Stolpia- cofio ac anghofio

Atgofion am Chwarel Llechwedd... pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Yn ddiau, y mae’r mwyafrif ohonom yn cael profiadau o anghofrwydd ar adegau, h.y. lle amheuwch eich hun a wnaethoch chi gyflawni rhyw orchwyl a oeddech i fod i’w wneud, megis a wnes i gloi’r drws, ynteu beth? Neu dro arall, a wnes i ddiffodd y popty cyn mynd allan; a wnes i gau ffenestri’r car cyn noswylio -a llawer peth tebyg? A chofier, nid rhywbeth sy’n taro’r henoed yn unig yw anghofio gwneud ambell beth yng nghanol eich prysurdeb.

Un o’m dyletswyddau yn Chwarel Llechwedd fel ffitar oedd cychwyn y cywasgyddion awyr, amrywiaeth o beiriannau trydan fel generaduron, cynhyrchydd trawsnewid, ayyb. Gan mai oddeutu 21 mlwydd oed oeddwn ar y pryd, tueddai Emrys fy mos gadw llygad arnaf a sicrhau fy mod wedi diffodd a chloi drysau adeiladau’r peiriannau cyn caniad a’i throedio hi am gartre’.

Dyna oedd y drefn, ar wahân i’r ail, a’r drydedd wythnos ym mis Awst, pan fyddai Emrys yn cael ei wyliau haf. Golygai hynny mai fi oedd yn gyfrifol am gychwyn y peiriannau trydan a’u diffodd ar ddiwedd stem. Cofiaf i’r diweddar Thomas H. Jones, prif oruchwyliwr y chwarel, ofyn imi un bore i gychwyn y motor a elwid yn rotary converter a finnau yn rhyw bryderu braidd oherwydd dim ond unwaith yr oeddwn wedi ei gychwyn a hynny gyda help Emrys. Gan fod rhaid ei gael y diwrnod hwnnw i droi’r cerrynt o un i’r llall, mentrais i fynd at yr holl reolyddion, sef y ‘controls’, ac ar ôl pendroni tipyn mi es ati hi i’w gychwyn, a thrwy rhyw drugaredd mi weithiodd yn iawn.

Byddai cynhyrchydd trydan arall fel deinamo mawr mewn rhan o’r adeilad a elwid Caban Tŷ Gwyn ar Bonc yr Efail, lle byddai’r ‘black gang’ yn cael eu paned naw a’u cinio. Byddwn yn cychwyn y peiriant hwn yn weddol aml, gan fod ei angen i roi hwb i gyflenwad trydan pwerdy’r gwaith ym Mhant yr Afon.

Beth bynnag, un prynhawn a phan oedd hi’n tynnu at amser caniad mi es ati hi i ddiffodd yr holl beiriannau, a chan fod Emrys yn dal ar ei wyliau, syrthiai’r cyfrifoldeb amdanynt ar fy ysgwyddau fi. 

Hen lun o gasgliad yr awdur yn dangos lleoliad Caban Tŷ Gwyn ar Bonc yr Efail (islaw’r saeth).

Gan ei bod yn brynhawn braf, mi wnes y gwaith cyn gynted â phosib, ac ar ôl caniad y corn, heglais am adre’ am fy nhe. Ond, pan gyrhaeddais ddrws fy nghartref daeth rhyw ansicrwydd i’m meddwl, a theimlad nad oeddwn wedi diffodd y motor yng Nghaban Tŷ Gwyn. Doedd dim byd amdani hi, ond cerdded yr holl ffordd i fyny’n ôl i Llechwedd, a phicio i nôl y goriadau o’r Cwt Letrig. 

Wedi agor drws adeilad y motor gwelais ei fod yn hollol dawel, a phopeth wedi ei ddiffodd yn iawn. Fel y dywedais, gall anghofrwydd daro’r ifanc ar adegau hefyd, a bu hyn’na yn wers imi sicrhau fy mod wedi cwblhau fy dyletswyddau yn iawn cyn ei goleuo hi am gartre!
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2022

Stolpia -Dŵr

Atgofion am Chwarel Llechwedd; pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain

Un o’r dyddiau tristaf i mi ei brofi tra’n gweithio fel ffitar yn Chwarel Llechwedd oedd yr adeg pan yr es i fyny un prynhawn i’r Bonc Uchaf (7) at y falf honno y cefais drafferth ei hagor y tro cyntaf. Fel yr esboniais yn rhifyn Ebrill, roedd y falf ar ochr math o danc, neu gist, a oedd wedi ei gosod yn y ddaear. Fel rheol, byddai’n llawn dŵr, a pheth arall amdani, roedd hi’n anodd iawn i chi weld bod tanc o ddŵr yno o gwbl nes yr oeddech yn ei hymyl.

