Dychwelyd i Batagonia

Elin Roberts yn dychwelyd i Batagonia wedi pum mlynedd

Eleni roeddwn yn ffodus iawn i ennill Ysgoloriaeth Patagonia Cyngor Tref Ffestiniog am yr ail waith a wnaeth fy ngalluogi i ddychwelyd i Batagonia. Mae’r ysgoloriaeth yn bodoli ers i Ffestiniog (Cymru) a Rawson (Ariannin) gael eu trefeillio yn y flwyddyn 2015. Y tro cyntaf i mi deithio i’r Wladfa, roeddwn newydd droi yn 18 mlwydd yn 2017 a dyna oedd y tro cyntaf i mi deithio tramor ar fy mhen fy hun. 

Roedd dychwelyd i Batagonia yn brofiad emosiynol iawn oherwydd fe wnaeth fy mhrofiad cyntaf yn yr Ariannin newid fy mywyd. Fe sbardunodd fy niddordeb mewn materion De America ac o ganlyniad, fe astudiais fy ngradd is-raddedig yng nghampws De America y brifysgol Sciences Po Paris ym Mhoitiers. Y tro cyntaf i mi fynd i Batagonia ychydig iawn iawn o Sbaeneg yr oeddwn yn ei siarad,  ond y tro ‘ma fe ddychwelais yn rhugl yn yr iaith. Roedd hyn o fantais i mi er mwyn gallu rhoi fy mhrosiect ar waith sef prosiect o’r enw Ffestiniog yn Rawson sy’n ymwneud â chasglu straeon am fywydau a thraddodiadau pobl Rawson a Phatagonia. Byddaf yn siwr o rannu’r fideos gyda chi wedi i mi orffen eu haddasu! 

Fe fudodd lawer o Gymru i Batagonia ar y Mimosa yn 1865 er mwyn amddiffyn a gwarchod yr iaith Gymraeg a’i thraddodiadau o ganlyniad i’r anffafriaeth a’r ymdriniaeth wael yr oeddynt yn wynebu gan y saeson. Fe gyrhaeddon nhw ym Mhorth Madryn ar yr 28ain o Orffennaf 1865. Oeddech chi’n gwybod mai Rawson oedd y dref cyntaf i gael ei sefydlu yn nhalaith Chubut? Cafodd ei sefydlu ar y 15fed o Fedi 1865 ac fe gafodd ei henwi ar ôl Guillermo Rawson (Gweinidog Mewnol yr Ariannin) wedi iddo helpu’r Cymry i gael tir yn yr Ariannin.   

Wrth edrych ar Rawson heddiw, mae’n rhaid i ni gofio mai ychydig iawn o bobl sy’n siarad Cymraeg yn y dref. Er nad ydynt yn medru’r Gymraeg, mae hanes a thraddodiadau y Cymry i’w gweld yn glir drwy’r dref ac i’w clywed yn gryf yn y sgyrsiau. Er enghraifft, wrth fynychu’r gystadleuaeth cwis i bobl ifanc, roedd llawer o gwestiynau am Gymry Rawson yn rhan o’r cwis. Yn ogystal â hynny, mae pobl yn parhau i baratoi’r te bach (te a chacennau) gan gynnwys y torta negra galesa, sef bara brith y Cymry yn Mhatagonia sy’n cael ei wneud gyda chynhwysion sydd ar gael yno. 

Fe wnes i fwynhau fy nhaith yn fawr i Batagonia wrth gael y cyfle i gynnal amryw o weithdai yn yr ysgolion lleol am hanes chwareli Bro Ffestiniog a statws safle treftadaeth y byd, stori Lleu a Blodeuwedd, ac hefyd am chwedlau a thraddodiadau Cymru. Bues yn ymweld â Choleg Camwy ac Ysgol Gymraeg y Gaiman, Ysgol Hendre yn Nhrelew, ac Ysgol 47 ac Ysgol Don Bosco yn Rawson. 

