Showing posts with label damwain. Show all posts
Showing posts with label damwain. Show all posts

20.6.26

Stolpia- Allt Talywaenydd

Yn ddiau, y mae y rhan fwyaf ohonoch wedi teithio mewn cerbyd, neu ar gefn beic, cerdded neu redeg, efallai, ar hyd Allt Talywaenydd ar ryw adeg o’ch hanes. Y mae gennyf lawer o atgofion amdani a hynny yn ymestyn yn ôl flynyddoedd lawer.Y cof cyntaf  sydd gennyf am yr hen allt yw dod i lawr ar gefn caseg wedd pan oeddwn tua saith oed, ac os cofiaf yn iawn, eisteddai David Clack o’m mlaen i arni hi. Caseg Ned Owen Lodge Plas Weunydd oedd hi, ac ef oedd yn ei harwain i lawr i gae Dôl Awel. Y pryd hynny tyfid gwair yn y cae ar gyfer bwydo’r gwartheg yn y gaeaf.

Bu hogiau’r Rhiw a Thalywaenydd yn sledio arni hi sawl tro ar aeafau o eira a rhew yn yr 1950au, a phan roedd ychydig iawn o draffig. Os byddai Bwlch Gorddinan (y Crimea) wedi cau dan eira, dim ond fan lefrith, lori lo, efallai, a lori’r Cyngor a fyddai’n mentro arni hi. Pan ai’r rhiw yn llithrig taenid cerrig mân (chippings) ar y ffordd gan weithwyr y cyngor, ac o ganlyniad, rhoi atalfa ar ein hwyl. Pa fodd bynnag, ar rai adegau byddai’r  hogiau yn taenu eira o ochrau’r ffordd a’i roi yn ôl ar y man lle byddid yn sledjio. Hogiau drwg, ynte ?

Y mae hi’n amlwg nad y ni’r hogiau a oedd y rhai cyntaf i wneud hyn. Y mae’n debyg i’r arferiad ymestyn yn ôl flynyddoedd lawer fel y tystia’r adroddiad hwn yn y Cambrian News,  16 Ionawr, 1903. Nodir ynddo bod eira trwchus yn y Blaenau, a’r chwiw bresennol yw sglefrio a sledio ar yr heolydd, ac y mae rhiw Talywaenydd yn un sydd mewn defnydd ar gyfer hyn. 

Dyma ychydig hanesion eraill amdani o’r  papurau newydd. 

Lle Enbydus -Tra yn dyfod i lawr allt Talwaenydd ddydd Iau, canfu Mr W. Owen, Plasweunydd, belen deinameit ar lawr. Yr oedd Mr Williams, Caegwyn Stores, newydd fynd trosti. Trwv ryw drugaredd ni ffrwydrodd neu gallasai y canlyniadau fod yn arswydus. Herald Cymraeg, 29 Tachwedd 1904.

Damweiniau drwg - Gallai yr allt fod yn lle peryglus ar y gorau yn y dyddiau a fu. Bu  amryw o ddamweiniau drwg ar allt Talywaenydd tros y blynyddoedd. Dyma  fel yr adroddwyd am un yn Y Genedl Gymreig, 17 Gorffennaf, 1889: 

Dydd Gwener, cyfarfu Mrs Roberts, Plas Waenydd, A damwain a allasai fod yn bur ddifrifol. Deallwn ei bod gyda y gwas yn y cerbyd yn dod i lawr o'r Plas i gyfeiriad Pantyrafon, pryd y syrthiodd y ceffyl trwy ryw anffawd, a dymchwelwyd Mrs Roberts a'r gwas o'r cerbyd. Wedi cyrchu y meddygon, caed nad oedd niweidiau y foneddiges mor ddifrifol ag yr ofnid ar y cyntaf, lie y mae yn dod ymlaen dan ofal Dr Roberts a Dr Jones, Isallt. 

Dyma gofnodion eraill -Daeth beiciwr i lawr rhiw Pant yr Afon ddydd Sul a gwrthdaro, neu mynd yn ‘batj’, chwedl pobl Blaenau, i Mrs Edwards, Llwyn y Gell a’i merch. Anafwyd y beiciwr a’r ddwy fenyw, yn enwedig Miss Edwards a ddioddefodd o doriad pont yr ysgwydd. Cambrian News 15 Gorffennaf 1904. 

Ym mis Ionawr 1906 tra roedd Motor CC 135 yn dod i lawr rhiw Talywaenydd collwyd rheolaeth o’r car gan y gyrrwr ac aeth yn wyrgam a tharo’r wal. Taflwyd y teithwyr, sef Mrs Lloyd, Gorddinan a’i merch allan o’r car a bu’n rhaid iddynt gael triniaeth feddygol gan y Doctoriaid Jones a Roberts, Plas Weunydd. Drylliwyd y car fel y bu’n rhaid ei gario ar lori i’r Blaenau.

Yn ôl adroddiad yn Herald Cymraeg, 11 Awst 1908 – Lle peryglus yw Gallt Talwaenydd i gerbydwyr a deurodwyr (h.y. beicwyr), os na chymerir llawer iawn o ofal a phwyll, Bu i un ferch ieuanc o Gapel Curig gael ei thaflu oddi ar ei deurod (beic) a'i niweidio —"a'r Sabath oedd y diwrnod hwnw."!

