Gobeithio am wawr newydd

Pan sefydlwyd Llafar Bro, 45 mlynedd yn ôl, y freuddwyd oedd gallu darparu deunydd darllen a fyddai o ddiddordeb i ni, bobl y cylch, a hynny yn ein hiaith ein hunain. 

Gobeithio am wawr newydd -nid machlud ei ddyddiau- mae Llafar Bro! (LLUN- Keith O'Brien)

 Roedd Y Rhedegydd wedi dod i ben yn swta iawn, bron chwarter canrif ynghynt (1951), ar ôl bod yn ymddangos yn wythnosol am bron 75 mlynedd. Dyma ddatganiad a wnaed gan bapur Y Cymro  ar y pryd – 

"Cyhoedda perchnogion Y Cymro fod trefniadau wedi eu cwblhau i ymgorffori Y Rhedegydd yn Y Cymro o’r wythnos nesaf ymlaen ... Trwy’r ymgorfforiad hydera Y Cymro y gall gadw’n fyw deitl hen a pharchus Y Rhedegydd a pharhau i wasanaethu darllenwyr a theuluoedd cylch Blaenau Ffestiniog a fu’n gefn iddo cyhyd.” 

Bydd rhai ohonom yn cofio cyfraniadau clodwiw ein gohebydd lleol Ernest Jones i’r Cymro yn y cyfnod i ddilyn. 

Ond pam oedd raid i’r Rhedegydd ddod i ben fel papur lleol annibynnol? Mae’r eglurhad i’w gael mewn brawddeg arall allan o’r un erthygl – 

"Achoswyd hyn yn bennaf gan y cynnydd enfawr ym mhris papur ac yng nghostau cynhyrchu – codiadau y bu’n rhaid i bob papur wythnosol eu hwynebu." 

A’r un rheswm, sef costau cynhyrchu, a ddaeth â’r Cymro wythnosol hefyd i ben ymhen amser. Papur misol ydi hwnnw hefyd erbyn heddiw, a’i bris yn £1.50.

Mae’r un broblem wedi wynebu Llafar Bro hefyd ar hyd y blynyddoedd, ac yn parhau felly hyd heddiw. Felly tipyn o gamp fu cyrraedd y garreg filltir o 500 rhifyn.

 

Ond be am y dyfodol?
Er ein bod ni heddiw yn dathlu’r 500fed rhifyn, mae lle i bryderu hefyd ynglŷn â 500 go wahanol, sef y 500 coll. Cyn troad y ganrif roedd cylchrediad Llafar Bro oddeutu 1,300 bob mis ond erbyn heddiw dim ond rhyw 800 ohonoch sy’n prynu’r papur yn fisol. A bu adeg pan oedd cymaint â 220 arall yn cael eu hanfon drwy’r post i wahanol rannau o’r byd, ond mae’r nifer hwnnw hefyd wedi gostwng i tua 120.

Rhaid derbyn, wrth gwrs, bod poblogaeth y cylch wedi syrthio rhywfaint dros y blynyddoedd, a derbyn hefyd bod mwy a mwy o ddieithriaid wedi dod i fyw yn ein mysg; pobl nad ydyn nhw’n debygol o gyfrannu mewn unrhyw ffordd at ein diwylliant ni, ond pa mor bell i ffwrdd, meddech chi, ydi’r diwrnod pan y bydd raid i Llafar Bro hefyd - fel aml i bapur bro arall, gwaetha’r modd - orfod cyhoeddi ei rifyn olaf?

Do, bu raid codi’r pris o bryd i’w gilydd dros y blynyddoedd ond a yw 80c, erbyn heddiw, yn ormod i’w dalu am bapur lleol lliwgar, sy’n llawn o newyddion a hanesion eich ardal? 

Dwy neges, felly, i gloi-
Y gyntaf, i ddiolch o galon i’r rhai ffyddlon ohonoch sy’n prynu’r papur yn rheolaidd bob mis ac sydd bob amser hefyd mor barod eich cymwynas a’ch rhoddion. (Does yr un papur bro arall trwy Gymru gyfan a all ymfalchïo yn y fath haelioni.)  

A’r ail, i apelio’n daer at eraill ohonoch i ddod yn gwsmeriaid rheolaidd o hyn allan, a thrwy hynny wneud eich rhan i sicrhau dyfodol Llafar Bro, nid er eich mwyn eich hun, efallai, ond er mwyn eich plant, a phlant eich plant, a fydd yma, gobeithio, i ddarllen y 1000fed rhifyn.

------------------------

Erthygl gan Geraint Vaughan Jones a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2020.

Yn dilyn cyfnod arall o gyhoeddi'n ddigidol er mwyn gwrachod ein gwirfoddolwyr, mi fydd Llafar Bro yn gwerthfawrogi'n fawr eich cefnogaeth unwaith y byddwn yn gwerthu rhifynnau papur eto! Diolch.

