Taith y Pererin

Hanes un o hen ddramâu Stiniog.

Ymddangosodd y darn cynta', gan Pegi Lloyd Williams, yn rhifyn Tachwedd 1998.

Mae'n siwr gen i fod yna laweroedd hyd a lled y gogledd 'ma, a thu hwnt i Glawdd Offa yn dal i gofio mynd i weld drama Taith y Pererin gan John Ellis Williams yn 1934. Mae dros drigain mlynedd er hynny, ac eto rwyf yn cofio yn iawn cael mynd i'r 'Hall' efo'r ysgol i'w gweld, a mwy na hynny mae'n syndod i mi faint ydwi yn gofio ohoni. Rwy'n gweld rwan y llenni'n agor a Bunyan yn eistedd wrth y bwrdd yn sgwennu, ac er nad wyf yn cofio yr oll o'r cymeriadau mae gen i ddarluniau byw iawn yn fy nghof am ran Cristion, a fu ar y llwyfan bron drwy'r ddrama, a Ffyddlon wedyn efo darnau mawr, a Gobeithiol.
Cefais hwyl fawr wrth wylio'r Ffair Wagedd, efo'r gweiddi, y chwerthin, y dawnsio, ond rwy'n dal i gofio’r arswyd wrth wylio Cristion yn ceisio mynd trwy Gors Anobaith.

Cristion yn mynd trwy'r porth, a agorir gan Mr. Ewyllys Da.

 Oddi ar Wicipedia

'Roedd yna gôr llawn o 40 yn canu sawl emyn a thôn, a 30 o actorion, ac yn ddiweddar fe ddois ar draws rhestr o'r perfformiadau am Hydref a Tachwedd 1934, a dyma hi:

Hydref 4ydd/5ed/6ed – Blaenau; 10-Dolgellau; 20-Bootle; 25/26/27/30 – Llandudno; 31-Rhyl.

Tachwedd 1af -Corwen; 7-Bangor; 8/10 Penrhyn; 12 –Pwllheli; 16/17 – Caergybi; 28 – Bala; a'r dyddiad olaf sydd gen i yw Rhagfyr 14eg - Bae Colwyn. Mewn ffaith roedd y ddrama wedi rhedeg er y Pasg 1934.

'Roedd y dynion i gyd bron yn gweithio yn y chwareli, ac mae'n anodd amgyffred sut yr oeddynt yn medru brysio i 'molchi a newid a chychwyn ar deithiau i berfformio ar ôl diwrnod mor galed o waith.  A'r merched wedyn run fath - yn wragedd tŷ wedi golchi, llnau a gwneud bwyd, a hynny heb yr offer modern sydd gennym heddiw, neu wedi bod wrth ben eu traed trwy'r dydd yn gweithio mewn siop neu allan yn gweini.

A fydda John Ellis Williams yn cael criw fel hyn heddiw? Go brin.

Mae copi o'r ddrama gen i, a hefyd y gwpan arian a gyflwynwyd i bawb oedd wedi cymryd rhan. 'Doeddwn i fawr o feddwl wrth gael mynd o'r ysgol i weld y ddrama fy mod yn gwylio fy narpar ŵr ar y llwyfan.

Mae John Ellis Williams yn dweud yn y llyfryn mai prif amcan y perfformiadau cyntaf a drefnwyd yn y Blaenau oedd ceisio dangos beth sy'n bosibl ar lwyfan bychan, gydag ond ychydig o arian wrth gefn, ac â ymlaen i ddweud:

"Prynu'r defnydd i gyd a wnaethom, heb fenthyca dim byd ... Er hynny, ni chostiodd y stwff i gyd ond £14. 9s 0d ... Gorau po fwyaf, hefyd, o oleuadau a geir gyda'r mellt. Gwna lamp 100w y tro, ond am effaith wir dda mynner tair neu bedair ohonynt. Ynglŷn â'r dimmer, ni chyst hwn ond chwecheiniog am botel dda-da fawr, a naw ceiniog am switch a cable."

Hwyrach bod rhai yn rhywle yn cofio enwau y rhai oedd yn chwarae y prif gymeriadau.
--------------------------

Ymddangosodd yr ail ran, gan Steffan ab Owain, yn ei golofn reolaidd yn rhifyn Medi 2013. (Ymddangosodd ar y wefan yma ar y pryd hefyd)

Stolpia -Taith y Pererin

Tybed faint ohonoch chi sydd yn cofio’r ddrama lwyddiannus a lwyfannwyd gan y dramodydd a’r nofelydd John Ellis Williams, sef Taith y Pererin o waith John Bunyan?