Dyma griw o deithwyr yn jolihoetio i lawr Allt Talywaenydd yn yr 1920au, mi gredaf. Gobeithio eu bod nhw wedi cyrraedd diwedd eu siwrnai yn ddidrafferth, ynte?   
    
Tybed pwy all ddweud mwy am y cerbyd hwn wrthym?

- - - - - - -

Pennod o gyfres Streffan ab Owain, a ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

 

29.11.24

Stolpia -Damweiniau ar Reilffordd Ffestiniog

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Fel y crybwyllais yn rhifyn Medi bu amryw o ddamweiniau ar Reilffordd Ffestiniog rhwng y blynyddoedd 1836 ac 1946. Dyma nodi rhyw un neu ddwy ohonynt yn gyntaf er mwyn  ichi gael amgyffred y peryglon a fodolai yn nyddiau cynnar y rheilffordd gul. 

Oddeutu wythnos cyn Dydd Nadolig 1842 derbyniodd y llawfeddyg Rowland Williams o Dremadog ddamwain boenus ar y rheilffordd dra ar ei ymweliad â chlaf a breswyliai ar ochr y lein fach. 

Marchogaeth ar gefn ei geffyl yr oedd ond wedi iddo deithio ysbaid go lew daeth ryn o wagenni yn llawn llechi i’w cwfwr, ac o ganlyniad, symudodd yntau a’r ceffyl i gilfach bwrpasol yn ochr y rheilffordd. Daeth oddi ar ei geffyl wedyn, ond fel yr oedd y ryn yn dod yn nes symudodd y ceffyl a thrawyd ef yn ei ben ôl gan wagen fel y syrthiodd ar ben ei berchennog a’i niweidio. Yn y cyfamser, rhusiodd y ceffyl a neidio tros wal gweddol uchel, ac er nad oedd ef fawr gwaeth, gadawodd Rowland Williams gyda’i asennau ac asgwrn ei wddw wedi eu torri. Wrth ryw drugaredd aed a neges rhagblaen i Lewis Lloyd, Gwesty Tan y Bwlch, a chludwyd ef yno lle gofalwyd am ei glwyfau.  

Credaf mai rhyw dro ogylch y blynyddoedd 1850-51 y digwyddodd y nesaf. Cyn iddynt adeiladu’r Cei Mawr ar yr ochr isaf i hen Ffowndri William Lewis yn Nhanygrisiau ceid math o gob yn ymestyn oddi wrth olwyn ddŵr y ffowndri at droed Inclên Chwarel Wrysgan a Bryn Elltyd a chan ei fod yn weddol wastad byddid yn gorfod bachu ceffylau i dynnu’r wagenni at y fan honno er mwyn cael y rhediad drachefn i lawr y rheilffordd. Digwyddodd i fuwch Edward Parry, Maesgraian ddod i’r lein yn ymyl Beudy Mawr a rhedeg i fyny i gyfeiriad y trên a oedd yn dod i lawr gan fynd o dan y wagenni cyntaf lle'r oedd Humphrey Jones a’r ceffylau, a’r canlyniad fu, eu taflu tros wal y cob, a bu yno am oriau o dan y wagenni. Sut bynnag, medrwyd ei gael yn rhydd maes o law, er ei fod wedi ei anafu’n bur ddrwg. Yr oedd tair o ferched o Benrhyndeudraeth yn y wagenni ar eu ffordd adref wedi bod yn gwerthu cocos ac anafwyd hwythau hefyd, ond nid yn ddrwg iawn.

Damwain yn haf 1928. Dyma aralleiriad o’r adroddiad yn Y Rhedegydd, 12 Gorffennaf,1928: Brawychwyd ardal Tanygrisiau bore Sadwrn diwethaf trwy i nifer o wagenni ‘y ryn’ sydd yn cludo llechi o’r gwahanol chwarelau i Finffordd a Phorthmadog ar Reilffordd Gul Ffestiniog fynd oddi ar y rheiliau ger y bont haearn ar Allt Dolrhedyn. Disgynnodd nifer ohonynt drosodd i’r ffordd y rhai a faluriwyd yn fawr. Nodwyd hefyd bod llechi o faintioli anghyffredin yn rhai o’r wagenni a byddai’r golled yn enfawr. Yn ffodus, ni anafwyd neb. Dywedir mai achos y ddamwain oedd ci yn gorwedd ar y cledrau. Bu’n rhaid cael nifer o ddynion i glirio’r ffordd islaw yn ogystal â’r rheilffordd. 




- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2024




30.10.24

Stolpia- Damwain ar Reilffordd Ffestiniog 1904

Bu sawl damwain ar Reilffordd Ffestiniog tros y blynyddoedd, a hynny am wahanol resymau, megis plant yn gosod cerrig ar y rheiliau, coed yn syrthio ar y cledrau, bariau wedi treulio, olwynion y wageni yn torri, pobl yn cael eu taro gan y ryn, gwartheg a defaid yn crwydro ar y trac, ayyb. Dyma hanes un ddamwain a achoswyd gan ddafad, neu faharen, a bod yn fanwl, a achosodd gryn helbul i’r cwmni ym mis Ionawr 1904.

Roedd trên (ryn) yn llawn o lechi wedi gadael y Blaenau prynhawn dydd Mercher, 20 Ionawr, 1904 yng ngofal David Jones ac Evan Davies. Cofier, nid oedd angen injian i dynnu’r ryn ar y ffordd i lawr y rheilffordd gan fod rhediad, sef graddiant, o’r Blaenau at y Cob ym Mhorthmadog. 

