Stolpia -dilyn sgwarnog

Rhan o golofn reolaidd Steffan ab Owain, o fis Mai 2006.

Yr Ysgyfarnog Wen

Hoffwn sôn ychydig am yr ysgyfarnogod gwyn a gyflwynwyd i’r cyffiniau hyn a’r ardaloedd cyfagos lawer blwyddyn yn ôl.

Wel, ar ôl chwilio’r gist, cefais hyd i’r hanesyn yma amdanynt. Gobeithio y bydd o ddiddordeb. Gyda llaw, codwyd ef o golofn Byd Natur gan Llew Evans - a ymddangosodd yn ‘Y Cymro,’ ar y 7fed o Fawrth, 1952. Dyfynnaf ychydig ohono:

"Sgwarnog Wen:  Mae brîd o ysgyfarnogod ar fynyddoedd Eryri sydd yn troi eu lliw yn wyn yn ystod y gaeaf.

Mae y math hwn yn gyffredin iawn ar fynyddoedd uchel yr Alban, ac oddi yno y cafwyd rhai i’w gollwng ar stad Arglwydd Penrhyn ddeng mlynedd ar hugain yn ôl, ond nid ydynt wedi cynyddu rhyw lawer er hynny.

Nid dyma’r hanes cyntaf sydd gennym am y sgyfarnog wen. Roedd yn adnabyddus yn ardal Ysbyty Ifan, Llyn Conwy, Y Gamallt a’r Arenig ers ymhell dros gan mlynedd.

Glas neu laslwyd yw eu lliw yn ystod misoedd yr haf, ond tua diwedd Medi, mae eu blew yn dechrau gwynnu, ac erbyn diwedd Hydref neu ddechrau Tachwedd, maent yn hollol wyn-  ag eithrio blaen y glust sydd yn parhau yn ddu trwy’r flwyddyn.

Mae’r newid yn ôl o’r wisg wen i’r wisg haf yn digwydd ddiwedd Mawrth i ddechrau Ebrill, tra bo’r anifail yn bwrw ei flew. Cymer hyn lai o amser.

Nid yw’r ysgyfarnog wen gymaint â’r ysgyfarnog frown ac y mae ei chlustiau yn fyrrach. Ychydig iawn o gig sydd arni. Mae’n denau bob amser, felly, nid yw fawr o werth i’r bwrdd cinio. Y mae hyn yn naturiol, gan ei bod yn byw ar fwyd caled y mynydd trwy’r flwyddyn."

Er fy mod i wedi crwydro dipyn ar hyd  mynyddoedd y cyffiniau hyn a thu hwnt, ac wedi gweld pob math o anifeiliaid ac adar dros y blynyddoedd, ni allaf ddweud imi erioed weld yr ysgyfarnog wen.

Tybed a ydynt wedi hen ddarfod o’r tir yn y rhannau hyn o’r wlad?  Byddai’n braf cael clywed oddi wrthych os ydych wedi gweld un rhywdro.
--------------

Ôl-Nodyn gan PW, Ebrill 2015:

O edrych yn ôl trwy'r rhifynnau a ddilynodd, ddaeth dim ymateb i gais Steffan, felly dyma ychydig o wybodaeth cryno iawn:

Ysgyfarnog fynydd ydi'r enw safonol Cymraeg am y mountain hare (Lepus timidus), sy'n gynhenid i ardaloedd o ucheldir Yr Alban, Iwerddon, a Lloegr, ond nid Cymru. Mae'n rywogaeth gwahanol i'r sgwarnog Ewropeaidd a welir yng Nghymru. Fyddai'r sgwarnogod gwyn a gyflwynwyd i Eryri ddim wedi medru magu efo'r boblogaeth frown felly.

Trwy gyd-ddigwyddiad, ysgrifennodd Twm Elias erthygl (nid yn Llafar Bro) yn yr un mis am sgwarnogod, gweler wefan Llên Natur*. Dyma ddywed Twm:

"Ar fynyddoedd y Carneddau yng ngogledd Eryri y gwelwyd hi ddiwethaf – ond ni welwyd hi yno ers y 1970au, felly mae’n debyg ei bod hi wedi gorffen erbyn hyn."

Mae o hefyd yn cyfeirio'n helaeth at gysylltiad sgwarnogod â'n chwedlau a'n llenyddiaeth ni yng Nghymru.

* Dyma ddolen i Llên Natur. Rhowch "ysgyfarnog" yn y blwch chwilio a thicio 'Pethau Byw' er mwyn gweld erthygl Twm Elias.

Llun o sgwarnog fynydd yn ei chôt aeafol (wedi'i stwffio) dan drwydded Wikimedia Commons.

