Cynefin -blodau prin a dyfodol Cwm Cynfal

Yr Amgylchedd ym Mro Stiniog.

Pytiau o'r golofn a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026 

Planhigion prin

Er mod i wedi cerdded o gwmpas Llyn Tanygrisiau ers blynyddoedd, mae natur wastad yn llwyddo i fy synnu. 

Roeddwn i’n meddwl bod gen i dipyn o ‘lygad barcud’, ond y mis hwn daeth dau ddarganfyddiad arbennig i’r amlwg ar hyd y llwybr.

Y cyntaf oedd tegeirian llydanwyrdd (greater butterfly orchid, Platanthera chlorantha). 

Nid fi oedd wedi’i weld chwaith, ond fy mhartner wrth fynd â’r ci am dro. Fo hefyd oedd yn ddigon craff i’w adnabod! Er bod y rhywogaeth yn gallu tyfu mewn dolydd gwair niwtral, mae’r planhigyn hwn yn fwy cyffredin yn ne Lloegr, gan ffafrio priddoedd calchog. Felly roedd ei gweld ar lan gwlyb Llyn Tanygrisiau yn dipyn o syndod.

 

Yr ail ddarganfyddiad oedd tri phoplysen ddu (black poplar, Populus nigra), a’r rheiny yn ddarganfyddiad i mi. Mae’r goeden hon yn brin iawn ym Mhrydain heddiw, yn enwedig os ydynt yn goed benywaidd. Mae hen gewyll a gwarchodwyr rhydlyd o’u cwmpas yn awgrymu iddynt gael eu plannu sawl degawd yn ôl.
Fy ngobaith yw edrych ymhellach i’w tarddiad, ac efallai trefnu profion DNA. Os byddant yn goed benywaidd, gallent gyfrannu at gynhyrchu hadau a helpu ymdrechion i gynyddu nifer y goeden brin hon yng Nghymru. Mae’n braf cofio nad oes ots faint o weithiau rydych chi’n cerdded yr un llwybr – mae natur wastad yn cadw ambell syrpreis.  MT
 

Rhaeadr y Cwm

Mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri wedi rhoi caniatâd i’r cynllun trydan dŵr gael ei ddatblygu yn lleoliad nodedig yma, ar ôl ymgyrch hir o wrthwynebu. 

Bydd yn tynnu hyd at 70% o’r dŵr o’r afon gan newid y rhaeadr odidog yma am byth. Mae Cymdeithas Eryri wedi gaddo parhau i ymgyrchu yn erbyn y datblygiad, ac efallai bydd mwy ar hynny yn y rhifyn nesa.  PW

 

Cyfrin-bethau Allt y Ceffylau

Pennod o gyfres STOLPIA, gan Steffan ab Owain

Yn ddiweddar, derbyniais nifer o luniau diddorol o hen strwythurau a godwyd ar lethr Allt y Ceffylau, Cwm Orthin oddi wrth Ray G. Jones (Ray Gwyn), Manod. Y mae’r ddau ohonom wedi bod yn pendroni braidd  beth ar y ddaear oedd eu diben. Bum yn meddwl tybed ai lloches bugeiliaid oeddynt yn y dyddiau gynt pan oedd ffermydd Cwm Orthin yn eu bri?

Gan fod Llyn Conglog ychydig uwchlaw yr hen adeiladau hyn, tybed ai lle ymochel i weithwyr a gododd yr argae oedd y rhain? 

 

Ond wedyn, oni byddai wedi bod yn llawer haws codi lle priodol yn nes at eu gwaith. 

 

Ysgwn i os mai corlannau cynefino oeddynt, sef corlan fach gyfyng a lle i roi defaid dieithr am ysbaid fel iddynt arfer a’u cynefin newydd, neu ai lle ar gyfer cynefino defaid a oedd wedi colli eu hŵyn ac iddynt dderbyn ŵyn amddifaid fel rai eu hunain oeddynt ?