Tŷ Hynafol, Pwerdy a Thrên Bach Port

Erthygl gan Philip Lloyd

Tynnais y llun o drên ar Reilffordd Ffestiniog yn cyrraedd yr arhosfan anghysbell ger tŷ hynafol Y Dduallt yn 1979. ‘Linda’, un o’r ddwy injan a ddaeth o Chwarel Y Penrhyn sy’n tynnu’r cerbydau. ‘Blanche’ yw’r llall. Fe’u hadeiladwyd yn 1893 ac maen nhw’n dal ar waith.

Enw’r arhosfan yw ‘Campbell’s Platform’ gan mai’r Cyrnol Andrew Campbell, cyn-filwr a chyfreithiwr gyda hen Gyngor Sir Feirionnydd, oedd perchennog Y Dduallt ar y pryd. Roedd ganddo gerbyd petrol a chaniatâd i’w yrru i lawr y lein i Danybwlch, lle y cadwai ei VW i gwblhau’r daith i’w swyddfa yn Nolgellau. Mae’r trenau’n mynd heibio i’r arhosfan heb aros heddiw fel arfer, gan mai trigolion Y Dduallt a’u hymwelwyr yn unig sy’n cael ei ddefnyddio.

Roedd yr ymgyrch dros adfer y rheilffordd ar ôl cyfnod segur rhyfel 1939-1945 wedi dechrau yn gynnar yn y 1950au. Adroddodd rhifyn Ebrill 11, 1952 o’r Cymro ar gais Cymdeithas Rheilffordd Ffestiniog am gefnogaeth Cyngor Dinesig Ffestiniog i’w hymdrechion. Mynegodd y cynghorwyr eu parodrwydd ‘i nawddogi unrhyw ymdrech i ail-agor y lein bach hyd ar y Dduallt’, gan farnu ‘bod y cynlluniau trydan-dŵr yn golygu na ellid edfryd y lein bach o’r Dduallt i fyny’. Byddai cronfa ddŵr isaf y pwerdy arfaethedig (Llyn Ystradau erbyn hyn) yn boddi rhan ohoni ger Tanygrisiau. 

Agorwyd llai na milltir o’r rheilffordd ar hyd y Cob yn haf 1955, ac roeddwn i ymhlith y rhai a fu’n mwynhau’r daith o Borthmadog i Boston Lodge. Y bwriad oedd adfer y 13½ milltir rhwng Port a’r Blaenau erbyn 1962. Ond achosodd y gwaith o adeiladu’r pwerdy ugain mlynedd o oedi, a dyfarnodd tribiwnlys tir £65,000 o iawndal i gwmni’r rheilffordd oddi wrth y Bwrdd Cynhyrchu Trydan Canolog yn 1971. Tynnais y llun o’r pwerdy ar draws Llyn Ystradau, gyda chronfa uchaf Llyn Stwlan yng nghesail y mynydd, yn 1964 yn fuan ar ôl iddo agor.

Flwyddyn cyn imi dynnu’r llun yn yr arhosfan ger Y Dduallt, ail-agorwyd y lein hyd at Danygrisiau ar ôl ei chodi uwchlaw Llyn Ystradau gan y dargyfeiriad troellog, y twnel a’r llwybr newydd y tu ôl i’r pwerdy a welir ar ran orllewinol map o waith y diweddar Michael Seymour, athro ieithoedd modern ac archifydd cyntaf cymdeithas y rheilffordd. Heblaw’r dargyfeiriad, y twnel a’r llwybr newydd, mae’r map yn dangos y lein fel y bu hi cyn ei boddi gan Lyn Ystradau a sawl nodwedd cynharach. 

Wrth gynnwys llun o hen orsaf Glanypwll yn rhifyn Gorffennaf o Llafar Bro, soniais am fy nghysylltiadau teuluol â Phenrhyndeudraeth. Terfynaf drwy nodi mai yn Y Dduallt y ganwyd fy hen daid, David Lloyd, yn 1830. Ond pwysleisiaf nad ei ddisgynyddion ef oedd y Llwydiaid a ddisgrifiwyd gan G.J. Williams yn ei Hanes Plwyf Ffestiniog o’r Cyfnod Boreuaf (1882) fel hyn: ‘[aethant] i gyfreithio, a dywedir iddynt golli, nid yn unig y Dduallt, ond eu holl eiddo’.

O.N. ‘Strydoedd di-enw’ oedd pennawd adroddiad Y Cymro yn Ebrill 1952. Cyfeiriai at drafodaeth Pwyllgor Iechyd a Ffyrdd y cyngor ar y priodoldeb o osod arwyddion dwyieithog ar strydoedd y Blaenau. Barn Mr. J. D. Roberts oedd ‘bod Stiniog yn wahanol i bobman arall yn hyn o beth, ac yr oedd dieithriaid yn gorfod holi a stilio wrth chwilio o gwmpas am strydoedd arbennig’. Penderfynwyd ‘i wneud ymholiadau am gost 12 o arwyddion’.
-----------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2020

Capsiynau i’r lluniau a’r map  
Campbell’s Platform, 1979

Pwerdy Tanygrisiau, 1964

Stolpia -dilyn sgwarnog

Rhan o golofn reolaidd Steffan ab Owain, o fis Mai 2006.

