Showing posts with label Chwarel Lord. Show all posts
Showing posts with label Chwarel Lord. Show all posts

16.7.20

Yn iach gyfrinach y gân

Rhan o erthygl yng nghyfres RHOD Y RHIGYMWR gan Iwan Morgan.

Diolch i Paul, Cadeirydd ein papur ac un o’m cyd-olygyddion, am gyfeirio at ‘ddirgelwch difyr’ a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf 2009, ac a ymddangosodd fel erthygl fer ar ein gwefan wedi hynny.

Mewn cyfarfod o Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2009, disgrifiodd Allan Tudor sut y bu iddo ganfod ‘englyn rhyfedd iawn’ wedi’i naddu ar wal mewn cwt pren ar un o lefelydd chwarel y ‘Lord’:
“Biti fod llinell a hanner wedi mynd o'r cof” meddai, “ond mae amser hir ers 1947!”.
Hola Paul tybed a all rywun lenwi’r bylchau ac anoga ni i adael iddo wybod.
“Os nad oes neb yn cofio,” meddai, “beth am gynnig llinellau newydd?”
Dyma’r englyn fel ag y naddwyd ef ar wal y cwt:
111  a 2, 999 a 10 - 20   20   20
. . . . .  15  15  15
. . . . . . . . .
1  2  9,  18  a 10
Ym mis Mawrth 2020, gosodwyd her i feirdd ‘Llafar Bro’ a’r byd trwy gyfrif Trydar @LlafarBro i geisio gorffen yr englyn. Bu Barddas a phodlediad Clera yn rhannu a hyrwyddo'r gamp hefyd.


Cafwyd ymateb cyflym iawn gan Mei Mac @MeiMacHuws:
"Dyna’r gorau alla i ei wneud!" meddai.
Tri un a dau, tri naw a deg - tri ugain,
Un trigain a phymtheg,
————- deuddeg,
Un, dau, naw, deunaw a deg.

"Reit!" meddai Annes Glyn @Yr_Hen_Goes   "Dwi wedi creu trydedd llinell i'r englyn, sy'n cynnwys llusg wyrdro slei. Wn i'm beth fydd barn yr hoelion wyth barddol!"
Tri un a dau, tri naw a deg - trigain,
Tri ugain, tri phymtheg,
Un deg a dau ddaw'n ddeuddeg        (10+2=12)
Un, dau, naw, deunaw a deg.

Dydw i ddim yn ’drydarwr,’ ond fe geisiais innau fynd ar drywydd creadigol tebyg i Annes Glyn i ail-greu'r llinell goll. Meddwn wrth Paul:
“Ymgais i ddatrys yr englyn - er mod i wedi newid ychydig ar ei drefn! Mae'n amlwg fod llinell 3 yn golledig go iawn. Meddyliais hwyrach mai 'deuddeg' fyddai'r odl, ond fedrwn i ddim canfod rhif i gynganeddu efo hwnnw. Be am hwn felly:”
Tri un a dau, tri naw a deg, - trigain,
(Tri ugain), tri phymtheg;
Un, dau, naw, deunaw a deg      (y llinell ola’ wreiddiol!)
A diweddu â deuddeg!


IM
---------------------------------------

Os allwch chi wella ar y cynigion ardderchog uchod, gyrrwch nodyn atom!

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Mai 2020.
Mae'r rhifynnau digidol i gyd ar gael i lawr-lwytho o wefan Bro360.
---------------------------------------

Daeth ymateb wedyn yn rhifyn Mehefin, gan Steffan ab Owain, ond tydi'r dirgelwch dal heb ei ddatrys:

ENGLYN RHYFEDD …
Pan oeddwn i’n gweithio’n yr Archifdy, deuthum ar draws yr ‘englyn rhyfedd’ a welwyd yn ‘Llafar Bro’ Mai...   Fe’i gwelais mewn hen bapur newydd. Dyma fel y cofnodwyd ef:

“AT MYFYR WYN ...
Gyfaill Barddol,
Carwn gael darlleniad cywir cynganeddol gennyt o'r englyn rhif-nodau canlynol:
111, 2, 999, 10, 444 555, 15 15 15 88 88 88, 12 12 12, 222, 9, 18 18 18, 10
Dyma fy narlleniad i ohonynt:
     Tri un, dau, tri naw, deg. - tri phedwar,
     Tri phump, tri phymtheg;
     Tri dau wyth, tri deuddeg,
     Tri dau, naw, tri deunaw, deg.”



