Showing posts with label Manod Mawr. Show all posts
Showing posts with label Manod Mawr. Show all posts

18.10.17

Yma mae fy lle

Efallai ein bod yn cymryd ein tirlun a’n hamgylchedd yn ganiataol weithiau, a ddim yn sylwi ein bod yn byw mewn ardal anhygoel o hardd, ond mae’n bwysig eistedd nôl bob hyn a hyn a chofio mor ffodus ydan ni i fyw mewn lle mor brydferth, felly roedd rhifyn Medi 2017 yn llawn dop o erthyglau oedd yn rhoi blas i ni o ddylanwad a gwerth y mynyddoedd sy’n ein hamgylchynu. 

Dyma'r cyntaf yng nghyfres Y MYNYDD: Nesta Evans, ein colofnydd rheolaidd yn trafod gwerth ac ystyr mynyddoedd iddi hi.


Beth mae mynyddoedd a bryniau Bro Ffestiniog yn ei olygu i mi? Llawer iawn. Treuliodd fy  nghyndadau eu plentyndod yn gweithio yng nghrombil y mynyddoedd sydd o’m cwmpas, a magwyd llawer o gewri o fewn y diwydiant llechi. Pobl oedd yn byw ar ychydig, pobl ddiwylliedig, pobl a wybu galedi ond a adawodd well byd i’w plant a’u plant hwythau. Cefais fy magu rhwng y Manod Mawr a’r Moelwyn, ym mhentref bach Manod – atgofion am fywyd hapus, syml iawn – plentyndod  braf, di-ofal a dychwelaf yn ôl yn aml yn fy meddwl. Byw drws nesa i Mald a’i deulu gyda Mald yn treulio llawer o amser yn ein tŷ ni – brawd bach benthyg i Gwenda a fi!

Dyma eiriau un o’r ‘Bobl Cyntaf’ ar raglen ‘Mynyddoedd y Byd – y Rockies’ ar S4C ar nos Sul, Gorffennaf 16. Un o lwyth y Black Foot oedd, balch o’i draddodiadau – ‘Rhan o’r teulu yw’r mynyddoedd’ ac ‘O’r mynyddoedd mae mywyd yn deillio’. Teimlent fod mynd at y mynyddoedd fel mynd at deulu, ac y deuent yn ôl wedi deall pethau’n well.


Bu Alwyn a mi yn ffodus iawn o weld mynyddoedd bendigedig fel yr Alpau, yn cynnwys y Matterhorn hudolus. Buom dros y Caucasus yn Rwsia, gwelsom y Grand Canyon anhygoel a’r Rockies, ac aethom dros India i Thailand.

Ond wyddoch chi be? D’oes dim yn rhoi gwefr a theimlad o ddiogelwch fel mynyddoedd ardal fy nghyndadau.

Rwy’n hynod ffodus. Y peth cyntaf a welaf bob bore wrth agor y llenni yw yr hen Foelwyn hardd. Rwyf wedi edrych arno drwy bob math o wahanol agweddau ac yn dal i feddwl ei fod yn harddach na’r un wyf wedi ei weld!

Roedd Syr Thomas Parry Williams wedi ei deall hi. Dyma ddwy linell o’i soned ‘Moelni’ –
‘Ymwasgai henffurf y mynyddoedd hyn
Nes mynd o’u moelni i mewn i’n hanfod i.’
Ychwanegaf innau –
Mae fy ngwreiddiau mor ddwfn yn yr ardal,
ac yma mae fy lle.
-------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2017.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen MYNYDD isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde*.
Celf gan Lleucu Gwenllian
Llun Paul W.

*Dolenni ddim ar gael ar y fersiwn ffôn, cliciwch 'View web version' ar y gwaelod.


12.12.16

Silff Lyfrau

Ambell lyfr efo cysylltiad lleol ar gyfer y Nadolig.

Pêl-droed Penmachno. Y Dyddiau Cynnar.
Vivian Parry Williams. £5

Yn dilyn her a chais gan gyfeillion yn ei hen filltir sgwâr, aeth Vivian, ysgrifennydd Llafar Bro, ati’n ddiwyd -yn ystod blwyddyn fawr pêl-droed Cymru- i bori a chwilota gwerth degawdau o bapurau newydd, fel y North Wales Chronicle a’r Rhedegydd, a ffynonellau eraill, wrth baratoi ei lyfr diweddaraf.  Mae’n disgrifio’r gwaith yn y cyflwyniad, fel “ymdrech un a fu’n rhan o bêl-droed Penmachno yn y 1960au i geisio dod â ddoe arwyr meysydd ffwtbol Dolydd, Dyfnant, Rhos-goch a Thŷ’n Ddôl yn ôl i ddarllenwyr heddiw.”