Wedi cyrraedd y bonc y prynhawn hwnnw, sylwais wrth nesáu at y tanc bod rhywbeth gwyn yn y dŵr, a phan uwchlaw y lle, gwelais beth oedd ynddo, a dychrynais yn arw, gan mai dau oen bach wedi boddi a oedd yn y dŵr, a minnau yn rhy hwyr i wneud dim yn eu cylch. Roedd yr ochrau yn rhy serth i’r trueniaid bach ddod ohono eu hunain. Pan es i lawr yn ôl i’r ‘Cwt Letrig’, adroddais yr hanes wrth Emrys, fy mos, ac ar ôl iddo yntau drafod gydag eraill, penderfynwyd gosod rhwyll wifrog (wire mesh) dros y tanc fel na fyddai yr un peth yn digwydd yno byth eto.

Tra byddaf yn sôn am bethau yn ymwneud â dŵr, cofiaf y tŷ bach (lle chwech/toiled) a fyddai yng ngefn y felin ar Bonc yr Efail (5).

Fel un sy’n ddigon hen i gofio yr hen dai bach a fyddai yng ngwaelod yr ardd gan lawer ohonom yn yr 1950au, roedd hwn yn fwy cyntefig. Nid sedd bren gyda thwll crwn oedd yn y ‘geudy’ yma, ond ystyllen bren gul wedi ei gosod yn sownd ar bwt o wal, a ffos o ddŵr yn rhedeg oddi tano. Eid i’r tŷ bach o’r ochr gan fod wal ar bedair ochr iddo, ac felly, nid oedd modd gweld os oedd rhywun ynddo nes yr oeddech i mewn ynddo. Nid oedd drws arno o gwbl, a pheth arall yn ei gylch, roedd y wal y tu ôl i’ch cefn oddeutu llathen oddi wrth yr ‘ystyllen eistedd’, ac felly, roedd yn ofynnol peidio gwyro yn ôl, oherwydd roedd  peryg i chi syrthio i mewn i’r ffos, ac i beth bynnag oedd ynddi!

Llechwedd yn 1969 ...

Gyda llaw, ychydig yn uwch i fyny o’r tŷ bach ceid cist o ddŵr a math o lifddor (fflodiart) arni hi, ac ar ôl i chi wneud eich busnes, roedd yn ofynnol agor y llifddor er mwyn fflysio’r ffos – yn enwedig ar dywydd sych a phan oedd cryn ddrewdod ogylch y geudy. Yn ddiau, byddai llawer o’r oes bresennol wedi rhedeg adref cyn meddwl mynd i ffasiwn le. Yn yr 1970au, codwyd tŷ bach newydd y tu allan i’r felin gyda seddi pren a thwll crwn yn eu canol, a drws pren fel eu bod yn breifat, a gwelwn hynny yn welliant mawr ar yr hen. Onid yw’n fyd gwahanol heddiw?

--------------------------------

YMATEB I STOLPIA RHIFYN EBRILL
Gan D. Bryn Jones [Fron Dirion, Y Sgwâr]

Diolch … fel pob mis am ‘Stolpia’ - Steffan ab Owain. Llechwedd oedd yr unig chwarel y bu fy nhad, Hugh G. Jones (1921-1984) yn gweithio ynddi; hynny am tua 30 mlynedd rhwng 1936 a 1970 - gyda bwlch o 4 mlynedd tra’n yr Ail Ryfel Byd.  Bu hefyd yn gweithio i Gyngor Dosbarth Meirionydd am ychydig flynyddoedd.