Nodyn Iwan, golygydd Mehefin:

Sylwer fod y cyrch a’r drydedd linell wedi ei chynnwys yma, ond yn anffodus, dydy’r gynghanedd ddim yn gywir.

Bum innau yn chwilio ar wefan ‘Papurau Newydd Cymraeg’ y Llyfrgell Genedlaethol a dod o hyd i’r canlynol o’r Faner, 7 Ebrill 1909:
 

“YR ENGLYN MEWN RHIFAU …

Foneddigion,
Yn y Faner, Mercher, Mawrth 3lain, ceir yr englyn canlynol:

     111 2 999 10 - 444
     555 15 15 15
     88 88 88 12 12 12
     222 9 18 18 18 10

Ac, yn ôl yr awgrym geir ynglŷn ag ef, yr wyf wedi anturio ei osod i lawr mewn geiriau (er nad wyf am honni bod yn fardd o gwbl), a dyma fel yr wyf yn ei gael:—
 
     Tri un dau, tri naw a deg, - tri phedwar,
     Tri phum a thri phymtheg;
     Tri wyth ddwywaith, tri deuddeg,
     Tri dau naw, tri deunaw, deg.

Fe wêl y cyfarwydd nad oes ond y llinell gyntaf yn unig yn gywir; ai tybed y gall rhyw un o'r beirdd wneud englyn ohono?
Yr eiddoch, &c., 11, Maes-y-coed, Dinbych.
Evan Davies"


Yn anffodus, ddeuthum innau chwaith ddim ar draws yr ateb cywir hyd yma!
Mae'r dirgelwch yn parhau.


13.11.15

Pobl ‘Stiniog ym Mhatagonia

Pennod 4 yng nghyfres Steffan ab Owain.
Ymddangosodd yn wreiddiol yng ngholofn Stolpia, yn rhifyn Mawrth 1995

Un o’r cymeriadau mwyaf doniol i adael ‘Stiniog a rhoi tro yn y Wladfa oedd Robert Jones, Swch, neu ‘Robin Sion Bach’, fel y’i gelwid.  Ar ôl bod yno am ysbaid penderfynodd Robin ddychwelyd adref ‘i Stiniog .... ac mi gewch wybod pam yn nes ymlaen.

Ymhen ychydig wedyn, dechreuodd Robin weithio yn Chwarel Lord, a ‘gweithio o dan y Co’, fel y dywedid sef gwneud hyn a’r llall i’r stiward a’r goruchwyliwr.  Pa fodd bynnag, byddai ei gydweithwyr yn y chwarel wrth eu boddau yn clywed Robin yn adrodd ei hanes yn Y Wladfa.  ‘Roedd yn un digrif ar adegau, a cheid hwyl iawn yn ei gwmni, yn enwedig o’i holi am ei anturiaethau ym Mhatagonia. 

'Sut le oedd yno Robin?'  gofynnodd un o’r chwarelwyr wrtho un tro yn y caban.
“Wel, ‘roeddwn i’n byw mewn hen dŷ mwd a’i lond o chwain", medda fo.  “Wyddost ti beth arall, prin y medrwn i stwffio i mewn iddo gan gymaint y chwain ynddo!  Methais yn lân a chysgu un noson tra bues i yno".  
'Sut fwyd oedd yno ‘ta Robin?' gofynnodd cyfaill arall iddo.
“Creda fi neu beidio” meddai Robin, “ond mi fues i’n byw ar ddail te am fisoedd yno.  Hen wlad felltigedig oedd hi,"  ychwanegodd.
'Pwy welaist ti yno?' holodd un o’r gweithwyr drachefn.
“Wel, mi welais i ‘Twm Huws Casl Acs’ a ‘Guto Ebrill’ yno" meddai -h.y. Thomas Hughes, Castle Rags, a Gutyn Ebrill y soniais amdano yn y rhifyn diwethaf.
Ceir llawer stori ddigrif am Robin, rai ohonynt am ei amser yn Chwarel Lord ac yn y dref .... ond bydd yn rhaid eu gadael at ryw dro eto.  Hoffwn yn y cyfamser droi at ‘Stiniogwyr eraill a ymfudodd i’r Wladfa dros y blynyddoedd.