Yr Ysgyfarnog Wen

Hoffwn sôn ychydig am yr ysgyfarnogod gwyn a gyflwynwyd i’r cyffiniau hyn a’r ardaloedd cyfagos lawer blwyddyn yn ôl.

Wel, ar ôl chwilio’r gist, cefais hyd i’r hanesyn yma amdanynt. Gobeithio y bydd o ddiddordeb. Gyda llaw, codwyd ef o golofn Byd Natur gan Llew Evans - a ymddangosodd yn ‘Y Cymro,’ ar y 7fed o Fawrth, 1952. Dyfynnaf ychydig ohono:

"Sgwarnog Wen:  Mae brîd o ysgyfarnogod ar fynyddoedd Eryri sydd yn troi eu lliw yn wyn yn ystod y gaeaf.

Mae y math hwn yn gyffredin iawn ar fynyddoedd uchel yr Alban, ac oddi yno y cafwyd rhai i’w gollwng ar stad Arglwydd Penrhyn ddeng mlynedd ar hugain yn ôl, ond nid ydynt wedi cynyddu rhyw lawer er hynny.

Nid dyma’r hanes cyntaf sydd gennym am y sgyfarnog wen. Roedd yn adnabyddus yn ardal Ysbyty Ifan, Llyn Conwy, Y Gamallt a’r Arenig ers ymhell dros gan mlynedd.

Glas neu laslwyd yw eu lliw yn ystod misoedd yr haf, ond tua diwedd Medi, mae eu blew yn dechrau gwynnu, ac erbyn diwedd Hydref neu ddechrau Tachwedd, maent yn hollol wyn-  ag eithrio blaen y glust sydd yn parhau yn ddu trwy’r flwyddyn.

Mae’r newid yn ôl o’r wisg wen i’r wisg haf yn digwydd ddiwedd Mawrth i ddechrau Ebrill, tra bo’r anifail yn bwrw ei flew. Cymer hyn lai o amser.

Nid yw’r ysgyfarnog wen gymaint â’r ysgyfarnog frown ac y mae ei chlustiau yn fyrrach. Ychydig iawn o gig sydd arni. Mae’n denau bob amser, felly, nid yw fawr o werth i’r bwrdd cinio. Y mae hyn yn naturiol, gan ei bod yn byw ar fwyd caled y mynydd trwy’r flwyddyn."

Er fy mod i wedi crwydro dipyn ar hyd  mynyddoedd y cyffiniau hyn a thu hwnt, ac wedi gweld pob math o anifeiliaid ac adar dros y blynyddoedd, ni allaf ddweud imi erioed weld yr ysgyfarnog wen.

Tybed a ydynt wedi hen ddarfod o’r tir yn y rhannau hyn o’r wlad?  Byddai’n braf cael clywed oddi wrthych os ydych wedi gweld un rhywdro.
--------------

Ôl-Nodyn gan PW, Ebrill 2015:

O edrych yn ôl trwy'r rhifynnau a ddilynodd, ddaeth dim ymateb i gais Steffan, felly dyma ychydig o wybodaeth cryno iawn:

Ysgyfarnog fynydd ydi'r enw safonol Cymraeg am y mountain hare (Lepus timidus), sy'n gynhenid i ardaloedd o ucheldir Yr Alban, Iwerddon, a Lloegr, ond nid Cymru. Mae'n rywogaeth gwahanol i'r sgwarnog Ewropeaidd a welir yng Nghymru. Fyddai'r sgwarnogod gwyn a gyflwynwyd i Eryri ddim wedi medru magu efo'r boblogaeth frown felly.

Trwy gyd-ddigwyddiad, ysgrifennodd Twm Elias erthygl (nid yn Llafar Bro) yn yr un mis am sgwarnogod, gweler wefan Llên Natur*. Dyma ddywed Twm:

"Ar fynyddoedd y Carneddau yng ngogledd Eryri y gwelwyd hi ddiwethaf – ond ni welwyd hi yno ers y 1970au, felly mae’n debyg ei bod hi wedi gorffen erbyn hyn."

Mae o hefyd yn cyfeirio'n helaeth at gysylltiad sgwarnogod â'n chwedlau a'n llenyddiaeth ni yng Nghymru.

* Dyma ddolen i Llên Natur. Rhowch "ysgyfarnog" yn y blwch chwilio a thicio 'Pethau Byw' er mwyn gweld erthygl Twm Elias.

Llun o sgwarnog fynydd yn ei chôt aeafol (wedi'i stwffio) dan drwydded Wikimedia Commons.