Dyddiadur Chwarelwr. Cwest

Parhad o ddetholiad o gofnodion Dyddlyfr William Parry, Chwarel yr Oakeley, 1922-25

Y tro diwethaf cafwyd disgrifiad manwl William Parry o ddamwain erchyll ar Orffennaf  21ain 1925. Y tro hwn gwelir y cofnod am y dydd canlynol, wrth i'r archwiliad i'r ddamwain ddechrau:

"Aethum i archwilio lle y bu y ddamwain sef John Wms a minnau, a John R Jones i top yr agor a John Davies a John Ll Hughes ir gwaelod sef ir G.Fl. a gwelsom sut digwyddodd y ddamwain. Yn y prydnawn daeth dau or police, sef Inspector Evans ai gyfaill a rhoddwyd y report or ddamwain iddynt genyf fi a John R Jones. A daeth dau o inspectors y government a dangoswyd y lle iddynt a rhoddwyd y report or lle. Ac aethum lawr ir hospital gyda hwynt ir cwest a rhoddasom y tystiolaethau angenrheidiol.

Gwnaeth John R Jones dipin o gamgymeriad drwy ddweud nad oedd yn gwybod fod effaith saethu twll wedi rhyddhau y tir ddaeth i lawr. A bu raid i mi egluro mai saethu y twll fu yn foddion i dynu oddi tan y tir ddaeth i lawr ac i JRJ gadarnhau hyny yn y diwedd a gwnaed pob peth yn eglur ac yn foddhaol ir coroner ar jurys a rhoddwyd tystiolaeth gan Dr Morris. A pasiwyd mai damwain angeuol ydoedd."

Cafwyd yr wybodaeth am gyflogau dynion ieuainc y cyfnod ymysg y cofnodion. Dyma ddywed William Parry eto:

"Mewn grym July 24/22: Cyflogau y bechgyn.

Oed 14-15: 11s 6d yr wythnos

15-16: 14s 6d yr wythnos

16-17: 3s 9d y dydd

17-18: 4s 7d y dydd

18-19 Isrif o 5/6  6s y dydd

19-20 Isrif o 7/3  8s y dydd

Yr isrif i gymhwyso piece workers yn unig."

Llun. William Parry gyda'i ferch ieuengaf Jenny, a'i hanner brawd Thomas Rowlands.

 

Wrth symud ymlaen drwy'r tudalennau awn heibio sawl sawl cofnod am orchwylion William Parry, ac am fân ddamweiniau a ddigwyddodd yn yr Ocli. Enghraifft o'r damweiniau oedd honno i un ag enw cyfarwydd i'r fro, ar yr 8fed o Hydref 1925:

"Fl.L. Darfu twll danio ar Hugh Chart pan yn gweithio'r nos 8 or gloch, ond gallodd gerdded adre, er yr oedd wedi niweidio yn ei wyneb. Tyst Howell Jones."

 

Sylweddolwn bwysigrwydd gwaith 'dyn tynnu petha peryg' fel William Parry wrth ddarllen llawer o'r cofnodion. Meddai ar 23ain o Hydref 1925:

"Daeth Hugh Thos. Owen allan heddiw 8am i ddeyd fod yna ddarn wedi dod i lawr or top or gwenithfaen. Aethum i lawr gydag ef a rhoddais Wm Andrews a J Parry yno i godi yr ysdol. Tros y Sul daeth ar draws top yr agor tua 5 llath o hyd i lawr, buont yno dan y dydd ar nos yn ei ddiogelu am wythnos."

Dyna flas o ddyddlyfr William Parry. Cofiwch ei fod ar gael yn Archidfy Meirionnydd os hoffech archwilio ymhellach.

Vivian Parry Williams

- - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2003

Dyddiadur Chwarelwr. Damwain

Dyddlyfr William Parry, Chwarel yr Oakeley, 1922-1925

Cyfres o erthyglau o 2003, gan Vivian Parry Williams.

Daeth galwad ffôn acw gan Dewi Roberts o Beaston, ger Derby, yn gofyn a fyddai gennyf ddiddordeb cael golwg dros y dyddlyfr uchod. Roedd y llyfryn ymysg gwaddol y ddiweddar Mrs Ceridwen Manley Davies, Heol Wynne gynt meddai. 

William Parry oedd tad Mrs Davies. Ganwyd o yn Llanfairpwll yn1874. Wedi priodi, bu iddo symud i 'Stiniog i fyw, a chartrefodd yn 25 Heol Jones yn nechrau'r 20fed ganrif.

Bu'n gweithio ym melin llechi ysgrifennu uwch Gwmbowydd hyd nes y llosgwyd honno mewn tân mawr yn gynnar yn y 1920au. Mae'n amlwg yn ôl y dyddlyfr, i William Parry fod mewn swydd gyfrifol yn yr Oakeley wedi hynny, efallai fel stiward yno.

Dywed Emrys Evans mae 'dyn tynnu pethau peryg' oedd o, un o hogia'r 'ysgolion mawr' -y rhai a gyflogwyd i sicrhau fod nenfwd yr agorydd yn saff rhag i ddarnau o gerrig rhydd syrthio ar y gweithwyr islaw. 

 

Dyma'r cyntaf mewn cyfres yn cynnwys crynodeb o'r dyddlyfr, sydd yn hynod ddiddorol ac sy'n rhoi darlun byw o weithgareddau a digwyddiadau yn chwarel fwyaf yr ardal yn ystod y 1920au. Llawer o ddiolch i Dewi, ac hefyd i Mrs Elinor Imhoff, Llanfairpwll am ganiatâd i gynnwys pytiau yn Llafar Bro, ac am ganiatâ i roi'r dyddlyfr ar adnau i archifdy Meirionnydd wedi cwblhau'r gwaith o grynhoi.

Tu mewn i glawr blaen y dyddlyfr ceir y canlynol, yn yr ychydig eiriau prin mewn Saesneg, sydd yn rhoi syniad o'r oriau gwaith yn y chwarel:

William Parry. Pay 554. 

Working hours... Nov 1 7.30 to 4pm. Dec 1 8 to 4pm. Feb 1 7.30 to 4pm

Y cofnod cyntaf yn y dyddlyfr, 28 o Ionawr 1925 yw:

"Darfu Robert O Williams, Oakeley Square frifo yn KB10 trwy gael toriad ar ei arddwrn, yng ngwaelod yr ochr rydd. Oed 31."

Mae'r llyfryn yn frith o gofnodion am fân ddamweiniau yn y chwarel, ond ambell waith cafwyd disgrifiad manwl William, fel llygad-dyst i ddamweiniau angeuol yno, megis yr un ar gyfer 21ain Gorffennaf 1925:

"Yr oeddwn yn dod i fyny or rhan isaf or gwaith... y DE floor, chwarter i dri yn prydnawn, gwelais y dynion yn dod or agorydd DE sef Ed Thomas, RW Roberts ar frys, a John R Jones yn calw am help, ac euthum yno ar unwaith sef ir top yr agor CF1 a diallwyd fod Lewis Andrew wedi cyfarfod ai ddiwedd ac eis ato i lawr ir graig tua 111 o droedfeddi a gwelais ei fod wedi ei anafu mewn modd erchyll, a thynais bilar tua cant a hanner oddi arno, ac yr oedd yr hyn ai darawodd wedi mynd i lawr a gwnawd y gorau ohono, sef ei roi mewn sach, a thrwy anhawster cyfodwyd ef i fyny ir top, wedi bod yn ymdrechu am awr o amser. Ac awd ac ef ir hospital yng nghwmni cannoedd or gweithwyr"

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mehefin 2003

Rhan 2: Cwest