Yr awdur ar gae Machno Unedig, Awst 2016. Llun- Paul W.

Mae’n cyflwyno’r gyfrol er cof am yr arwyr hynny, ac yn gresynu nad oedd yr un ohonynt yn dal yma i adrodd eu hanesion. “Dychmygwch y straeon difyr fuasai’n cael eu hadrodd...Ond fel arfer gadael i bethau fynd yn rhy hwyr wnawn...” Ia, gwers i ni i gyd.

Un tîm, Machno Unedig sydd yno heddiw, ond dysgwn bod pedwar tîm wedi bod yno ar un adeg, gan gynnwys Machno Villa, y bu tad yr awdur yn aelod medrus ohono. Llun o’r Villa sydd ar glawr y llyfr.

Mae cae Machno heddiw yn adnabyddus am fod yn serth ar hyd un ystlys, ond cawn weld yn y llyfr bod caeau llawer gwaeth wedi eu defnyddio yn hanes y gamp yno, fel cae Rhos-Goch, oedd yn enwog am y ffos a redai drwy un pen iddo, a gallwn ddychmygu sut le oedd ar y Gors Goch ar ddydd Sadwrn gwlyb!

Os hoffwch glywed am hanesion arwyr megis Guts Morus, oedd yn chwarae yn ei drôns hir oherwydd prinder arian i brynu shorts, neu Dei John Sowth, a Sbrig, a’r gemau ‘cyfeillgar’ gwaedlyd; ac am draddodiad hir timau Machno o ddenu chwaraewyr o Stiniog dros y mynydd, yna brysiwch i brynu copi yn Siop yr Hen Bost, neu gan yr awdur ei hun. Pumpunt yn unig ydi’r pris, neu £6.50 trwy’r post, sy’n fargen o ystyried bod VP wedi cyhoeddi’r gyfrol heb unrhyw nawdd cyhoeddus.



[Gallwch ddarllen cyfres Vivian ar Hanes Pêl-droed Stiniog efo'r ddolen isod.]
* * * *

Copaon Cymru. 48 o Deithiau Mynydd.
Clwb Mynydda Cymru. £15

Un o Benmachno ydi Eryl Owain, golygydd y gyfrol ddeniadol a lliwgar yma, ac mae lle i’w longyfarch o a’r Clwb, ar eu gweledigaeth a’u huchelgais wrth fentro i’r byd cyhoeddi. Meddai’r cyflwyniad: “Breuddwyd aelodau Clwb Mynydda Cymru yw’r gyfrol hon gyda’r bwriad o agor llygaid a chynnig arweiniad i’n cyd-Gymry i werthfawrogi gogoniant ucheldiroedd ein gwlad.”
Cawn bwt sydyn o hanes rhai o’r Cymry fu’n flaenllaw yn y byd mynydda, a chefndir sefydlu’r Clwb fel modd o hyrwyddo mynydda drwy gyfryng yr iaith Gymraeg, efo rhaglen wythnosol o deithiau a gweithgareddau, ac sydd bellach yn ymgyrchu dros warchod cyfoeth enwau ein ardaloedd mynyddig, trwy fudiad Mynyddoedd Pawb.

Ond camp y gyfrol ydi’r ysgrifau gan amrywiol aelodau yn disgrifio’r teithiau, gan gynnwys nifer ym Mro Ffestiniog. Rhaid cyfaddef ei bod yn chwith gweld y daith i’r Moelwynion yn cychwyn a gorffen yng Nghroesor, yn hytrach na dilyn llwybrau trawiadol y Wrysgan neu Gwmorthin a Chonglog, ond mae’n wych ar y llaw arall gweld y Manod Mawr yn cael sylw fel rhan o daith sy’n mynd a ni heibio Beddau Gwyr Ardudwy, Bryn Castell, a Llynnau’r Gamallt cyn cyrraedd y  “pwdin ‘Dolig o fynydd...lle gewch wledd o olygfa”.

Mae Myfyr Tomos, Llawrplwy’ -un o arweinwyr rheolaidd y Clwb- yn disgrifio’r daith i gopaon y Rhinog Fawr a’r Rhinog Fach o Gwm Greigddu ar y Crawcwellt, ac mae taith arall yn cynnwys Moel Ysgyfarnogod a Moel Penolau.