Fel rheol, byddai rhwng 50 ac 80 o wageni yn y ryn, ac felly y bu y diwrnod hwn. Aeth y rhedfa yn ddidrafferth i lawr at Orsaf Tan y Bwlch, ond ychydig wedyn oddeutu 2 o’r gloch a phan oeddynt newydd fynd heibio y tu uchaf i Blasdy Oakeley ac ar un o’r trofeydd uwchlaw Bryn Mawr neidiodd myharan i lawr o ben y clawdd ac o dan y wagen gyntaf. Lladdwyd yr anifail yn y fan a’r lle, ac o ganlyniad i’r gwrthdrawiad taflwyd y trên tros ochr serth i’r coed islaw. Aeth 38 wagen o ran flaen y trên ar eu pennau i’r goedwig, ond arhosodd y gweddill ar y cledrau, er bod amryw ohonynt oddi ar y bariau ac wedi eu malurio.

Roedd y ddau weithiwr wedi medru bracio rhyw saith o’r wageni, ac felly, wedi arbed tri deg (30) o’r gweddill rhag canlyn y rhai cyntaf, a thrwy rhyw drugaredd gallodd y ddau neidio oddi arni hi yn ddianaf. Ofnid y byddai’r gost yn rhai cannoedd o bunnau i’r cwmni mewn cerbydau a llechi. Daeth y mwyafrif o’r llechi o chwareli Oakeley a Llechwedd a dryswyd traffig y rheilffordd am weddill y diwrnod. Pa fodd bynnag, bu gweithwyr y rheilffordd yn gweithio ar eu clirio drwy’r nos fel erbyn y bore drannoeth yr oedd y trên cyntaf wedi gallu mynd a’r chwarelwyr at eu gwaith yn ddirwystr.

Sylwer ar y troseddwr rhwng y ddwy wagen ac yn llaw un o’r gweithwyr

Cofio Cyfaill
Gyda thristwch y derbyniwyd y newyddion am farwolaeth y cyfaill Gerald Griffiths, 5 Trem y Bwlch ym mis Gorffennaf. Pan ddeuthum i’w adnabod gyntaf synnais at ei wybodaeth eang am ein chwareli a chwarelwyr y fro hon, ac yn wir, ardaloedd chwarelyddol eraill. Gan ei fod wedi treulio sawl blwyddyn yn gweithio yn y chwarel ac wedi gwrando ar hanesion y dyddiau gynt gan ei gyd-chwarelwyr roedd ganddo stôr o ffeithiau ar ei gof. Cofiaf ef yn dweud iddo ddechrau darllen llyfrau a galw yn y llyfrgell gyda’i fam pan oedd yn grwt ifanc iawn. 

Roedd ganddo lawysgrifen werth ei gweld- fel coporplat. Yn ddiau, darllenodd gannoedd o lyfrau tros y blynyddoedd gan y galwai yn y llyfrgell yn fynych. Dysgais lawer am hanes yr ardal a’i phobl yn ei gwmni a diolch am y fraint o’i adnabod ac am ei gyfeillgarwch. Ein cydymdeimlad dwysaf â’r teulu oll.

Lluniau o’r Gorffennol, rhifyn Gorffennaf-Awst
Daeth ymateb gan Dafydd Linley i’r cais am wybodaeth am y llun o'r bachgen efo caseg ac ebol, yn awgrymu mai ar allt Cwmorthin mae o. 

Diolch Dafydd; Y mae’n edrych yn debyg iawn, efallai wedi ei dynnu ychydig bach is gan nad yw Allt Ceffylau i’w gweld ynddo.
- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2024


3.10.24

Stolpia- Damwain Awyren 1952

Y mae gennyf gof o gyffro mawr pan oeddwn yn hogyn a chryn sôn a siarad am ddigwyddiad arswydus rhywle draw tros y mynyddoedd i’r gogledd o Riwbryfdir. Deuthum i ddeall blynyddoedd yn ddiweddarach mai damwain ofnadwy i awyren Douglas Dakota EI-EFL o’r enw ‘Saint Kevin’ yn eiddo i gwmni Aer Lingus, Iwerddon oedd achos y cyffro.

Dyma’r hanes yn fras- Ar y 10fed o Ionawr, 1952 gadawodd yr awyren faes awyr Northolt gerllaw Llundain a hedfan draw am Ddulyn yn Iwerddon gyda 20 o deithwyr a thri aelod o’r criw arni hi. Yn ystod yr ehediad cysylltodd y criw â’r goleudwr yn Daventry, ger Northampton am 5.56 yr hwyr yn ddiffwdan, a dweud mai’r pwynt nesaf i adrodd yn ôl a fyddai Nefyn ym Mhenrhyn Llŷn. Gyda llaw, roedd hi i fod i gyrraedd maes awyr Dulyn am ddeng munud wedi wyth (8:10) y noson honno. 

Pa fodd bynnag, tra roeddynt yn hedfan oddeutu 6,500 troedfedd uwchlaw Bwlch Rhediad, nid nepell o Nant Gwynant ger Beddgelert plymiodd yr awyren a cholli ei hadain dde yn dilyn tyrfedd (h.y. cynnwrf chwyrn o aer), neu efallai oherwydd bod rhew wedi casglu arni hi, ac aeth ar ei phen i ganol y gors yng Nghwm Edno gan ladd pawb a oedd ar ei bwrdd.