Wedi pedair neu bum mlynedd yn Sinc y Mynydd ar Lawr B, bu am sbél yn Felin Bonc yr Efail (5) cyn mynd i’r Bonc Uchaf (7).  Y cwt sinc hir a elwid ‘Sing Sing’ ar ôl y carchar di-gysur (fel y dywed Steffan) … yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America.  Roedd muriau trwchus pennau llifiau, pennau cŵn y melinau eraill a chysgod cefnen o graig yn torri rhywfaint ar fin y gwynt, ond roedd y Felin Uchaf ar y grib ynghanol cors o fawn – yn boeth ar dyddiau heulog o haf, ond yn oer fel Siberia dan ryferthwy gwyntoedd a glaw pob tymor arall.  Dyna, yn ôl fy nhad, y rheswm am yr enw.

Ar hyd llwybr defaid y croesai nhad y gors honno, ac ar gerrig camu dros y siglen fawn islaw iddi – ‘Cors Anobaith’ (ar ôl ‘Taith y Pererin’ - John Bunyan) – dyna oedd ei enw ar y darn hwnnw, a chyrraedd y Cwt Drym ar ben Inclên Maenofferen, adre i 3, Teras Uncorn.  Dyna hefyd ran gyntaf ei daith i bysgota ei annwyl Lyn Barlwyd.

Fel Steffan, mi fum innau’n gweithio yn Llechwedd ac ar y Bonc Uchaf yn ystod y 1960au, ond dim ond am dri mis ambell haf i ennill pres poced pan oeddwn yn y 6ed dosbarth ac yn y coleg yn Abertawe.  ‘Doedd Steffan a minnau ddim yn adnabod ein gilydd bryd hynny, ond fe baentiais i gwt sinc hir melin ‘Sing Sing’ un haf.

Fel y digwydd pethau, yn haf 1978, er mwyn ennill pres poced cyn cychwyn yn y Coleg Ger y Lli yn Aberystwyth, bu fy mrawd, Gareth, oedd bymtheg mlynedd yn iau na mi, yn paentio Melin ‘No.7.’
Ergyd drom i fy rhieni, ac i fy chwaer a minnau oedd colli Gareth trwy ddamwain ar fotor beic ar Chwefror 6ed 1979.

Cofiaf innau O.J. a’r brecio sydyn ar ddrymiau’r inclên.
Dyna gofio ddoe.  Beth am heriau yfory?

Y Doethor Dafydd Gwynn o Ddyffryn Nantlle, ar anogaeth Dewi Lewis, Penrhyndeudraeth, a luniodd yr adroddiad ‘Llechi Cymru’ - Cymunedau Bethesda, Llanberis, Nantlle, Cwm Pennant, Ffestiniog, Corris ac Aberllefenni - i gefnogi cais Cyngor Gwynedd a Llywodraethau Cymru a San Steffan am statws Safle Treftadaeth Byd Eang - Sefydliad Addysgiadol, Cymdeithasol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig i’r ardaloedd hyn (UNESCO World Heritage Site). Mi gefais y fraint o gyfiethu ar y pryd i’r Dr Dafydd Gwynn, y tro cyntaf i Gymdeithas Archaeoleg Bro Ffestiniog wahodd ei haelodau di-Gymraeg i wrando darlith yn Gymraeg.

Yr her roddodd Dr Gwynn y noson honno oedd y byddai gwell gobaith i’r cais lwyddo hefo UNESCO pe gellid adfer Melin Lechi Chwarel Maenofferen, yn uwch na’r Tŷ Pwdin a ‘Quarry Bank’, ychydig is na Llyn y Bowydd.  Beth amdani?

---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2021

Stolpia- Pás Gwyllt

Pennod arall yng nghyfres Steffan ab Owain
Dyma ychydig mwy o’m hanes yn gweithio yn Chwarel Llechwedd yn yr 1960au. Gobeithio bod un neu ddau ohonoch yn cael blas ar ei ddarllen. Yn aml iawn, byddai’n ofynnol inni’r ffitars i fynd i fyny i’r Bonc Uchaf (sef No. 7) ar ryw orchwyl neu’i gilydd, gosod peipiau o’r newydd, neu drwsio yr hen rai, neu wneud rhyw joban yn y felin, sef Melin Sing Sing, a lysenwyd, medd rhai, gan yr hen weithwyr ar ôl y carchar drwg enwog a geir yn Nhalaith Efrog Newydd, U.D.A. Tybed a oedd rhai o’r gweithwyr yn teimlo eu bod fel carcharorion yno? Ynteu, fel yr esboniodd un wrthyf, derbyn yr enw oherwydd bod gan y felin do sinc a wnaeth. 