Y mae hanes y ddrama hon wedi ei chroniclo yn ddifyr yn ei gyfrol Inc yn fy Ngwaed (1963) lle dywed

“Rhoddwyd y perfformiadau cyntaf o’r ddrama ym Mlaenau Ffestiniog nos Iau cyn y Groglith, nos Wener y Groglith, a nos Sadwrn y Pasg 1934... Roedd hi mor boblogaidd yn yr ardal fel y bu’n rhaid cynnal naw o berfformiadau yn y Blaenau”.

Actorion amatur oedd yn y ddrama i bob pwrpas a cheir llun ohonynt yn y gyfrol a nodwyd uchod. Pa fodd bynnag, deuthum ar draws y llun canlynol mewn llyfr Saesneg ‘North Wales Today’ ac ynddo cyfeiria at un o’r actorion a weithiai yn y chwarel. Tybed pwy all ddweud wrthym pwy oedd yr actiwr glandeg hwn sydd yn gwenu ar y camera ac yn dal ei gŷn a’i forthwyl?

--------------------------------------------

Fis yn ddiweddarach, bu llythyr a llun yn rhifyn Hydref 2013 yn ymateb.

Annwyl Olygydd,
Diddorol oedd gweld llun fy nhad yn rhifyn Medi o Lafar Bro (Stolpia - Taith y Pererin) sef William David Jones neu Wil Defi fel roedd yn cael ei adnabod yn lleol, gynt o 33 Heol Jones.

Ymddiddorodd mewn dramâu ar hyd ei fywyd gan ddechrau gyda chwmni enwog John Ellis Williams. Cynhyrchiad nodweddiadol arall oedd ffilm Syr Ifan ab Owen Edwards, Y Chwarelwr,  (1935)  a gafodd gryn hysbysrwydd yn ddiweddar gan gwmni teledu Cwmni Da.
Portreodd fy nhad rhan y mab (Wil).

Dilynwyd hyn gyda sefydlu Cwmni Drama Blaenau Ffestiniog  a thros gyfnod maith fe deithiodd y cwmni ledled Gogledd Cymru gyda'u perfformiadau.

Gan fod y wraig, Wendy a finnau yn enedigol o'r ardal, rydym ein dau yn edrych ymlaen  at dderbyn Llafar Bro bob mis, ac yn gwerthfawrogi  gwaith caled y rhai sy’n gyfrifol am ei gyhoeddi.

Cofion cynnes
Dafydd Lloyd Jones, Dinbych.
---------------------------------------------

Chwiliwch am fwy o erthyglau am John Ellis Williams, Y Chwarelwr, ac ati, efo'r dolenni isod.

John Ellis Williams a ffilm Y Chwarelwr

Sgwrs Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, ac ychydig o hanes cwblhau darnau coll ffilm Y Chwarelwr.

Un o siaradwyr gwâdd y Gymdeithas yn 2015 oedd Geraint Lloyd Jones o Benrhyndeudraeth. Testun Geraint oedd John Ellis Williams, yr athro, awdur a dramodydd, ac yr oedd nifer o’r gynulleidfa yn ei gofio’n athro a phrifathro yn y Blaenau.

Ganwyd ym Mhenmachno yn 1901, a chafodd ei addysg gynnar yno cyn ennill ysgoloriaeth i Ysgol Sir Llanrwst. Mynychodd Goleg Normal, Bangor cyn dod yn athro i Lanfrothen a’r Blaenau. Ei gamp fawr fel athro ac fel prifathro yng Nglanypwll oedd cael y plant i fynegi eu hunain drwy ddefnyddio eu dychymyg.

Ei uchelgais oedd bod yn ddyn papur newydd neu fargyfreithiwr. Bu’n golofnydd yn yr Herald Cymraeg, y Daily Post, y Mail a’r Express ac yn olygydd Y Rhedegydd. Mynodd mai crefftwr yn trin geiriau oedd, ac yn y cyswllt hwn, rhaid oedd astudio gwaith y meistri a bod yn hunan feirniadol cyn cyrraedd y nôd.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau plant fel “Haf a’i Ffrindiau”, “Y Wningen Fach” a “Stori Mops” a chyhoeddodd ei hunan gofiant “Inc yn fy Ngwaed” yn 1963. Ymhlith y niferoedd o lyfrau ditectif a ysgrifennodd mae “Y Gwenith Gwyn” a’r “Trydydd Tro” -un yn y gyfres Ditectif Inspector Hopkyn a’r llall yng nghyfres Parry.

Ond mwyaf tebyg mai fel dramodydd neu ysgrifennydd dramâu a wnaeth ei enw oherwydd ysgrifennodd nifer fawr ohonynt, a throsi nifer o’r Saesneg hefyd.