Clywyd sŵn yr awyren yn taro’r ddaear gan rai yn Nant Gwynant am 7:10 a gwelwyd goleuni llachar o leoliad y gwrthdrawiad, ac o ganlyniad, ffoniwyd yr heddlu yng Nghaernarfon. Ymhen amser, ac erbyn hanner nos, roedd oddeutu cant o bobl wedi ymgasglu i chwilio amdanynt drwy’r tywydd anghynnes gan gynnwys aelodau o’r heddlu a’r gwahanol awdurdodau. 

Dywedir bod yr adain a gollwyd oddeutu 200 llath oddi wrth weddill y malurion, a’r unig beth a welwyd ger y darnau drylliedig oedd doli merch fach a laddwyd arni hi. Ceisiwyd cael cymaint o’r rhai a gollodd eu bywydau oddi yno a’u hadnabod, ond nid oedd hynny yn bosib gyda’r cyrff yn nyfnder y gors. Cafwyd hyd i rai fodd bynnag a chladdwyd 12 ohonynt ym mynwent newydd Llanbeblig, Caernarfon. 

Cysegrwyd y fan lle digwyddodd y ddamwain ar 17 Ionawr a rhoddwyd ffens oddi amgylch y fynwent. Gosodwyd carreg goffa hefyd gan Barc Cenedlaethol Eryri nid nepell o’r fangre. 

Roedd y ddamwain hon yn cael ei chyfrif fel un o’r rhai gwaethaf i awyrennau, ac yn 10fed ar y rhestr ym Mhrydain ar y pryd. Dyma lun o safle’r ddamwain ychydig ar ôl y gwrthdrawiad-

Dau aelod o’r heddlu yn chwilio gweddillion yr awyren

Awyren fel hon a gollwyd yn y ddamwain ofnadwy yng Nhwm Edno yn 1952






- - - - - - - - - - - - -

Erthygl gan Steffan ab Owain a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2024



25.7.24

Stolpia- Damwain ar yr Allt Goch

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Ar ôl imi ysgrifennu ychydig o hanes yr hofrennydd yn cael damwain yng Nghwm Croesor yn 1949, cofiais ddarllen am ddamwain o fath arall a ddigwyddodd yn 1928.

Dyma gefndir y stori: Ychydig ar ôl 7 bore dydd Iau, 23 Chwefror, 1928, roedd amryw o weithwyr ar lori fodur yn y Llan ac ar eu ffordd i weithio ar osod polion a gwifrau trydan i gwmni Siemens Bros ym Maentwrog. 

Ar y bore hwn roedd tua 19 o ddynion ar lori Commercial Karrier a oedd yn eiddo i Jack Davies, Rock Terrace, ac yn cael ei gyrru gan William Pugh, Glan Barlwyd, Glan y Pwll.

Yn ddisymwth, a thra’n teithio i lawr yr Allt Goch, torrodd siafft yrru’r lori a chollodd y gyrrwr reolaeth arni hi nes yr oedd yn rhedeg i lawr ar gyflymder. Ceisiodd ei orau i’w rheoli, ond bu’n aflwyddiannus, er y medrodd, rhywfodd neu’i gilydd, ei throi fel ei bod yn taro yn erbyn y wal. Yn y gwrthdrawiad trodd y lori drosodd ddwy waith.

O ganlyniad, taflwyd y dynion oddi arni hi, ac ar wahân i un dyn, anafwyd pob un o’r lleill. Bu’r gyrrwr yn ffodus nad oedd wedi derbyn anafiadau drwg, a daeth ohoni gydag archoll fechan ar ochr uchaf ei lygad. Trwy ryw drugaredd, ni laddwyd neb yn y digwyddiad dychrynllyd. Yn y cyfamser, medrodd llygad-dyst anfon am Dr. Lloyd Jones o’r Llan atynt, a galwyd am ambiwlans o’r Blaenau, ac aed ag un-ar-ddeg ohonynt i’r Ysbyty Coffa. Cafodd 6 ohonynt fynd adref ychydig yn ddiweddarach ar ôl cael eu harchwilio yn drylwyr. 

Diolch i Gareth T. Jones, am anfon copi o’r llun imi

Pa fodd bynnag, cadwyd Bobby Jones, (21) Clynnog; John Williams (55) Porthmadog; William Hugh Jones (42) Talsarnau; William John Jones (23) Porthmadog; Robert John Williams (36) Caernarfon yn yr ysbyty. Gweinyddwyd arnynt yno gan Dr. Morris a chynorthwyd ef gan yr Arolygydd J. F. Evans a Sarjiant Roberts.

O.N. – Difyr oedd darllen yr hanesyn gan Cynan am hen dŷ Bwlch y Maen yr holais amdano yn rhifyn Ebrill. Tybed pa bryd aeth yr hen fwthyn yn wag ?

