Showing posts with label Abbey Arms. Show all posts
Showing posts with label Abbey Arms. Show all posts

3.6.26

Hanes Major y Ci

Pennod o gyfres Steffan ab Owain, STOLPIA, o rifyn Ebrill 2026

I’r rhai ohonoch sydd a chof o’r 1950au a chynt, yn ddiau, mi gofiwch fel y byddai llawer o gŵn yn cael rhyddid i grwydro’r mannau fel ag y mynnent– yn union fel defaid Stiniog! Cofiaf fel y byddai rhai yn ei sgrialu ar ôl rhyw gath ac eraill yn rhedeg ar ôl ambell un ar gefn beic. Chwilio am asgwrn neu damaid o gig fyddai rhai, neu sylw ac ychydig o fwythau. Roedd rhai ohonynt yn gallach na’r rhelyw, megis Toby, ci fy modryb Kit, a fyddai yn dal y bws wrth y Tap a mynd arni hi i fyny at siop y cigydd yn Stryd yr Eglwys ac ar ôl cael asgwrn ganddo, yn cerdded adref yn fodlon ei fyd. 

Un arall, a chyn fy amser i a phawb arall bellach, oedd Major, ci yr Abbey Arms yn y Llan.

Un o swyddogaethau Major oedd arwain ymwelwyr i lawr at Raeadr Cynfal ar adegau o dywydd teg. Cawn ei hanes mewn llythyr Saesneg a ymddangosodd yn Y Rhedegydd, 14 Medi 1910, ac a ysgrifennwyd gan T.M Hardie, Infirmary Office, Birmingham. Ynddo, dywed fel yr holodd Mr Jones, perchennog y dafarn am y llwybr i lawr at y rhaeadr, a dyma hwnnw yn ei gyfeirio at y llidiart ger buarth y fferm i lawr y stryd. Yna, dyma fo yn ychwanegu “mi aiff y ci a chi yno”, ac ar ôl iddo ddweud gair yn Gymraeg wrth Major, sef ci du a chot gyrliog, llygaid tlws a gwyneb deallus, dechreuodd hwnnw gyfarth fel bod pob ci yn y cylch wedi ymgynnull yno…

Beth bynnag, arweiniwyd y criw i lawr at yr afon, sef rhyw filltir o’r pentref gan y ci hoffus a rhyfeddwyd at ei fedr ar hyd y llwybr. Er bod amryw o lidiardau ar y daith gallai Major eu hagor nhw i gyd ar wahân i un oedd efo sbring a braidd allan o’i gyrraedd.

Yr Abbey Arms yn ei fri a Major y ci yn eistedd y tu allan i’r drws

Pan glywyd sŵn y rhaeadr diflannodd yr arweinydd am ysbaid fel ei fod yn cael ymdrochi ychydig mewn dŵr gerllaw, ac yna, wedi dychwelyd aethpwyd a ni i lawr llwybr serth at raeadr sydd a chwymp o ryw 40 troedfedd. Yno, cafwyd golygfa wych oddi ar bont a godwyd uwchlaw’r ceunant. Ar un ochr yr oedd y llifeiriant yn arllwys tros y creigiau a’r dŵr yn chwistrellu yn yr awyr oddi amgylch. Ar yr ochr arall ceid dŵr yr afon yn ystumio hyd ymylon cul y creigiau. Roedd yr olygfa yn syfrdanol a ninnau yn dal ein gafael yn dynn ar y bont.


Y bont uwchlaw’r rhaeadr

Wrth droi ein camau yn ôl gwelwyd nad oedd Major yn mynd ar yr un llwybr. Yn hytrach, troediodd ar lwybr arall am ychydig, ac yna, aros gyferbyn â cholofn o graig a enwir 'Pulpud Huw Llwyd' lle byddai dewin yn y dyddiau gynt yn ymarfer eu swynion gyda’r nos. Ychydig wedyn aethpwyd a ni i fyny at ‘Llam yr Afr’, sef craig naturiol ar ffurf pont uwchlaw yr afon. Anelodd Major i lawr at yr afon wedyn, ond gan ein bod ni’n fodlon ar y lle yr oeddem, arhoswyd yno nes y deallwyd ein bod yn gadael rhan o’r daith o’i drefniant. 