Fel y dywedais, efallai mai lloches ar gyfer  bugeiliaid oeddynt.  

Gwn am un enghraifft o gaban bugail a geid nid ymhell oddi wrth Inclên Uchaf Rhiwbach. Defnyddid hwn gan fugeiliaid fferm Cwm Bowydd, sef Ellis Jones a Thomas Jones (Twm Cakes). Dyma lun ohonynt yn cneifio gyda Lewis Thomas, Cwm Bowydd ar y dde a Chaban y Bugail islaw.

Byddai’n braf cael clywed oddi wrth y darllenwyr  os ydynt ag esboniad gwahanol i’r rhai a nodir yn fy strytyn.

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

CYNEFIN

Nid yw ond rhan o dirlun,
rhyw gilcyn bach di-nod,
ac er ei holl wendidau,
'fan hyn 'rwy'n mynnu bod;
y lle â'r ddawn i swyno dyn,
nid unrhyw fro; fy mro fy hun.

Mae'n agos at fy nghalon,
yn wir, mae'n werth y byd;
a chanmol yr hen ardal
ag angerdd wnaf o hyd;
hen ffordd o fyw, a'i phobl wâr
a fowldiodd gwrs fy milltir sgwâr.

Fel clwy' dros bob cynefin,
daeth newidiadau, do,
ond er wynebu creithiau,
yr un yw'r annwyl fro:
ac wedi pryder ambell waith,
mae'n dal i arddel yr hen iaith.

'Does obaith imi symud
ymhell o ffiniau’r dre,
can's yma mae fy nghalon,
can’s yma mae fy lle;
y lle nad oes ei well i mi,
a'r lle sy'n rhan ohonof i.

Vivian Parry Williams.

Mae BroCast wedi cyhoeddi cyfres o gerddi ar eu sianel YouTube, dan y pennawd Awen Bro. Mae Cynefin yn un o’r cerddi hynny, a Meredydd Rhisiart yn ei hadrodd.

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y lluniau) yn rhifyn Ebrill 2020.

Llun 1- Paul W. Blaenau o Gwmbowydd
Llun 2- VPW. Moelydd Barlwyd, Siabod, a Phenamnen

DŴR- Coedwigoedd Glaw Bro Ffestiniog

Mae Graham Williams yn rheoli Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol ar ran Cyfoeth Naturiol Cymru. Ymysg ei safleoedd mae Coedydd Maentwrog, Coed Cymerau, a mwy. Dŵr sydd wedi creu ein ceunentydd trawiadol, ac mae’n parhau yn allweddol i’r cynefin prin yma hyd heddiw.
------------
Mae ein gwlad fechan werdd yn un o’r gwlypaf yn Ewrop! Mae hynna’n dipyn o ddweud yn tydi! Ond tra bo’r rhan fwyaf ohonom yn cwyno yn enbyd am y tywydd sâl, mae yna gynefin prin iawn ac o bwys rhyngwladol sydd yn hollol ddibynnol ar yr hinsawdd ‘arbennig’ yma yng ngorllewin Cymru.

Tra bod nifer ohonom yn gyfarwydd gyda choedwigoedd glaw trofannol enfawr Brasil, y Congo neu Sumatra sydd ar ledredau canolig ac ar hyd y cyhydedd, faint ohonom sydd wedi clywed am y coedwigoedd glaw Celtaidd, yma yn Ynysoedd Prydain?

Mae’r coedwigoedd yma yn rhan o rwydwaith byd eang o goedwigoedd glaw tymherus sydd yn tyfu ar lannau arfordirol llaith yn bennaf ar rannau o arfordir gorllewinol yr Amerig, Siapan, Tasmania, Seland Newydd ac Ewrop. Ar lannau gogleddol Môr yr Iwerydd yma yn Ewrop ceir esiamplau arbennig yn Norwy a rhannau bach o orllewin Cymru, Yr Alban, Iwerddon, ac Ardal y Llynnoedd a Dyfnaint yn Lloegr. Un o nodweddion y coedlannau Celtaidd yma yn Ynysoedd Prydain ydi amlygrwydd coed derw a bedw, gydag ynn, cyll a choed llwyfen.