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2024

7.7.24

Stolpia- Hen Ffilmiau Eto

Dyma barhau ag ychydig o storïau am ein bro a recordiwyd ar rai ffilmiau o’r gorffennol. Dechreuaf  gydag un yn dyddio o’r 1940au. Tybed faint o’r to hŷn sydd yn cofio’r digwyddiad hwn a ddangoswyd ar Pathe News 1949? Yn dilyn, ceir crynhoad o’r stori o bapur newydd Y Rhedegydd, 2 Mehefin,1949:

 “Digwyddodd trychineb i awyren hofran (hofrennydd) yng Nghwm Croesor ganol dydd Mawrth diwethaf. Roedd y gwaith wedi mynd ymlaen yn rhwydd a llwyddiannus iawn am amser pan ddisgynnodd yr helicopter yn sydyn i’r llawr a chafodd y peilot waredigaeth wyrthiol”.

Cefndir y stori hon oedd yr angen i gludo sment a llwch cerrig, a defnyddiau eraill, i atgyfnerthu argae Llyn Cwm Foel, a saif tua 1500 troedfedd uchlaw arwynebedd y môr ymhen uchaf Cwm Croesor, ac a ddefnyddid gynt i gyflenwi dŵr i Bwerdy’r Chwarel a’r pentref. 

Yr hofrennydd Sikorsky yn colli rheolaeth uwchlaw Cwm Foel yn 1949
Cludwyd  y defnydd ar gefn mulod, neu ferlod ar  y dechrau, ond roedd hynny yn waith araf a beichus, ac o ganlyniad, penderfynodd yr awdurdodau i wneud defnydd o hofrennydd. Dim ond rhyw 8 munud a gymerai hon i wneud y siwrnai at y fan lle derbynnid y llwyth. Aeth y diwrnod cyntaf, sef dydd Llun yn bur dda, ond ar y dydd Mawrth, pan oedd chwarter y gwaith wedi ei gyflawni  cwympodd yr helicopter i’r ddaear, er i’r peilot ollwng y llwyth yn glewt i’r ddaear  a cheisio ei harbed, ond aflwyddiant a fu. Yn ffodus iawn, daeth y peilot, Dennis Bryan, 28 mlwydd oed, allan ohoni yn ddianaf er wedi cael cryn sioc. Cwmni o Crewe a oedd yn gyfrifol am y gwaith o gludo’r deunydd gyda’r hofrennydd.

Ceisiwch edrych ar y ffilm er mwyn gweld y digwyddiad cyffrous ac efallai y gwnewch chi adnabod un neu ddau ynddi hi - Bob Owen Croesor yw un. Pwy yw’r llaill ? Cysylltwch os gallwch adnabod rhai ohonynt. Dyma un clip o’r digwyddiad brawychus a welir yn y ffilm.


Trên olaf y GWR o’r Blaenau:

Ffilm boblogaidd gan selogion hanes ein rheilffyrdd yw’r un am siwrnai olaf  trên teithwyr y Great Western Railway o’r Bala i’r Blaenau, ac yn ôl, wrth gwrs, ar 22 Ionawr,1961. Teithiodd  beth wmbredd o bobl o bell ac agos  ar y trên arbennig a daeth ugeiniau o bobl leol i’w gweld yn cyrraedd ‘Stesion Grêt’, degau ohonynt efo’u camerau, camerau sine, a chamerau lluniau llonydd.Wrth edrych ar y ffilm mi wnes adnabod y diweddar Herbert Evans, a fu’n athro arnaf yn Ysgol Glanypwll, Dafydd Lloyd Jones a oedd yn Ysgol Sir ar yr un adeg a fi, ac Emlyn Jones, cefnder David Benjamin, Ann, Billy, Helen a’r diweddar Meirion.

Os hoffech weld y ffilm gyfan ewch ar wefan ‘BFI player’ ar Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru. Dyma lun llonydd wedi ei dynnu ar yr achlysur.


O.N. – Dim ond un ateb cywir a dderbyniais parthed fy ymholiad am enw’r bwthyn yn y ffilm The Phantom Light (1935), sef oddi wrth Gareth T. Jones, Ysgrifennydd ein Cymdeithas Hanes. Da iawn Gareth. Y dasg yn rhy anodd i lawer ohonoch! Yr ateb cywir yw Bwlch y Maen. Ei leoliad oedd ar yr ochr dde i‘r ffordd sy’n arwain i bentref Rhyd, Llanfrothen. Roedd ychydig ohono i’w weld rhyw 40 mlynedd yn ôl.

[GWELER ISOD HEFYD]
Hefyd - yn rhifyn Mawrth bu amryfusedd gyda disgrifiad y Trwnc yn Chwarel Oakeley, y ‘Trwnc Mawr’, neu ‘Trwnc y K’, oedd ei enw, wrth gwrs.

Steffan ab Owain

- - - - - - - - -

Annwyl Olygydd
Rwyf eisiau ymateb i'r llun yng ngholofn Steffan parthed y ffilmio yn ardal Tan y Bwlch yn 1935.
Credaf mai y tŷ yn y llun yw Bwlch y Maen, cartref i fy hynafiaid o ochor fy nain - y mae yr hen waliau yn dal i'w gweld ar y ffordd o Dan y Bwlch i gyfeiriad Rhyd.
Roeddym fel teulu mor falch o weld y llun - a gyda llaw y mae y cloc mawr o Fwlch y Maen gennym ni, wedi dod o Danygrisiau heibio i Fwlch y Maen i Nanmor.
Cofion
Cynan

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2024


30.8.23

Dyddiadur Chwarelwr. Cwest

Parhad o ddetholiad o gofnodion Dyddlyfr William Parry, Chwarel yr Oakeley, 1922-25