Yn y cyfamser, dechreuodd ein harweinydd gyfarth yn iawn, ac o ganlyniad, aethom i lawr ato er mwyn ei dawelu. Trodd wedyn a’n harwain i fyny’r boncen at y rhaeadr uchaf lle ceid yr afon yn llamu dros yr ymyl yn dair rhan enfawr i bantle tywyll a chreigiau cysgodol. Roedd eisteddfainc ar y boncen a man hwylus i gael seibiant, ac yno y mwynhawyd ein brechdanau gyda Major yn cael ei gyfran haeddiannol ohonynt.

O/N. – A ydyw Pont Llam yr Afr yn dal yno, neu a ydyw wedi dymchwel i’r ceunant islaw?
 

 

10.2.22

Yr Abbey a Phont Fawr y Rhiw

Agorodd erthygl Geraint Vaughan Jones (yn Rhamant Bro 2021) bennod yn hanes teulu ni –y Williams’. Mae cyswllt teulu fy nhad, Idris Williams, Glanpwll Villa ag ardal y Blaenau yn dyddio yn ȏl i ddechrau’r 1800au hyd ei farw yn 1971. I Lan Ffestiniog y daethant gyntaf, yn denantiaid i’r Old Abbey Arms- tybed ai nhw oedd y tenantiad cyntaf?

Thomas Williams (TW) a’i wraig Mary oedd tenantiaid yr Abbey. Credaf i TW gael ei eni yn 1831 yn y Sportsman Llandwrog a’i wraig Mary (g.1816) yn Llanllyfni. Hwyrach eu bod yn denantiaid i'r Arglwydd Newborough cyn dod i Llan? Credaf bod TW yn gweithio yn un o’r chwareli fel peiriannydd. 

Dyfeisiodd gynllun fel bod ceffyl yn gwthio rhywbeth fel bod bwyd yn disgyn i’r preseb a'r ceffyl yn  bwydo ei hun fel nad oedd angen i TW godi mor fore i’w fwydo.

Ganwyd 5 o blant i TW a Mary: Thomas 1842 (fy hen Daid), Anne 1844, (byw yn Adwy Goch wedi priodi), Jane 1847 (bu farw yn 20 oed 1875), Mary 1851, a William Pritchard 1853. Bu Mary gwraig TW farw Chwefror 1858 yn 36 oed.

Cododd TW garreg fedd enfawr i Mary, ar y dde i ddrws Eglwys Llan- mae’n dal i sefyll- llechfaen ddu. Bu farw TW yn 1895. Ail wraig iddo oedd  Lucy (1825-86).  Cadwyd tenantiaeth yr Abbey yn y teulu gan Mary, merch ieuengaf TW hyd ddechrau’r ugeinfed ganrif.

Sefydlodd Thomas, mab hynaf TW yn y Blaenau. Un cyfeiriad iddo ydi 42 High St – ger swyddfa Cyfreithwyr Evans Jones. Dyma fy hen Daid, a fo gynlluniodd y gwaith coed ar Bont Fawr wreiddiol yr Oakeley (Welsh Slate Co ar y pryd). Er mwyn cael lle i’r piler canol, newidiwyd cwrs afon Barlwyd.  Codwyd y bont fawr yn y cyfnod 1872-75. Agorwyd y rheilffordd i’r Blaenau yn 1879. Darllenais bod  cynllun y bont yn seiliedig ar waith Isambard Kingdom Brunel. Evans oedd cyfenw'r saer maen oedd yn gyfrifol am y pileri cerrig, ac sydd yno o hyd. 

Casgliad John Thomas, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. "Pont y Rhiw, 1875"
 

Bu Thomas farw yn ŵr ifanc deugain oed yn 1882. Ar y pryd roedd ei unig fab yn ddisgybl yn y  Mechanics Insitute yn Lerpwl. Da gweld bod Thomas yn awyddus i’w fab Thomas John Williams gael pob cyfle addysgol. Yn anffodus, gorfu iddo adael yr Institute ohwerydd marwolaeth ei dad-  a daeth adref i gynnal ei fam a’i dair chwaer. Un o gampweithiau TJW oedd cryfhau'r bont fawr gan ei gwneud yn bont haearn a daeth y darnau haearn o’r America. Addaswyd y bont ymhellach gan fab TJW sef Idris Williams fy Nhad.

Nia Williams
- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2021