Ydi, mae’r coedwigoedd glaw Celtaidd yma yn wahanol iawn i’r coedwigoedd glaw trofannol, h.y. anaml iawn mae rhywun yn dod ar draws mwncwn neu ddiogyn dribys wrth fynd am dro yng nghoedwigoedd Dyffryn Stiniog ar bnawn gyda’r tymheredd dros 34 gradd Celsius!! Ond mae ecoleg y ddau fath o goedwig yn hollol ddibynnol ar leithder cyson drwy’r flwyddyn, ac felly yn hynny o beth mae ecolegwyr yn eu disgrifio fel coedwigoedd glaw. Ffaith ddiddorol ydi bod y coedwigoedd glaw tymherus yma bellach yn gynefinoedd sydd yn fwy prin na choedwigoedd glaw trofannol!

Mae effaith y lleithder a glaw cyson yma yn rhannol gyfrifol am esblygiad ecosystem hynod gyfoethog gyda nifer o’r coedlannau yma wedi goroesi dros wyth mil o flynyddoedd i gyfnod lle oedd coedlan dymherus bron ddi-dor yn ymestyn o Norwy lawr i Bortiwgal. Oherwydd eu lleoliad mewn ceunentydd garw oedd llawer rhy serth i’r coedwigwyr ac amaethwyr mae’r coedlannau yma wedi goroesi gyda nifer fawr o rywogaethau arbenigol a phrin o fewn ecosystem gymhleth a hynod werthfawr.

Mae’r lleithder yma ar lannau gorllewin Cymru, sydd yn cadw’r amgylchedd yn weddol fwyn a chlir o lygredd amgylcheddol, yn ffafrio rhywogaethau megis mwsoglau, llysiau’r afu, rhedynau a chen. Yn yr ardaloedd mwyaf llaith mae pob wyneb craig neu risgl coed yn orchudd llwyr o garped gwyrdd di-dor. Oherwydd y lleithder eithriadol nid oes angen gwreiddiau confensiynol ar y planhigion cyntefig yma, yn hytrach mae'r planhigion yn amsugno dŵr a maeth o’r amgylchedd trwy eu dail. Lle mae pocedi o bridd ceir coed llus, grug a nifer fechan o blanhigion blodeuol fel suran y coed a chlychau’r gog ar lawr y goedlan.

Wrth gwrs mae’n rhaid i ddŵr lifo lawr i'r môr, ac felly lle ceir glaw trwm ceir afonydd chwim a lenwith y coedlannau gyda lleithder dwys. Mae Dyffryn ‘Stiniog yn adnabyddus am y nifer fawr o geunentydd coediog dwfn sydd wedi eu ffurfio (ac sydd dal wrthi yn ffurfio!) dros filoedd o flynyddoedd o ganlyniad i erydiad dŵr. Mae rhai fel Ceunant Llennyrch a Cheunant Cynfal yn esiamplau arbennig o ansawdd rhyngwladol am eu diddordeb geomorffoleg, neu'r broses dirnewid.

Mae’r nentydd ac afonydd chwim yma yn cynnal rhywogaethau adnabyddus megis bronwen y dŵr, aderyn sydd gyda’r gallu arbennig o gerdded o dan y dŵr wrth hela'r nifer fawr o bryfetach prin sydd hefyd wedi addasu yn berffaith i'r amodau unigryw. Yr anifail mwyaf adnabyddus i lawer o bobl wrth gwrs ydi’r dyfrgi, anifail swil iawn sydd yn hela physgod bach a llyffantod. Er mai anaml iawn mae rhywun yn gweld dyfrgwn, mae posib gweld eu holion oherwydd yr arferiad o fawio ar gerrig amlwg ar hyd dyfroedd afonydd i farcio tiriogaeth.