Y tro diwethaf cafwyd disgrifiad manwl William Parry o ddamwain erchyll ar Orffennaf  21ain 1925. Y tro hwn gwelir y cofnod am y dydd canlynol, wrth i'r archwiliad i'r ddamwain ddechrau:

"Aethum i archwilio lle y bu y ddamwain sef John Wms a minnau, a John R Jones i top yr agor a John Davies a John Ll Hughes ir gwaelod sef ir G.Fl. a gwelsom sut digwyddodd y ddamwain. Yn y prydnawn daeth dau or police, sef Inspector Evans ai gyfaill a rhoddwyd y report or ddamwain iddynt genyf fi a John R Jones. A daeth dau o inspectors y government a dangoswyd y lle iddynt a rhoddwyd y report or lle. Ac aethum lawr ir hospital gyda hwynt ir cwest a rhoddasom y tystiolaethau angenrheidiol.

Gwnaeth John R Jones dipin o gamgymeriad drwy ddweud nad oedd yn gwybod fod effaith saethu twll wedi rhyddhau y tir ddaeth i lawr. A bu raid i mi egluro mai saethu y twll fu yn foddion i dynu oddi tan y tir ddaeth i lawr ac i JRJ gadarnhau hyny yn y diwedd a gwnaed pob peth yn eglur ac yn foddhaol ir coroner ar jurys a rhoddwyd tystiolaeth gan Dr Morris. A pasiwyd mai damwain angeuol ydoedd."

Cafwyd yr wybodaeth am gyflogau dynion ieuainc y cyfnod ymysg y cofnodion. Dyma ddywed William Parry eto:

"Mewn grym July 24/22: Cyflogau y bechgyn.

Oed 14-15: 11s 6d yr wythnos

15-16: 14s 6d yr wythnos

16-17: 3s 9d y dydd

17-18: 4s 7d y dydd

18-19 Isrif o 5/6  6s y dydd

19-20 Isrif o 7/3  8s y dydd

Yr isrif i gymhwyso piece workers yn unig."

Llun. William Parry gyda'i ferch ieuengaf Jenny, a'i hanner brawd Thomas Rowlands.

 

Wrth symud ymlaen drwy'r tudalennau awn heibio sawl sawl cofnod am orchwylion William Parry, ac am fân ddamweiniau a ddigwyddodd yn yr Ocli. Enghraifft o'r damweiniau oedd honno i un ag enw cyfarwydd i'r fro, ar yr 8fed o Hydref 1925:

"Fl.L. Darfu twll danio ar Hugh Chart pan yn gweithio'r nos 8 or gloch, ond gallodd gerdded adre, er yr oedd wedi niweidio yn ei wyneb. Tyst Howell Jones."

 

Sylweddolwn bwysigrwydd gwaith 'dyn tynnu petha peryg' fel William Parry wrth ddarllen llawer o'r cofnodion. Meddai ar 23ain o Hydref 1925:

"Daeth Hugh Thos. Owen allan heddiw 8am i ddeyd fod yna ddarn wedi dod i lawr or top or gwenithfaen. Aethum i lawr gydag ef a rhoddais Wm Andrews a J Parry yno i godi yr ysdol. Tros y Sul daeth ar draws top yr agor tua 5 llath o hyd i lawr, buont yno dan y dydd ar nos yn ei ddiogelu am wythnos."

Dyna flas o ddyddlyfr William Parry. Cofiwch ei fod ar gael yn Archidfy Meirionnydd os hoffech archwilio ymhellach.

Vivian Parry Williams

- - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2003



16.8.23

Dyddiadur Chwarelwr. Damwain

Dyddlyfr William Parry, Chwarel yr Oakeley, 1922-1925

Cyfres o erthyglau o 2003, gan Vivian Parry Williams.

Daeth galwad ffôn acw gan Dewi Roberts o Beaston, ger Derby, yn gofyn a fyddai gennyf ddiddordeb cael golwg dros y dyddlyfr uchod. Roedd y llyfryn ymysg gwaddol y ddiweddar Mrs Ceridwen Manley Davies, Heol Wynne gynt meddai. 

William Parry oedd tad Mrs Davies. Ganwyd o yn Llanfairpwll yn1874. Wedi priodi, bu iddo symud i 'Stiniog i fyw, a chartrefodd yn 25 Heol Jones yn nechrau'r 20fed ganrif.

Bu'n gweithio ym melin llechi ysgrifennu uwch Gwmbowydd hyd nes y llosgwyd honno mewn tân mawr yn gynnar yn y 1920au. Mae'n amlwg yn ôl y dyddlyfr, i William Parry fod mewn swydd gyfrifol yn yr Oakeley wedi hynny, efallai fel stiward yno.

Dywed Emrys Evans mae 'dyn tynnu pethau peryg' oedd o, un o hogia'r 'ysgolion mawr' -y rhai a gyflogwyd i sicrhau fod nenfwd yr agorydd yn saff rhag i ddarnau o gerrig rhydd syrthio ar y gweithwyr islaw. 

 

Dyma'r cyntaf mewn cyfres yn cynnwys crynodeb o'r dyddlyfr, sydd yn hynod ddiddorol ac sy'n rhoi darlun byw o weithgareddau a digwyddiadau yn chwarel fwyaf yr ardal yn ystod y 1920au. Llawer o ddiolch i Dewi, ac hefyd i Mrs Elinor Imhoff, Llanfairpwll am ganiatâd i gynnwys pytiau yn Llafar Bro, ac am ganiatâ i roi'r dyddlyfr ar adnau i archifdy Meirionnydd wedi cwblhau'r gwaith o grynhoi.