Cefais hefyd y cyfle i ymweld ag amgueddfeydd lleol yr ardal sy’n llawn o wybodaeth am hanes y Cymry. Bues i hefyd ar daith i weld y dolffiniaid a’r morfilod ym Mhlaya Unión. Yn ogystal â hynny, fe recordiais 13 fideo am fywyd bobl y Wladfa gan gynnwys fideo am hanes bobl Ffestiniog a aeth i Batagonia ar y Mimosa a phwysigrwydd y traddodiad o’r torta negra galesa. Edrychaf ymlaen at eu rhannu yn fuan.

Os hoffech chi i ddilyn gweddill fy mhrosiect ac i ddysgu mwy am bobl Rawson, gallwch ddilyn y prosiect (ffestiniog_yn_rawson) ar Instagram a Facebook. I gloi, hoffwn ddiolch i Gyngor Tref Ffestiniog am y cyfle i ddychwelyd i Batagonia ac hoffwn hefyd ddiolch i Gyngor Tref Rawson ac i Patricia Alejandra Lorenzo Harris am y croeso cynnes yn Rawson ac i Billy Hughes a Gladys Thomas am eu croeso yn y Gaiman.
- - - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

Ysgoloriaeth Patagonia 2019

Tecwyn Vaughan Jones -cadeirydd y beirniaid- yn trafod enillydd diweddaraf gwobr flynyddol Cyngor Tref Ffestiniog

Dyfarnwyd Ysgoloriaeth 2019 ar Ddydd Gŵyl Dewi, yn Siambr y Cyngor ac roedd teilyngdod sicr eleni eto. Enillydd Ysgoloriaeth 2109 yw Mark Wyn Evans. Brodor o Sgwâr Oakeley a chyn ddisgybl yn Ysgol y Moelwyn ac yna Ysgol Dyffryn Conwy yn Llanrwst cyn mynd ymlaen i astudio yng Ngholeg Menai. Mae ar hyn o bryd yn gweithio i Dŵr Cymru ac yn gweithio fel ffotograffydd amatur gyda chryn ddiddordeb mewn creu fideos ac ymhél a sinematograffeg

Unwaith eto eleni, braint i mi ac i’r ddau feirniad arall, Ceinwen Humphreys ac Anwen Jones oedd cael bod yn rhan o’r broses o ddyfarnu’r ysgoloriaeth yma. Y llynedd dyfarnwyd yr Ysgoloriaeth hon i Lleucu Gwenllian Williams a deithiodd i Batagonia ym mis Hydref, ac rydym yn edrych ymlaen at dderbyn ei hadroddiad am ei phrofiad a byddwn yn rhannu hwn gyda darllenwyr Llafar Bro yn y man.

Pwrpas yr Ysgoloriaeth ydy cryfhau’r berthynas sy’n bodoli rhwng y dref hon a thref Rawson ym Mhatagonia a thrwy hynny gryfhau'r cysylltiad a Phatagonia yn ei chyfanrwydd, a rhwng Patagonia a Chymru. Mae’r Ysgoloriaeth yn ganlyniad, mewn gwirionedd, i’r trefeillio rhwng y Blaenau a Rawson a ddigwyddodd bum mlynedd yn ôl. Mae’r Ysgoloriaeth yn gyfyngedig i rai sy’n byw o fewn ffiniau Cyngor Tref Ffestiniog, neu sydd a’u cyfeiriad cartref yma, ac sydd hefyd rhwng 16 a 30 oed - pobl ifanc yr ardal felly.

Unwaith eto eleni dwi am longyfarch Cyngor y Dref am eu gweledigaeth a’i buddsoddiad yn nyfodol y berthynas hon rhwng y ddryw dref. Mae’r Ysgoloriaeth bellach yn werth £2000 sydd yn swm anrhydeddus wrth gwrs ac sy’n galluogi’r enillydd i ymweld â Phatagonia a chyflawni gofynion yr Ysgoloriaeth … neu mae’n mynd yn bell iawn i helpu i wneud hynny! Mae ysgoloriaeth fel hon, sy’n unigryw, dwi’n tybio ymysg cynghorau cymuned a thref Cymru yn rhywbeth ardderchog ac yn tystio fod y cyngor yn buddsoddi yn y berthynas sy’n dechrau blodeuo rhwng y ddwy dref. Mae’n amlwg fod y Cyngor o ddifrif ac yn gweithredu’n ymarferol i ddatblygu'r berthynas hon.