Mae edrychiad, ecoleg a pharhad y coedwigoedd arbennig rhyngwladol-bwysig yma yn ddibynnol ar nifer o ffactorau pwysig. Bennaf oll ydi cyflenwad o leithder cyson dros y flwyddyn i gynnal llif yn yr afonydd a nentydd, a chadw lefelau lleithder yn uchel oddi dan y canopi coed. Mi oedd haf 2018 yn eithriadol o safbwynt parhad y tywydd sych a’r tymheredd uchel. Mae rhai effeithiau amlwg wedi dod i'r gweill o ganlyniad y tywydd, megis colled goed ifanc ar glogwyni a cholled canghennau mawrion rhai coed hynafol. Ond mae llawer o waith ymchwil angen ei wneud i ddehongli holl effeithiau'r sychder, yn enwedig ar y mwsoglau, cen a rhedynau arbenigol a rhyngwladol bwysig yng ngwaelod y ceunentydd.

A oedd haf 2018 yn un eithriadol? Oedd. A fydd rhagor o dywydd eithriadol ac eithafol yn y degawdau i ddod all fod yn fygythiad i’n coedwigoedd? Yn sicr, mae newid yn yr hinsawdd yn fygythiad cynyddol gyda gwyddonwyr yn darogan cynnydd o 2-3 gradd Celsius yn fyd eang ond gyda nifer effeithiau eraill yn rhai rhannau o’r byd. Beth sydd bellach yn amlwg ydi y bydd newidiadau, ond hefyd ansicrwydd sut fydd yr ecosystemau hynafol yma yn ymateb.

Wrth gwrs, yn ogystal â’r diddordeb bywyd gwyllt mae llawer mwy i’r coedlannau arbennig yma. Mae hynna’n amlwg iawn fel mae rhywun yn camu drwy adwy i fewn i goedlan hudolus o goed enfawr a changhennau troellog gyda’i wledd o synau, lleithder, arogleuon a golygfeydd sydd yn tanio’r dychymyg a rhoi llonyddwch i enaid!

Am ragor o wybodaeth am Goedwigoedd Derw Dyffryn Ffestiniog a’n gwarchodfeydd eraill, ewch i’n tudalen Gweplyfr: www.facebook.com/GwarchodfeyddNaturNatureReserves a galwch i mewn i’ch coedwigoedd glaw lleol!
------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhan o gyfres arbennig o erthyglau yn rhifyn Medi 2018, ar y thema dŵr.

Lluniau: Graham Williams, Paul W.
Celf: Lleucu Gwenllian

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Rhaid dewis 'web view' os yn darllen ar ffôn)

Hanesion Hynod Anti Cein -y goruwch naturiol

Pennod arall o hanesion Ceinwen Roberts.

Dyma stori glywais gan fy niweddar dad pan oeddwn yn hogan ifanc adref yn Llech y Cwm. Nid stori ysbryd sydd gennyf, ond digwyddiad goruwch naturiol ag sydd yn hollol wir pan oedd fy nhad yn hogyn deg oed ac yn byw yn Fferm y Muriau, Trawsfynydd.

Diwrnod brafiach yn y Rhinogydd. Llun- Paul W

P’nawn yn niwedd Mehefin 1887 a chwech o ffermwyr wedi dod i helpu fy nhaid, sef Emwnt Evans, i gneifio defaid cynefin y mynydd. Ar ôl i’r gorchwyl ddarfod dyma nhw i gyd i gael pryd o fwyd. Ar ôl y seibiant yma dyma gychwyn y defaid i fyny i fynydd y ‘Crawcallt’.

