyn am arolygu’r bleidlais a chyhoeddi’r canlyniad.


“Chwefror, Mawrth ac Ebrill
I ddal y brithyll brych.”
O gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Tarewais ar yr hen ymadrodd yma wrth chwilio am rywbeth arall.  Fe fu tymor y brithyll yn dechrau ar un adeg ym mis Chwefror, ond newidiwyd i fis Mawrth ers llawer blwyddyn bellach.

Yn ôl y cof sydd gin i, beth fyddai’n digwydd yn nechrau un y tymor, ym mis Mawrth, yn hytrach na mynd i fyny i’r llynnoedd, oedd mynd i lawr i’r afonydd, fel, er enghraifft, y Goedol, rhan isa’r Teigl, a’r Cynfal, i chwilio am sgodyn, gan bysgota’r gwahanol byllau ynddynt hefo pryf genwair.

Mewn casgliad o farddoniaeth, ‘Cerddi Edern’, mae J. Glyn Davies yn darlunio ac yn disgrifio ei hun gyda chyfaill yn pysgota afon, a’r wefr pan mae pysgodyn yn cymryd yr abwyd:

‘Lliw’r lli’n awgrymu pnawn o hwyl,
A’r dŵr mewn cynwair,
Yn gyfiawnhad am gael gŵyl,
A nôl yr enwair.

Ac ar ddŵr crych yn troi i’r llyn,
Rhoi’r pry wrth amcan,
A gweld y lein yn sythu’n dyn
O dan y dorlan.

A blaen yr enwair gyda hyn
Yn gwingo’n sydyn
Un wib, a brithyll brych a gwyn
Ar welltglas wedyn.

****

Wrth lunio ysgrif fach ar bysgota ychydig yn ôl, ac angen rhoi patrwm pluen yn rhan ohoni, cododd cwestiwn i fy meddwl.

Heislen yw’r enw ar y bluen oddi ar war ceiliog neu iar (beth bynnag fo’i lliw) a ddefnyddir i roi traed i bluen bysgota.  Ond beth yw’r enw ar y rhan o’r heislen sydd yn gwneud traed y bluen, ac a ddefnyddir i wneud cynffon i bluen ar dro?

Yn Saesneg defnyddir y gair ‘flue’ amdanynt.  Ond, beth tybed, yw’r gair Cymraeg amdanynt?  Does gin i ddim cof o gwbl imi glywed yr hen sgotwrs oedd yn cawio, ac y cefais i’r fraint o’u hadnabod, yn rhoi enw ar y rhan yma o heislen.  Tybed a oes rhywun sy’n digwydd darllen y golofn yma yn gwybod a oes yna air amdanynt, a beth ydyw?  Buaswn yn falch iawn o’i gael.

Holwyd fi yn ddiweddar pryd y gwnaed Llyn Newydd Dubach?
Mae Hen Lyn Dubach yn llyn naturiol, ond iddo gael ei ehangu rywfaint yn yr 1860-1870au pan waned Ponc Dŵr Oer, cododd Chwarel y Graig Ddu.  Mae yr argae a godwyd yr adeg hynny i’w gweld rhwng y ddau lyn.

Yna, er mwyn ceisio sicrhau mwy o ddŵr i weithio Ponc Dŵr Oer, cododd Chwarel y Graig Ddu argae arall yn is i lawr na’r hen argae, a ffurfio Llyn Newydd Dubach.  Yn 1915 y bu hyn, yn ôl y lechen a roddwyd ar wyneb yr argae.

Rhai o’r pryfaid a ddaw i’r golwg gynharaf ar ein llynnoedd ni yw rhai duon bychain, ac mae eu hadain yn amrywio o fod bron yn ddu, a thrwy raddau o lwyd hyd fod yn olau iawn eu lliw. O’r dŵr y mae rhan fwyaf o’r rhain yn deor, ac yn ddiweddar gwelais mewn cylchgrawn ar blu pysgota, batrwm pluen i geisio eu dynwared pan maent yng nghroen y dŵr yn troi yn bryf adeiniog.

Mae’r patrwm yma wedi apelio ataf, ac rwyf am roi cynnig arno pan af at ryw lyn neu’i gilydd yn y dyfodol agos, a hynny’n fuan, gobeithio. Dyma’r patrwm, rhag ofn y bydd rhywun arall awydd a rhoi cynnig ar ei gawio a’i roi ar ei flaen-llinyn:

Bach    Maint 14
Corff    Blewyn du – gwlan neu flewyn morlo. Rhoi cylchau amdano hefo ‘Lureflash’ glas. Wrth wneud y corff bod yn gynnil hefo’r blewyn du fel nad yw’r corff yn dew.  Hefyd, mynd a’r corff yn ôl am ran dda o dro y bach.  Yna, ym mhen y corff, fel ei fod ym môn y traed, rhoi twns bychan o flewyn lliw oren.
Traed    Iar ddu, a rhoi ond dau neu dri thro ohonynt.  Yna, wrth lygad y bach, yn gorwedd ar ran ucha’r traed, rhoi dwy bluen wen fechan oddi ar war ceiliog y gwyllt.

Awgrymir ei physgota yn agosaf-at-law neu yn bluen ganol.  Os bydd i rywun roi cynnig arni mi fyddai hi’n ddiddorol iawn cael gwybod y canlyniad.  Anfonwch air.

Hwyl ar y pysgota fel y bydd y tymor yn mynd rhagddo.

--------------------------------------------------

Ymddangosodd adroddiad y Cyfarfod Blynyddol yn rhifyn Chwefror 2016, ac erthygl Sgotwrs Stiniog yn rhifyn Ebrill 2000.
Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.