Campwaith o lyfr yn fy marn i, ac un fyddai’n llawn mor ddefnyddiol i fynyddwyr profiadol a newydd.
 * * * * 

Ibuprofen S’il Vous Plait. Teithiau Prysor yn yr Ewros.
Gan ein bod wedi cyfeirio uchod am flwyddyn fawr pêl-droed Cymru, dyma son cyn cau pen y mwdwl am lyfr newydd Dewi Prysor sydd ar fin cael ei gyhoeddi.

Cafodd Llafar Bro ecsgliwsif gan Dewi dros y misoedd diwethaf, efo’i gyfres ‘Breuddwyd Bordeaux’, ac er nad ydi’r llyfr yma wedi cyrraedd y siopau wrth ysgrifennu hyn, cawn edrych ymlaen i glywed llawer mwy am ei hynt a’i helynt wrth ddilyn tîm Cymru dros yr haf. Bydd yn siwr o fod yn gyfrol allweddol i bob cefnogwr ond hefyd i bobl sy’n hoff o hiwmor ac athroniaeth y nofelydd profiadol.

[Mae 'Ibuprofen SVP' wedi cyrraedd y siopau erbyn hyn. Gwyliwch am fanylion digwyddiad yn Siop yr Hen Bost i'w hyrwyddo]

PW

11.5.12

Y Rhandir


Rhan o erthygl gan Jane Battye, yn rhifyn Mai.
Rwyf yn byw ym Mlaenau Ffestiniog ers dros bedair blynedd.  Mi symudais yno efo fy ngŵr, Chris.  Mae o wedi ymddeol.  Rwyf yn dysgu Cymraeg ers bron i bedair blynedd.
Rwy’n hoff iawn o arddio.   Rwyf wedi trio tyfu llysiau mewn potiau yn yr ardd cyn i ni chwilio am randir.
 Ym mis Medi 2010 roedden ni’n cymryd rhan o gae i wneud rhandir. Mae o yng Nghwm Teigl, o dan y Manod Mawr.

Pan oedden ni’n palu gwely llysiau, mi gawsom ni sioc.  Roedd y pridd yn garegog.  Hefyd, roedd 'na gerrig anferth.  Bu rhaid i ni ddefnyddio caib a nerth bôn braich.  Mi wnaeth Chris y rhan fwyaf o’r gwaith.  Mi wnes i symud y cerrig i’r llwybrau.  Roedd 'na ddigon ohonyn nhw i lenwi’r llwybrau i gyd.  Mi wnaethon i roi'r cerrig mwyaf wrth ymyl y cynllun.
Llun P.W.
Roedd y rhan ffrwythau’n waeth, felly, mi benderfynom blannu ar gynllun ‘raised beds.’  Mi wnaethon ni eu gwneud nhw o goed paletau.

Roedd y drydedd ran yn gymysg  garegog a chorsiog.  Mi ddefnyddion ni lechi concrit i wneud lle i ffrâm oer, ac mi wnaethon ni roi bocsys compost yno.  Mi godon ni ‘raised beds’ i’r riwbob a’r merllys - tua dwy droedfedd o uchel.  Hefyd, mi wnaethon ni welyau i’r mafon haf a hydref.

Roedd y bedwaredd rhan yn gorsiog.  Mi wnaethon ni balu allan dri gwely ym mis Mai llynedd.  Erbyn mis Gorffennaf, roedden nhw wedi llenwi efo dŵr ac roedd llyffantod wedi symud i mewn.

Y mis diwethaf, mi ddarganfyddom ni rifft llyffant yno.  Da ni wedi palu allan i uno’r tri gwely ac wedi gwneud pwll dŵr mawr efo ochrau troellog.  Mae 'na lethr i mewn i’r pwll ar gyfer llyffantod. Da ni’n bwriadu plannu planhigion cors o gwmpas y pwll fel gardd wyllt.  Mi fydda i’n edrych ar wyddoniadur planhigion yn fuan iawn.

Llongyfarchiadau i Jane - nid yn unig am ei llwyddiant yn y rhandir, ond hefyd am feistrioli’r Gymraeg i’r lefel hon mewn cyn lleied o amser.   -I.M.
Gallwch ddarllen yr erthygl yn llawn yn rhifyn Mai Llafar Bro.