Roedd ‘na fwy o ddiadelloedd eraill yn myned gyda diadell Y Muriau, dyna sut oedd trefn yr oes honno. Pob dafad yn gwybod lle 'roedd i fod. Roedd yn amser troi i fyned gartref, a dyma fy nhaid yn dweud fod y niwl yn dechrau disgyn ar y copa acw, ond daeth y niwl i lawr yn gyflym iawn a chau fel caddug trwchus amdanynt a glaw mân yn disgyn.

Doedd pob man ddim yn edrych ‘r’un fath rhywsut a dechreusant droi a throsi a myned i unlle.  Dyma fy nhaid yn dweud wrth fy nhad,

“Lewsyn, cydia yn tu ôl fy nghot a gwnewch linell a chydiwch yn eich gilydd a rhowch eich pennau i lawr a gweddiwch gyda fi"

-a dyma taid yn disgyn ar ei liniau a gweddio ar Dduw i ddangos y ffordd i lawr o’r mynydd. Bu yn gweddio yn daer am tua deng munud a dagrau yn llifo lawr ei wyneb. Cododd ar ei draed a dywedodd, “Peidiwch ac edrych yn ôl a dilynwch fi,” a phelen o olau disglair yn disgyn wrth draed fy nhaid. Disgynnodd o’r awyr niwlog ac roedd ei goleuni yn dangos yn glir i bawb ymlwybro lawr o’r mynydd. Cawsant eu harwain nes cyrraedd man diogel. Diflannodd y goleuni, ac aeth taid unwaith eto ar ei liniau i ddiolch i Dduw am eu harwain - roedd hyn wedi gwneud argraff ddofn iawn ar fy nhad.
------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2003. 
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

O Lech i Lwyn -Cynefin i'w warchod

Yn rhifyn Mehefin 1998, Gruff Ellis, Ysbyty Ifan oedd y colofnydd Natur gwadd.  
Bu’n ysgrifennu colofn rheolaidd yn yr Odyn am flynyddoedd, dan yr enw Gwerinwr, a chyhoeddi llyfr ‘YMA MAE ‘NGHALON’ am fywyd gwyllt ei filltir sgwar (sy’n cynnwys y Migneint).  Bu farw Gruff eleni.

          CYNEFIN

Rhoddwyd i bawb ei wreiddyn – yn hen bridd
    Maethlon bro ei gychwyn,
Cael iaith a chof maith, mae hyn
Yn wyrth ein bod a’n perthyn.

Ia, Norman Closs Parry biau’r englyn; naturiaethwr o reddf yw Closs, ac fel finnau yn ymbleseru ym mywyd gwyllt ei ardal.

‘Rwyf yn cofio pan briodais, fel pob glaslanc ffôl, inni dreulio y bedair i bum mlynedd gyntaf ym Mhantllwyd, a gweithio yn y Blaenau i adeiladydd am fwy na hynny o amser.  Yn ôl i’m cynefin i ‘Sbyty aethom wrth gwrs, a chael gwaith yno; ond ymhen ychydig flynyddoedd dod yn ôl i weithio i Bwerdai Maentwrog a Ffestiniog.  Felly mae ‘Stiniog a’i phobol yn agos iawn at fy nghalon byth ers hynny.

Gweithio llawer a’r lethrau’r Moelwyn, a dianc am oriau weithiau i chwilio am y peth yma ac arall.  Canfod nyth mwyalchen y mynydd, sydd yn un o’n mewnfudwyr yn y gwanwyn.  Clywed clochdar unigryw y frân goesgoch o gwmpas unigedd Cwm Orthin, oedd yn aderyn gweddol ddiarth i mi yn Ysbyty Ifan wrth gwrs.  Canfod sypiau o deim gwyllt yng nghilfachau’r creigiau ar y Moelwyn; mae gen i lun sleid o deim wedi ei dynnu o flaen y brif fynedfa i Bwerdy Tanygrisiau.  Rhyfedd fel mae rhywun yn gallu hel atgofion yn tydi?