Tu mewn i glawr blaen y dyddlyfr ceir y canlynol, yn yr ychydig eiriau prin mewn Saesneg, sydd yn rhoi syniad o'r oriau gwaith yn y chwarel:

William Parry. Pay 554. 

Working hours... Nov 1 7.30 to 4pm. Dec 1 8 to 4pm. Feb 1 7.30 to 4pm

Y cofnod cyntaf yn y dyddlyfr, 28 o Ionawr 1925 yw:

"Darfu Robert O Williams, Oakeley Square frifo yn KB10 trwy gael toriad ar ei arddwrn, yng ngwaelod yr ochr rydd. Oed 31."

Mae'r llyfryn yn frith o gofnodion am fân ddamweiniau yn y chwarel, ond ambell waith cafwyd disgrifiad manwl William, fel llygad-dyst i ddamweiniau angeuol yno, megis yr un ar gyfer 21ain Gorffennaf 1925:

"Yr oeddwn yn dod i fyny or rhan isaf or gwaith... y DE floor, chwarter i dri yn prydnawn, gwelais y dynion yn dod or agorydd DE sef Ed Thomas, RW Roberts ar frys, a John R Jones yn calw am help, ac euthum yno ar unwaith sef ir top yr agor CF1 a diallwyd fod Lewis Andrew wedi cyfarfod ai ddiwedd ac eis ato i lawr ir graig tua 111 o droedfeddi a gwelais ei fod wedi ei anafu mewn modd erchyll, a thynais bilar tua cant a hanner oddi arno, ac yr oedd yr hyn ai darawodd wedi mynd i lawr a gwnawd y gorau ohono, sef ei roi mewn sach, a thrwy anhawster cyfodwyd ef i fyny ir top, wedi bod yn ymdrechu am awr o amser. Ac awd ac ef ir hospital yng nghwmni cannoedd or gweithwyr"

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mehefin 2003

Rhan 2: Cwest


26.12.22

Problem gyrru!

Ychydig yn ôl wrth drafeilio o’r Manod i Llan, fe sylwais fod arwyddion wedi eu gosod ar y ffordd yn dangos cyflymdra i fod yn 40 mya, syniad da. 

Ond y cwestiwn sydd gennyf yw pam nad oes arwyddion yr un fath ar y ffordd o’r Blaenau i Danygrisiau ac i lawr i Dolwen?  Er bod arwyddion ar bolyn yn dweud 40, does fawr o yrrwyr yn cymryd sylw!  


Fel un sydd yn teithio i’r Blaenau ar y ffordd yma yn aml, dwi wedi cael fy siomi faint o yrrwyr sydd ddim yn cadw i’r 40.  

Ychydig yn ôl mi ddigwyddodd damwain ddifrifol ddrwg ar y ffordd ychydig oddiwrth Tŷ’n Cefn.  Y rheswm am y ddamwain oedd fod y gyrrwr wedi colli rheolaeth ar ei gerbyd wrth ddod at y tro, ac wedi gwrthdaro â char arall.

Felly rwyf yn gofyn cwestiwn i gynghorwyr yr ardal: Pam o pam na wnewch chi drefnu i gael arwyddion tebyg i’r rhai sydd ar y ffordd ym Manod, i atgoffa gyrrwyr fod 40mya yn bodoli ar y ffordd?  

Mae angen gwneud rhywbeth yn fuan!  Hefyd does dim arwydd o gwbwl i atgoffa gyrrwyr fod cyflymdra o 30 i fod rhwng Manod a’r Blaenau, ychydig iawn o yrrwyr sydd yn cadw i’r rheolau. 

Hefyd mae angen arwyddion ARAF, SLOW ar lefydd peryglus ar y ffordd.  Ac mae angen arwydd ar y ffordd rhwng Yr Wynnes a’r Eglwys i ddangos fod lle i geir basio ei gilydd yn saff.  Weithiau mae’r sefyllfa ger y safle hwn yn beryglus.  Mae’r Cyngor Sir wedi llwyddo i gael gosod llinellau dwbwl ar y safle er mwyn cael lle i basio’n saff.  Rwyf yn gofyn yn garedig i’n cynghorwyr i weithio gyda’i gilydd i gael rhyw symudiad i wneud ein ffyrdd yn saff.

[Mae'r golygydd yn gwybod pwy yw'r awdur ond gofynodd i gael aros yn ddi-enw]

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2022


10.11.20

Stiniog O’r Wasg Erstalwm (4)

Pennod arall o gyfres Vivian Parry Williams
Y cyfeiriad at ddiwydiant angof yn yr ardal wna hysbyseb yn y Manchester Times and
Gazette
ar 9 Medi 1837 mor werthfawr i haneswyr. Hysbyseb am gyfranddaliadau yn y Great Gamallt Lead Mine, a oedd yn cynnig 256 o'r shares ar werth i fuddsoddwyr. Roedd y gwaith dair milltir o ‘Festiniog’, a chwe milltir o'r cei ym Maentwrog, meddai'r hysbyseb, ac yn hawlio hyd at bedwar can erw o dir, ar lês o 21 mlynedd. Byddai'n bosib' meddid i gynhyrchu tunelli o fwyn am ganrifoedd i ddod. Tipyn o ddweud!