Y Fainc Sglodion -ysgol Sul

Cafwyd adroddiad yn rhifyn Ionawr gan DBJ, am gyfarfodydd diweddar Cymdeithas Ddiwylliannol y Fainc Sglodion. Dyma bytiau o'r adroddiad, a manylion y cyfarfodydd nesaf:

llun PW

‘Hanes a Llenyddiaeth Gynnar yr Ysgol Sul’ oedd testun sgwrs y Parchedig Ddr. Hugh John Hughes, yng nghyfarfod Tachwedd.

Yn y drafodaeth fywiog ar ddiwedd y ddarlith, soniodd Mrs. Pegi Lloyd-Williams am Ysgol Sul Jerwsalem, lle cafodd ei phenodi’n ysgrifennydd yr Ysgol yn y Festri, a chofnodi nifer y plant a’r casgliad a’r adnodau, cyn cael dyrchafiad, tua diwedd y 1940’au i fod yn ysgrifennydd yr ysgol i oedolion, i fyny’r grisiau yn y capel. A bod tua 400, yn y dyddiau hynny, rhwng y ddwy ysgol yn Jerwsalem. Erbyn heddiw, mae’n debyg mai yng nghapel y Bowydd yn unig y cynhelir Ysgol Sul ym mysg yr enwadau anghydffurfiol yn y dref.

Daeth Twm Elias o Blas Tan-y-bwlch atom ar fyr rybudd (oherwydd salwch y siaradwr oedd wedi ei drefnu ar y rhaglen) – ym mis Rhagfyr. Gan fod Canolfan Astudiaethau Parc Cendedlaethol Eryri yn noddi’r Fainc Sglodion ynghŷd â Llenyddiaeth Cymru, yr ydym yn ddwbl ddiolchgar i Twm Elias am sefyll yn y bwlch fel hyn, ac y mae ei arddull unigryw yn diogelu cyflwyniad bywiog bob tro. Chawsom ni mo’n siomi.

Yn dymhorol iawn, cafwyd sgwrs am Arferion y Nadolig, a’r is-benawd ‘O Saturnalia i Sion Corn’. Mewn oesoedd cyntefig, ofnai cymdeithasau o bobl syml fod yr haul yn crebachu wrth i’r dydd fyrhau, a’r tywydd yn oeri, gan deffro pryderon am gnydau’r flwyddyn oedd i ddod. Rhaid aberthu i’r duwiau tuag Alban Arthan ein cyndeidiau, er diogelu na fyddai Lleu, duw’r goleuni yn cilio am byth. Cyfeddach baganaidd y Celtiaid yn ddigon tebyg i ddefodau’r hen Roegiaid a’r hen Rufeiniaid ac eraill a geisiai foddio eu duwiau hwythau.

Erbyn oes y Seintiau, tua’r bumed ganrif o Oed Crist, heb fawr o groeso i’r grefydd newydd, gwelodd yr eglwys na thyciai dim oni fyddent yn impio’r credoau Cristnogol wrth yr hen goelion a chydio eu syniadaeth wrth hen arferion paganaidd. Os oedd dynion i’w hennill i addoli’r Duw Cristnogol oedd wedi creu’r haul, rhaid cydio geni Crist wrth yr hen Saturnalia a arferai addoli duw’r haul.

Yn ei ddull dihafal ei hun, pentyrrodd Twm Elias wybodaeth am darddiad arferion megis y wledd Nadoligaidd, y pwdin a’r darn arian wedi ei guddio ynddo, y celyn a’r canu carolau.

Daeth y Canu Plygain yn boblogaidd yng Nghymru, a’r canhwyllau’n dwyn goleuni i gaddug y bore bach yn Eglwysi’r plwyfi, y goleuni’n troi’r tywyllwch yn ei ôl, yn union fel y gwnelsai aberthau’r hen Saturnalia. Tyfodd Eisteddfod ddydd Nadolig yn arfer yn llawer o bentrefi a threfi bychain Cymru rhwng y ddau Ryfel Byd - efallai am fod blaenoriaid capeli’n dymuno i’r bechgyn wneud rhywbeth amgen na chwarae pêl-droed.

Tybed, erbyn heddiw, fod Gŵyl y Geni wedi troi’n Ŵyl y gwario, fel yr awgrymodd Twm Elias? Ynteu, a oes gobaith ein bod wedi cyrraedd oes lle’r ydym yn dechrau alaru ar y tinsel ac yn cofio am anghenion rhai nad yw eu byd mor gysurus a’n bywydau ni dros gyfnod y gwyliau?

Rhagrybudd ... Cyfarfod Chwefror:

Daw’r Dr. Jerry Hunter, Athro yn Ysgol y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor, i’r Fainc Sglodion nos Iau 6ed o Chwefror am 7.30 yn y Ganolfan Gymdeithasol (ar y llawr isaf yno) i ddarlithio ar ‘Y Cymry a Brodorion America’. Croeso, nid yn unig i aelodau’r Fainc Sglodion; ond i unrhyw un arall hefyd, o dalu £1 wrth y drws.

-dbj.