Beth bynnag, wedi bod yno un tro yn gosod peipiau efo Barry Williams, prentis gof, a hithau bron yn amser cinio, dyma ni’n gofyn am bas i lawr Inclên 7 gan OJ, dreifar yr inclên, er mwyn inni gyrraedd Caban Tŷ Gwyn ar Bonc yr Efail (No 5) mewn pryd.

Wel, byddai wedi bod yn well inni gerdded i lawr o lawer gan fod OJ eisiau mynd am ei ginio hefyd, ac nid oedd ganddo fawr o amynedd i’n gollwng ni i lawr. Pa fodd bynnag, dywedodd wrthym am fynd i eistedd i’r wagen a oedd ar y crimp, a dyma yntau i fyny at y gêr rheoli a dyma fo’n gollwng y wagen i lawr yr inclên, ac o fewn ychydig roedd hi’n mynd fel cath i gythraul, ond tua hanner ffordd i lawr dyma fo’n brecio’n sydyn nes bod y ddau ohonom yn bendramwnwgl dros dîn y wagen a glanio rhwng bariau’r ffordd haearn.

Penderfynu cerdded weddill y ffordd a wnaeth y ddau ohonom wedyn a phan gyrhaeddom ni’r caban ac at ein bwrdd cinio adroddwyd yr hanes wrth y ‘black gang’, fel y gelwid y ffitars a’r gofaint. Dyma Robin George (y gof) yn dweud rhywbeth tebyg i hyn:

“Glywsoch chi bod yr hogia wedi cael pas gwyllt gan OJ?”

Mewn wagan tebyg i hon gafwyd y pas gwyllt

Gyda llaw, dyna’r tro cyntaf imi glywed y term ‘pas gwyllt’ yn y chwarel, sef cael reid go siarp i lawr inclên, ond nid oedd y tro olaf imi ei glywed, chwaith.

Y mae gennyf gof hefyd i Emrys, fy mos, ofyn imi bicio i fyny i’r Bonc Uchaf un bore a thu draw i'r felin i agor un o’r falfiau a fyddai’n ochr tanc dŵr a oedd wedi cael ei osod yn y ddaear yno. Er fy mod wedi bod gerllaw y fan unwaith neu ddwy, nid oeddwn erioed wedi agor y falf, a phan yr es i geisio troi’r olwyn er mwyn i’r dŵr lifo drwy’r beipen, methwn yn lân a’i throi.

Ceisiais ei hagor a’r stilson, wedyn, gan ddefnyddio fy holl nerth, ac er fy mod yn ddyn ifanc go gryf, methais a chael yr olwyn i smiciad dim. Dim byd amdani hi, ond cerdded i lawr i’r Cwt Letrig, a dweud wrth Emrys nad oeddwn wedi gallu ei hagor. Dyma yntau yn egluro beth oedd y rheswm am fy nhrafferth:

“Anghofiais a dweud wrthyt mai falf Americanaidd ydi hi ac yn agor o chwith”  

(Hynny yw, fel symudiad y cloc oedd y ffordd iawn i’w hagor).

Yn ôl a fi, i fyny yno, ac agor y falf o fewn rhyw funud go lew. Bu hyn yn ysgol brofiad imi a phob tro y deuwn ar draws falfiau dŵr mawr wedyn roeddwn yn barod i dreio eu troi nhw o chwith os nad oeddynt yn agor y ffordd arferol.

----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2021

 

Stolpia -Rhew yn Ffos Cyfiawnder

Atgofion am Chwarel Llechwedd

Dyma barhau ag ychydig o atgofion am yr amser y bum yn gweithio fel ffitar yn Chwarel Llechwedd yn yr 1960au. Y mae gennyf gof o aeaf digon oer yn 1968-69 a bu'n rhaid cael math o declyn taflu fflamau fel rhan o offer y ffitin-siop er mwyn toddi'r rhew yn rhai o'r peipiau haearn a gyflenwai'r dŵr i'r cywasgyddion awyr. Os nad oedd posib cael y dŵr i redeg yn rhwydd i'r cywasgyddion ni fedrid eu rhoi ar waith, ac o ganlyniad, ni fyddai awyr ar gyfer gweithio'r injins tyllu a'r craeniau. 