Gwaith Plwm Gamallt (neu'r 'Gwaith Mein' fel mae rhai yn ei alw) -Llun VPW

Wedi llith hir yn trafod rhinweddau'r gwaith mwyn, dywed yr hysbyseb, mewn geiriau gonest, tua'r diwedd: 

The proprietors do not hold out any extravagant expectations of realizing rapid and enormous wealth to the shareholders.  

Cafwyd gwybodaeth ychwanegol hefyd am y modd y gweithid y mwynfeydd yn y Gamallt: 

The works are let by contract, ("Bargains") and the wages, &c. settled monthly. They are carried out under the direction of a foreman, and the general superintendence of one of the proprietors resident in the district as manager...

Difyr odiaeth oedd darllen fel yr oedd yn bosib' cael golwg dros lyfrau cownt ac adroddiadau o waith mwyn y Gamallt yr adeg honno, trwy gysylltu â swyddfa Mr J.D.Barry, yr asiant ym Manceinion. Tybed beth ddaeth o'r llyfrau hynny, a fyddent mor werthfawr i haneswyr heddiw fel dogfennau'n ymwneud ag un o ddiwydiannau coll plwyf Ffestiniog?
- - - - - - - -

Trist oedd darllen am hanes damwain ger Rhaeadr Cynfal yn y North Wales Chronicle (NWC), ar 3 Hydref 1837, ac yn y Caledonian Mercury ddeuddydd yn ddiweddarach, pryd y llithrodd merch o’r enw Miss Anwyl, Plas Coch, Y Bala, i ddyfnder pwll islaw’r rhaeadr. Roedd ar ymweliad, gyda’i brawd ac eraill, â Llan Ffestiniog, a’r cwmni, ynghyd â dau fachgen a gyflogwyd fel tywyswyr iddynt, wedi penderfynu ymweld â’r golygfeydd ar Afon Cynfal. Wrth edrych i lawr tua’r dyfnderoedd, dioddefodd y ferch o’r bendro, gan ddisgyn i’r trobwll yn yr afon. Rhedodd y bechgyn am gymorth rhai o’r pentrefwyr, ac wedi rhuthro i’r safle, gollyngodd un ei hun gyda rhaff o ben y dibyn at waelod yr afon, a darganfod corff y ferch ifanc wedi boddi.
- - - - - - - -

Cynigiwyd gwobr o dair gini i felinyddion am gynllun o felin ddŵr i falu ceirch, gyda thair maen melin, i’w chodi ger Glynafon, Tanygrisiau, mewn hysbyseb yn y NWC 9 Ebrill 1839. Cynigiwyd ail wobr o ddeg swllt a phum swllt fel trydedd wobr. Rhaid oedd cyfyngu’r gost o godi’r felin i gyd i £800, yn cynnwys y peirianwaith. Rhaid oedd anfon y cynlluniau i Samuel Holland (iau) neu William Owen, Glynafon, i’r hwn, yn ôl pob golwg y bwriadwyd codi’r felin.
- - - - - - - -

Yn y NWC ar 4 Awst 1840, cafwyd adroddiad tudalen lawn, ddifyr iawn o hanes gosod carreg gyntaf Eglwys Dewi Sant newydd yn y Blaenau, dan nawdd y wraig hynaws o Blas Tan-y-bwlch, Mrs Oakeley. Dyma ddywed rhan o’r ganmoliaeth i’r ddynes garedig honno 

...whose purse is ever open when she can benefit the poor, by contributing to their comfort, educating their children, visiting the sick, and now erecting this church...Her reward is in Heaven.

Cymaint gorfoledd un Rev. Mr Pugh  nes iddo gyfansoddi cerdd Gymraeg, daeogaidd ei naws, yn y papur hwnnw, i dathlu’r achlysur o weld cychwyn codi eglwys Anglicanaidd yng nghanol caer Anghydffurfiaeth yn y Blaenau. Ychydig yn baradocsaidd, Brydeinig ei naws oedd geiriau’r Cymro hwn, dybiwn i, fel y gwelir yn y pedwar pennill cyntaf o’r gerdd!


Tra gwaed Cymro yn fy ngwythi,
A thra ‘nghamrau fo yn Nghymru;
Molaf egwyddorion tyner
Cyfansoddiad Eglwys Loegr.


Pwy fu’n cynheu fel canwyllau
Dros i’r bobl gael eu Biblau;
Pwy r’odd her i’r Pab a’i Bader,
Onid dewrion Eglwys Loegr?


Pwy fu’n rhuddo dros wir ryddid,
Yn y tanbaid fflamau enbyd,
Dan gynddaredd Mair a Boner?
Gweinidogion Eglwys Loegr!


Pwy a safodd yn hardd fyddin,
I wrth’nebu Socialism?
O un galon, gwyr gafaelgar,
Ffyddlon weision Eglwys Loegr.
---------------


Mae Radio Cymru wedi darlledu cyfres berthnasol iawn i’r golofn yma, sef ‘Papur Ddoe’, efo Elin Tomos yn edrych ar hanes Cymru trwy bapurau newydd y gorffennol.  Yn y bennod gyntaf a ddarlledwyd ar ddiwedd Awst, mae Vivian yn son am ‘Glefyd Stiniog’ (sef typhoid). 

- - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2020.