Ffurfiodd gwmni drama yn y Blaenau ac un o’r dramâu a berfformiwyd yn 1934 oedd “Taith y Pererin”. Drama arall boblogaidd ganddo oedd “Y Pwyllgorddyn”. Bu hefyd yn ysgrifennu dramâu ar gyfer darllediadau radio, a fo ysgrifenodd a chyfarwyddodd “Y Chwarelwr” yn 1935, sef y ffilm lafar gyntaf yn y Gymraeg, gydag Ifan ab Owen Edwards.

Bu llawer o sylwadau ar y diwedd am ddarlith mor ddiddorol. Dywedodd  Elen Evans ei fod yn athro penigamp tra roedd hi yn ddisgybl yng Nglanypwll. Talwyd y diolchiadau ffurfiol gan Pegi Lloyd -Williams oedd yn cofio’r teulu’n dda.

[Addaswyd yr uchod o adroddiad gan Robin Davies, gohebydd Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, a ymddangosodd yn rhifyn Rhagfyr 2015]
- - - - - - - - - - - - - - - -

Y Chwarelwr
Yn nechrau 2006, roedd Cwmni Da, wedi holi darllenwyr Llafar Bro am ddarnau coll y ffilm unigryw yma o 1935, y ffilm lafar gynta' yn Gymraeg. Cysylltodd golygydd rhifyn Gorffennaf 2006 â'r cwmni yn ddiweddarach i holi sut ymateb gafodd o, a sut oedd y trefniadau’n mynd. Dyma ddywedodd o:

'Da ni’n dechrau arni o ddifri dros yr wythnosau nesaf.  Byddwn yn ffilmio'r ail-greu yn ystod wythnos cyntaf mis Awst.  Cyn hynny, rhaid inni ganfod pobol o'r Blaenau (neu'r cyffiniau) sydd mor debyg i'r actorion gwreiddiol â phosib.  Mae hyn yn dipyn o her!

Mae hefyd angen 4 prif leoliad - sef Ysgol y Moelwyn, llwybr am y chwarel, yr ardd gefn, a chegin y tŷ.  Byddwn yn chwilio am leoliadau yn y Llechwedd, Heol Jones a Ffordd Wynne (sef y lleoliadau gwreiddiol yn y ffilm). Os na fydd lleoliadau addas yn y Blaenau, yna falle bydd yn rhaid edrych am lefydd addas fel y tai yn yr amgueddfa lechi yn Llanberis (tai a ddaeth o Danygrisiau prun bynnag!)

Gellid honni fod modd olrhain S4C a'n holl ddiwydiant teledu Cymraeg heddiw nôl i'r cynhyrchiad arloesol hwn. Mae'n briodol felly fod S4C yn dathlu'r ffilm gyntaf hon ym mis Rhagfyr 2006, gydag wythnos o raglenni arbennig gan Cwmni Da, mewn cydweithrediad ag Archif Genedlaethol Sgrîn a Sain Cymru.

Mae John Reed wedi bod yn brysur ers misoedd yn yr Archif, yn adfer y ffilm hon er mwyn creu print newydd ohoni, ond wrth gwrs mae rîl olaf y ffilm ar goll ers blynyddoedd. Yng nghyfres S4C gwelwn Ifor ap Glyn, yn mynd ar drywydd y rîl goll, ac yna'n ceisio ei ailgreu - gan ddefnyddio'r un technoleg a’r gwneuthurwyr gwreiddiol, Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a John Ellis Williams, dramodydd o Flaenau Ffestiniog.

Bydd y gyfres yn dogfennu eu camp nhw nôl yn y tridegau, yn  ogystal â dilyn troeon trwstan Ifor heddiw. Pa mor hawdd fydd castio pobl sy'n debyg o ran pryd a gwedd i'r actorion gwreiddiol? Be fydd pobl y Blaenau yn meddwl o'i greadigaeth hybrid, wrth iddo ddangos y ffilm gyflawn?!

I gloi'r wythnos o raglenni, bydd cyfle i gynulleidfa S4C weld y ffilm gyfan dros eu hunain, a hynny am y tro cynta ers degawdau!'
- - - - - - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd y gyfres fer 'Y Chwarelwr- y rôl goll' ar S4C ar ddechrau Rhagfyr 2006, a'r ffilm gyfan ar y 10fed.
Ers hynny, cyhoeddwyd y ffilm -yn ogystal â'r gyfres- ar DVD felly mae ar gael i bawb wylio ar unrhyw adeg! Holwch yn Siop yr Hen Bost am gopi.
Cafodd y ffilm ei dangos yn lleol nifer o weithiau, gan gynnwys un achlysur yn Ionawr 2012 lle dangoswyd hi dan ddaear yn Llechwedd, dan ofal Prosiect Cytser y Cyngor Celfyddydau.