Gweithio (i fod!) uwchben Talsarnau yng nghyffiniau Nant Pasgian, a dianc eto i fyny am lynnoedd yr Eiddew a dod ar draws corn y carw (y ‘stag’s horn club moss’).  Rhyw stwnan o gwmpas hen borfeydd oedd heb deimlo’r aradr yn rhwygo’u croen erioed, a dotio at foiled y mynydd (Viola lutea) felen hardd, sydd i’w chael hefyd ar gyrion y Migneint hyd ochr y Serw.

Migwyn -mwsoglau'r gors. Llun: Paul W

Mae’r Migneint yn un o’m hoff barthau, a byddaf yn treulio cryn dipyn o amser y gaeaf a’r haf yn crwydro yma ac acw. 
Y gors rugog enfawr, sydd yn gwahanu fy nau fyd os leciwch chi.  Bydd rhywun yn cael llonyddwch i’r enaid mewn mannau diarffordd fel hyn, a natur o’m cwmpas o hyd yn datgelu ei drysorau.

Patrymau a rhithmau’r rhod, - a ninnau
       Yng nghanol rhyfeddod,
Dryswch byw, eiddilwch bod
Hen arfaeth dan hen orfod.

Mae prysurdeb y gwanwyn o’n cwmpas ymhobman, a thymor y magu yn ei anterth, yr adar i gyd yn “cario cig i’r côr cegau”.  Rhai yn goroesi ac eraill yn colli’r dydd ynte.  Mae pawb am wn i wedi cyrraedd bellach; y wenoliaid a’r gwcw, a’r wennol ddu yn olaf fel arfer, a'r gyntaf i adael.  Heb glywed y troellwr mawr eto, ond dal mewn gobaith.  Pibydd y dorlan, (neu Wil y dŵr gan hogia ‘Stiniog) yn wislo rownd Llyn Conwy, a braf i’w weld yn ôl pob gwanwyn.

Y boda dinwen yma hefyd a’r gwalch bach i’w weld o bryd i’w gilydd.  Gwydd dalcen wen yn nythu yn y Gamallt, ac un ar Lyn Conwy, ‘rwyf  bron yn sicr.  Mae’r corn carw i’w ganfod yma hefyd, ond yn haws ei ganfod ar y Gylchedd, sydd i gyfeiriad yr Arenig fach.  Mae’r tri math i’w gael yno.

Caineirian bach. Llun: Paul W

Ambell blanhigyn prin ac anodd ei weld er chwilio’n ddyfal yn y migwyn a’r grug fel y gaineirian fechan (lesser twayblade).

Dyna ystyr y Migneint wrth gwrs, o’r gair migwyn – mwsog Sphagnum y tardd.  Hwn wrth gwrs yn “antiseptic” yn cael ei ddefnyddio ar achollion yn y rhyfel byd cyntaf.  Heddiw, mewn basgedi crog i gadw’r lleithder yng ngwraidd y blodau.

Mae’r gwanwyn ychydig yn hwyrach yma nac i lawer gwlad, ac heb weld “Gogoniant Duw mewn rhosyn gwyllt” eto; y friallen wedi darfod, clychau’r gog yn eu gogoniant, a llawer o flodau’r haf eto i ddod.  Doedd dim rhyfedd i Eifion Wyn gael ei ddal yn “nrysni’r blodau”.  Mae’r un wefr i’w chael o wanwyn i wanwyn, a'r un prydferthwch yn ein cymoedd, a hir y pery hi felly, fel y caiff ein hwyrion a’n hwyresau brofi o’r un wefr a brofo’ ni.


Oes, mae gennym etifeddiaeth fendigedig, a chynefin i’w warchod i’n plant a phlant ein plant.

Cariad, ymluniad wrth le, hen brethyn
I hen barthau, rhywle
A’n deil o waun i dyle
Yn rhwym yn llinynnau’r we.

Gwerinwr
------------------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.