Mae tri enillydd eisoes wedi ymweld â Rawson a’r Wladfa, tair merch fel mae’n digwydd, ac roedd pob un o’r rhain gyda sgiliau penodol ac yn llysgenhadon gwych i’r dref hon. Mae’r Ysgoloriaeth yn gobeithio annog pobl ifanc i feithrin perthynas dros hir dymor gyda’r Wladfa ac i sicrhau fod ein cymuned ni yma yn elwa o’r berthynas hon … elwa’n ddiwylliannol os nad yn y pendraw ar lefel busnes … pwy a ŵyr be fydd posibiliadau'r dyfodol.

Dan ni’n teimlo fel beirniaid fod angen i bob enillydd sicrhau budd amlwg o’r Ysgoloriaeth hon, boed hynny yn gyflwyniadau i ysgolion lleol a chodi diddordeb plant ifanc yn y cysylltiad hwn gyda’r Wladfa ond hefyd mae modd i godi ymwybyddiaeth y dref ac rydym yn dibynnu ar enillwyr yr Ysgoloriaeth hon i weithredu yn greadigol a chymryd diddordeb yn y gefeillio hwn a meddwl o ddifrif sut y bydd hyn o fantais i Blaenau a Llan ac i’r perwyl hwn mae’r cyngor yn buddsoddi yn y gefeillio hwn.

Cymerwyd y cam cyntaf gan Gyngor y Dref bum mlynedd yn ôl … enwi sgwâr yn enw Rawson; derbyn rhai o drigolion Patagonia yma yn Stiniog a pharhau i wneud hynny; cyhwfan baner yr Ariannin ar Sgwâr Diffwys gyda’r ddraig goch yn ei chanol - gweithred symbolaidd a hawdd ei gwneud siŵr o fod, ond gweithred oedd yn golygu llawer iawn i drigolion Y Wladfa. Diolch i’r rhai fu ynghlwm â’r gweithgareddau hyn, maent wedi braenaru’r tir yn rhagorol a bellach mae’r Ysgoloriaeth yn ymdrech deg iawn i gryfhau ein perthynas gyda’r Wladfa. Braf yw deall wrth gwrs fod yr Ysgoloriaeth hon yn cael ei chynnig yn flynyddol.

Mae cais Mark eleni yn plygu i ofynion yr ysgoloriaeth yn berffaith. Mae Mark yn disgrifio ei hun fel ffotograffydd amatur a dyma’r ymgeisydd cyntaf i roi blaenoriaeth i ffotograffiaeth a fideograffeg fel rhan o’i brosiect.

Un peth sy’n disgleirio trwy’r cais ydy brogarwch … mae wrth ei fodd yn astudio tirwedd yr ardal. Mae’n sôn am greu fideo cynhwysfawr am Stiniog cyn mynd i Batagonia a mynd a hon efo fo. Mae’r lluniau yn dangos cariad tuag at ei fro ac mae’n ymgeisio i gael pobl, trwy ei luniau, i feddwl ac i weld y gorau am yr ardal hon.

Mae’r prosiect wedi ei gynllunio yn ofalus a bydd yn cynnwys lluniau o’r ardal wedi eu tynnu gan yr ymgeisydd. Mae’n cynnwys dwy fideo - un wedi ei greu yn y Blaenau gyda chaniatâd athrawon, i gyfweld plant ysgol ynglŷn â’u profiadau o fyw yn yr ardal.

Bydd lluniau o’r Wladfa yn dod yn ôl i’r ardal a hefyd fideo fydd yn pwysleisio profiad plant a phobl o fyw yn Rawson a’r Wladfa. Bydd y fideo yma ar gael i’w dangos mewn sawl lle yn yr ardal.

Mae’r cais yn estyn allan i drigolion y fro ac mae’n awyddus iawn i’w cynnwys yn ei baratoadau. Bydd yn dibynnu ar ewyllys da trigolion yr ardal, i’w helpu i wireddu y rhan gyntaf o’i brosiect.
Mae’r ymgeisydd yn medru plethu ei holl syniadau i un cynllun sy’n greadigol ac yn gynaliadwy yng nghyd-destun yr Ysgoloriaeth. Mae potensial sylweddol yn y cais hwn a chawsom ein gwefreiddio gan fwriad yr ymgeisydd.