Ym mis Chwefror 1931 bu farw Hugh John Hughes (Pengelli gynt) yn y Wladfa.  ‘Roedd ef yn un o’r arloeswyr a baratodd y wlad ar gyfer ei ddisgynyddion a’r rhai a ymfudodd yno yn ddiweddarach.

Ychydig iawn a wn i am y gŵr hwn, ond yn ddiweddar deuthum ar draws y cofnod yma am un o’i wyrion yn y gyfrol ‘Atgofion o Batagonia' (1980) a olygwyd gan R. Bryn Williams.  Dyfynnaf ohonno rwan:
“Glyn Ceiriog Hughes (Chupat) – Ganwyd ef yn y Wladfa,  yn Trelew, ym 1905, yn fab i John ap Hughes, yntau yn fab i Hugh John Hughes, yntau yn fab i Hugh John Hughes o Flaenau Ffestiniog a’i wraig Mary Thomas o Fangor.  Daeth tri o hynafiaid Glyn i’r Wladfa gyda’r fintai gyntaf yn 1865.”
A oedd ei daid yn ‘Stiniog yn un ohonynt?  Tybed pwy all ddweud mwy am hanes y teulu hwn wrthym?

Yn yr un gyfrol ceir cyfeiriad at ŵr o’r enw Egryn Williams (Aridino), yntau hefyd a chysylltiad â ‘Stiniog.  Fel hyn y disgrifiodd y golygydd y gŵr hwn;
“Ganwyd Egryn yng Nghwm Hyfryd, talaith Chubut, yn y flwyddyn 1913, yn wythfed plentyn i Richard Hugh Williams o Flaenau Ffestiniog, a aeth i’r Wladfa yn bum mlwydd oed yn y flwyddyn 1875.  ‘Roedd ei fam yn ferch i Aaron Jenkins, a aeth i’r Wladfa gyda’r fintai gyntaf ac a fu’n un o’r pennaf arloeswyr hyd nes y llofruddiwyd ef yn 1878.  Sonnir amdano fel ‘merthyr cyntaf y Wladfa.”
A oedd gan y teulu hwn gysylltiad â Bryn Egryn yn ‘Stiniog yma? A oes yna berthnasau iddynt yn dal ym Mlaenau Ffestiniog heddiw?  Hoffwn glywed oddi wrthych os oes gennych unrhyw wybodaeth amdanynt ...  Deallaf fod un neu ddau o berthnasau Robin Sion Bach yn dal i breswylio yn ein plith ... onid oes Billy?


15.5.12

Llinell goll...



Tri  un  a  dau,  tri  naw  a  deg…
Mewn cyfarfod o Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog dro yn ôl, disgrifiodd Allan Tudor sut y bu iddo ganfod englyn rhyfedd iawn wedi’i naddu ar wal mewn cwt pren ar un o lefelydd chwarel y Lord, dros hanner canrif yn ôl. “Biti fod llinell a hanner wedi mynd o'r cof” meddai, “ond mae amser hir ers 1947!”. 

Oes unrhywun a fedr lenwi’r bylchau? Gadewch inni wybod. Os nad oes neb yn cofio, beth am gynnig llinellau newydd?


111  a 2, 999 a 10 - 20   20   20
…………..  15  15  15
……………….
1  2  9,  18  a 10



[Ymddangosodd yr uchod yn Llafar Bro Gorffennaf 2009]