Gosodid carpiau wedi eu mwydo mewn paraffin o amgylch rhai o'r peipiau a oedd wedi rhewi'n ddrwg, ac wedyn rhoddid y taflydd-fflamau arnynt i ddadmer y rhew ynddynt. Roedd y peipiau yn cynhesu yn dda ond roedd fy nhraed i'n fferru yn yr eira rhewllyd, a'r peth gwaethaf oedd, bu'n rhaid gwneud y gwaith hwn am ddyddiau nes i'r tywydd dyneru.

Gan ei bod yn ofynnol i'r pwerdy ym Mhant yr Afon gael dŵr i gynhyrchu trydan i droi yr holl beiriannau yn y melinau a'r gweithdai, goleuo yr adeiladau, ac ar adegau, troi y rotary convertor a fyddai ar Bonc yr Efail, roedd yn rhaid archwilio'r peipiau mawr a ddeuai i lawr o Lyn Fflags yn rhan uchaf y chwarel, i weld a oedd ambell un yn gollwng dŵr, oherwydd gallai y rheiny rewi hefyd, ac achosi peiriannau'r pwerdy i ffaelu a chreu trafferth fawr i ni'r ffitars, ac i Emrys, a wnai'r gwaith trydanol, hefyd.

Dyma beth a ddigwyddodd i beipiau mawr y chwarel yn ystod gaeaf caled 1947

Credaf mai'r gaeaf hwnnw y bu'n rhaid inni fynd i fyny i Lyn Fflags i racio'r ffosydd a oedd wedi rhewi'n gorn, a thorri'r rhew wrth geg y beipen mewnlif. Pan gyrhaeddasom i fyny yno roedd hi wedi dod yn storm eira ofnadwy ac roedd hi'n anodd iawn cael eich gwynt wrth wynebu'r gwynt a'r eira. Er nad oedd gennym ddillad ar gyfer tywydd arctig, roeddem wedi lapio ein hunain mewn cotiau cynnes, ac roedd gennyf gap gweu a sowester tros hwnnw ar fy mhen a sgarff am fy ngwddw. 

Os cofiaf yn iawn, y criw a oedd i fyny yno yng nghanol y tywydd mawr oedd Emrys fy mos, Robin George Griffiths (y gof), Barry Williams, prentis gof, Ellis Glynllifon, Glyn Roberts (Glyn Caps), a Wil Catleugh. Ar ôl nol y rhaciau, rhawiau a chaib, aeth rhan o'r criw i racio'r ffos a ddeuai o Lyn Barlwyd, ac aeth Emrys, Wil a finnau i geisio torri a llacio'r rhew yn Ffos Cyfiawnder, sef y ffos sy'n rhedeg o gyfeiriad pwerdy Chwarel Maenofferen i'r llyn. Enw da ar ffos, ynte? 

Roedd yn waith digon peryglus, gan ei bod yn llithrig dan draed, ac yn  anodd gweld fawr ddim yn y storm eira. Beth bynnag, bûm wrthi am dipyn wrth y gwaith, ond toc, dyma ni'n clywed bloedd a diawlio, a meddwl yn siŵr bod rhywun wedi llithro i mewn i'r ffos, neu'n waeth, i mewn i'r llyn. Trwy ryw drugaredd, nid hyn'na a oedd wedi digwydd, ond gwynt y storm eira a oedd wedi chwythu helmed Glyn oddi ar ei ben, ac ar hyd rhan go dda o'r llyn fel na fedrai ei chyrraedd. Roedd hi'n dda fod ganddo gap stabal hefyd ar ei ben, neu mi fyddai wedi fferru. Gyda llaw, roedd yr hen Glyn wedi bod yn canmol bod ei ben yn gynnes a sych dan y cap a'r helmed, ond gorfod gadael yr helmed i'r elfennau a fu diwedd y stori y diwrnod hwnnw.
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2021

Stolpia -Eistedd ar Ffrwydron

Ychydig Atgofion am Chwarel Llechwedd, gan Steffan ab Owain

Holwyd fi'n ddiweddar gan gyfaill am y cyfnod pan yr oeddwn yn gweithio yn Chwarel Llechwedd yn niwedd yr 1960au. Felly, dyma rannu ychydig o'm hatgofion am yr amser hwnnw pan y’m cyflogwyd fel ffitar cynorthwyol yno gyda'r diweddar Emrys Williams, Trem y Graig, a Derick Westerman Davies sy'n byw tua Llanrwst.