Tecwyn Vaughan Jones
----------------------------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2019.

Stiniog a Phatagonia

Parhau'r gyfres yn nodi canrif a hanner ers taith y Mimosa.

Yn ddiweddar, gwelwyd gefeillio tre’r Blaenau gyda dinas Rawson ym Mhatagonia.

Gwyddom, wrth gwrs, fod amryw o’r ardal hon wedi bod ymysg yr ymfudwyr cyntaf i’r Wladfa gan mlynedd a hanner yn ôl, a gwyddom hefyd fod nifer o ddarllenwyr Llafar Bro, yn ystod y blynyddoedd diwethaf, wedi manteisio ar deithiau wedi eu trefnu gan Sulwyn Thomas neu rai Elvey Macdonald. 

Ond fe sefydlwyd cysylltiad arall hefyd rhwng y Wladfa ac ardal Llafar Bro, yn ôl yn 1980, pan aeth Côr Gyfynys drosodd yno ar daith estynedig, gan ymweld â gwahanol rannau o dalaith enfawr Chubut a chynnal cyngherddau mewn sawl lle megis Trelew a Rawson, y Gaiman ac Esquel yn nhroed yr Andes.

Wrth gyrraedd Rawson, cawsant eu croesawu’n swyddogol gan faer y ddinas ar y pryd.

Flwyddyn ynghynt, yn 1979, daeth côr o Esquel ar daith i Gymru ac ymweld â’r cylch yma. Gan fod trefniadau Côr Gyfynys i ymweld â’r Wladfa eisoes ar y gweill, fe dyfodd cyfeillgarwch parod rhwng y ddau gôr.

 Côr Gyfynys, gyda’u harweinydd Mrs L. Morris, yn croesawu Côr Esquel i Drawsfynydd yn 1979

-------------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2015.
Dilynwch ein cyfres 150 Patagonia gyda'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Bienvenidos a la Plaza de Rawson!

¡ Croeso i Sgwâr Rawson !
Daeth rhai o drigolion Bro Ffestiniog a thu hwnt i ganol tref Blaenau Ffestiniog ar Ddydd Sadwrn y 12fed o Fedi i ddathlu'r trefeillio rhwng y dref â dinas Rawson ym Mhatagonia.

Dyma erthygl fer gan Bedwyr Gwilym o rifyn Medi Llafar Bro.

Diwrnod Patagonia 
 
I ddathlu pen-blwydd ein gefeilldref, Rawson yn yr Ariannin, mae’r Cyngor Tref wedi trefnu -ar y cyd â Blaenau Bendigedig a’r Siambr Fasnach- diwrnod i ddathlu sefydlu Rawson 150 o flynyddoedd yn ôl.
Ar ddydd Sadwrn, Medi’r 12fed bydd Elvey MacDonald, a aned yn Nhrelew ac a fagwyd yn y Gaiman, yn bresennol i ddadorchuddio plac i enwi darn o dir yng nghanol y dref, yn Sgwâr Rawson. Wedi’r seremoni dadorchuddio, bydd Elvey MacDonald yn rhoi sgwrs am hanes Rawson yn Siambr y Cyngor Tref am 3:30yh.

Os nad yw un person a aned yn y Wladfa yn ddigon ichi mewn diwrnod. Beth am ddod draw i Siambr y Cyngor at 5yh i wrando ar Monica Jones o gwmni Teithiau Andes Celtig yn rhoi sgwrs ar y Wladfa Gymreig fel y mae heddiw?


--------------------------------------------

Yn ystod y seremoni cafwyd ychydig eiriau gan Erwyn Jones, Cadeirydd y Cyngor Tref, Dilwyn Morgan, Cadeirydd Cyngor Gwynedd, Liz Saville-Roberts ein haelod seneddol, a gan Elvey MacDonald. Lluniau PW.

 Dwi'n siwr y cawn ni adroddiad yn rhifyn Hydref.

Mae llawer iawn mwy o luniau ar dudalen Gweplyfr/Facebook Blaenau Ffestiniog - Rawson.