Er fy mod wedi cael profiad yn gweithio fel peiriannwr ifanc mewn ffatrïoedd nid oeddwn yn gyfarwydd â gwaith peiriannau chwarel ac o ganlyniad, bu'n rhaid dysgu am lawer o bethau newydd yn y swydd.

Un o'm gorchwylion oedd cychwyn y cywasgydd awyr (compressor) yn y boreau, a gyda llaw, 'awyr' oedd y gair a ddefnyddid gennym, ac nid aer, na gwynt. Yn ogystal, byddai'n rhaid sicrhau bod y peipiau awyr yn gweithio'n iawn ac nad oeddynt yn gollwng o gwbl. Ceid peipiau haearn a rhai rwber er mwyn cysylltu yr injins tyllu a'r craeniau gydag awyr, ac os y byddai ambell un wedi dechrau gollwng ar ôl damwain, neu draul, gosodid creffyn, neu glamp, dros y twll.

Inclên y Bôn. Llun o gasgliad yr awdur.

Cofiaf un tro imi gael fy ngalw i drwsio peipen i lawr yn y Bôn, sef un o'r rhannau lle gweithid y graig yng ngodre'r inclên â'r un enw. Wedi cyrraedd yno mi es ati hi i'w thrwsio yn weddol handi, ac fel yr oeddwn am ei throi yn ôl am yr inclên, dyma Emyr Jones (Saint) a John, mab Thomas H. Jones, y rheolwr y pryd hynny, yn dweud wrthyf am ddod i ymochel yn y caban cerrig gan eu bod yn saethu'r graig gerllaw, a dyna a wnes. Tra roeddwn yn eistedd yno i aros y glec, dyma fi yn eistedd ar focs pren, a dechrau rwlio sigarét i gael mygyn bach cyn mynd yn ôl i'r ffiting siop ar Bonc yr Efail, (No. 5) ac fel yr oeddwn am danio'r sigarét dyma Emyr yn tynnu fy sylw at fy sedd. 

"Wyt ti wedi edrych ar beth yr wyt ti yn eistedd arno?" meddai. 

"Naddo" oedd fy ateb. 

"Wel, ar gist bowdwr," meddai yntau. 

Brensiach, mi ddychrynais yn iawn, ond nid wyf yn sicr hyd heddiw os yr oedd ffrwydron yn y gist ar y pryd, ynteu ai tynnu fy nghoes yr oedd Emyr. Diolch i'r drefn, dim ond un glec a fu y bore hwnnw, sef yr un a ddaeth o'r graig!

Cofio rhyw dro arall fel y bu'n rhaid i mi helpu Emrys i drwsio un o'r rhodenni pigfain (spear rods)
yn y pwerdy ym Mhant yr Afon. Y diweddar Glyn Griffiths, Tŷ Capel, Ebeneser, a ofalai am y pwerdy yr adeg honno, ac ar ôl inni fod wrthi am sbelan yn ei gosod yn ôl yn ei lle daeth yn amser cinio, a galwodd Glyn arnom fod y tecell wedi berwi. Roedd Emrys a finnau wedi dod â'n tuniau bwyd efo ni i lawr o'r cwt letrig a oedd i fyny ar y bonc, ond roeddwn wedi anghofio dod a'm tun siwgwr. Felly, dyma fi'n gofyn tybed a fuaswn yn cael llwyad gan Glyn, gan nad wyf yn cael blas ar baned heb siwgwr ynddi, ond nid oedd ganddo beth. Yn wir, nid oedd ef nac Emrys yn ei gymryd yn eu te. Dyma Glyn yn awgrymu rhywbeth - tybed a oedd gennyf rywbeth melys yn fy nhun bwyd, ac atebais fy mod â bar siocled Kitkat ynddo. "Wel", meddai, "treia fwyta dy frechdanau heb yfed dy de, ac wedyn pan fyddi di'n dechrau cnoi dy siocled cymera dy de efo fo." Mi wnes innau hynny, ac wrth gwrs, roedd melysrwydd y siocled yn help mawr imi fwynhau fy mhaned. Heb os, mi ddysgais lawer o bethau yng nghwmni yr hen weithwyr, ac roedd hwn yn un ohonynt. 

Efallai y caf sôn am rai o'm profiadau eraill y tro nesaf.

------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2021