Llyfr Taith Nem -Hen bechadur o Feirion

Rhyfedd fel mae crefydd yn dal ei afael mewn dyn ar hyd ei oes. Beth bynnag wnaiff dyn, neu lle bynnag yr aiff, mae yn sicr o ddod i gysylltiad â chrefydd mewn rhyw ffurf neu gilydd. Yn ystod fy niferus deithiau, deuais innau, yr hen bechadur o Feirion, i gysylltiad â chrefydd mewn llawer lle, ac er nad wyf yn grefyddwr bybyr, melus ydyw gweled fod Brenin y Brenhinoedd yn eistedd yn gadarn ar ei orsedd.

Yr wyf yn gwybod yn eitha bod hanes gweddol ddigalon i eglwysi Cymru ar hyn o bryd, ond mae'n debyg mai bywyd esmwyth sy'n gyfrifol i ran helaeth am hynny. Wedi gweled llawer math ar grefydd ar hyd a lled y byd, yr wyf yn credu fod yn hen bryd i Gymru newid peth ar ddull y molianau yn y capeli. Hwyrach fod gormod o seremonio mewn eglwysi, ond yr wyf yn berffaith sicr fy meddwl fod rhy ychydig o seremonio mewn capeli. Yr un drefn ers cyn cof, emyn, darllen, emyn a gweddio, cyhoeddi, emyn, pregeth a'r fendith. Onid gwledd fuasai canu anthemau, pregeth fer a holi dipyn ar y pregethwr ar y diwedd. Credaf hefyd fod oes y codwr canu fel yr adnabyddir ef wedio mynd heibio.

Awd i gostau mawr i brynu offerynnau gwych, ond yr hyn sydd yn digwydd yn aml iawn ydyw rhyw gystadleuaeth rhwng y codwr canu a'r organ, a'r gynulleidfa yn methu gwybod p'run i'w ddilyn. Nid ydyw peth fel hyn yn gynorthwy i greu awyrgylch, ac wedi'r cwbwl, mae awyrgylch briodol yn anhebgorol angenrheidiol i wasanaeth crefyddol.

Cofiaf unwaith i mi aros yn Salt Lake City, cartref y Mormoniaid -Saint y Dyddiau Diwethaf- ac os oes rhywun wedi bod yn y fan honno ac yn methu crefydda, y mae wedi ei ddamnio i golledigaeth dragwyddol, yn reit siwr. Mae'r peth tu hwnt i ddisgrifiad, y gwisgoedd a'r canu yn esgyn dyn i fyny at rhyw binaclau o orfoledd na phrofodd mohonyn gynt nac wedyn.

Cofier, gyda llaw, fod nifer fawr o golofnau y Mormoniaid yn Gymry trwyadl. Cwrddais ac amryw ohonynt tra yn y dre. Gŵr mawr yn eu plith oedd Judge Roberts, teulu'r hwn oedd yn hanu o Lanfrothen. Credaf fod y Barnwr yn gefnder i Bryfdir o Flaenau Ffestiniog, ac mae nifer fawr o'r teulu yn byw yno yn awr. Deallaf i un o'r meibion ymweled â Bryfdir tra yn y fyddin yn ystod y rhyfel diwethaf. Aeth i lawr i Groesor i weled yr anfarwol Bob Owen, a chan y gŵr amryddawn hwnnw cafodd hanes ei deulu o'r amser yr hwyliodd nifer fawr o Feirionnydd am Utah.

Cyn 1907 yr oedd tair mil o egwlysi hollol Gymreig yn yr Unol Daleithiau a Chanada. Magwyd plant ynddynt i fedru siarad yr hen iaith yn berffaith. Yn wir, yn llawer gwell nac ambell Gymro na symudodd erioed o Gymru. Iaith y Beibl Cymraeg oedd ganddynt, ac yr oeddynt yn ymffrostio yn y ffaith eu bod yn gallu siarad iaith enedigol eu cyndadau. Mae rhai, wrth gwrs wedi anghofio eu Cymeigdod, ond mae hynny yn bod hyd yn oed yr Sir Fôn!

Clywais hanesyn un tro am Gymro gweddol ymffrostgar yn yr Amerig, ac fel finnau yn llawn o 'bluff'. Gofynnwyd iddo a allasai bregethu a dywedodd ei fod yn hen law ar y gwaith. Gofynnwyd iddo gymeryd y gwasanaeth mewn capel y Sul canlynol. Un o'r capeli 'neis' oedd hwn, a gwelodd yr hen frawd wendid yr aelodau mewn munud.

Wedi pregethu yn Saesneg am ychydig o funudau, yr oedd yn bur galed ar yr hen frawd i feddwl bod eisiau cario ymlaen am chwarter awr araIl. Ac meddai

"Brothers and sisters, the urge is within me to preach to you in one of the dialects of darkest Africa, and I know the good Spirit will enable you to follow my teachings". 

Dialect Affrica Dywyll oedd Cymraeg, ac yr oedd yr hen frawd mewn hwyl fawr yn dweud pob math o bethau.

Wedi bod wrthi am beth amser sylwodd fod un gŵr yn un o'r seddau cefn yn chwerthin nes oedd yn ysgwyd. Ac meddai'r hen frawd, gan ostwng ei lais yn effeithiol,

"A thi, yr hwn sydd yn chwerthin yn y set ôl, os Cymro wyt ti, cau dy geg, neu byddwn ein dau yn uffern".

----------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 1999.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -tywydd ac egwyddorion

Pennod arall o atgofion Nem Roberts yn America.

Mae gwlaw Stiniog yn barchus iawn wrth ochr gwlaw Florida.  Ond yn rhyfedd, gynted i’r gwlaw beidio bydd y tir yn sychu ar ei union.

Mae Arizona wedyn yn dipyn uwch nac arwynebedd y môr, a’r hin felly ychydig yn fwy ffafriol.  Ond y ffaith ydyw bod llawer o amrywiaeth tywydd yn y gwahanol Dalaethau yn yr Amerig. Mewn Talaethau fel Wyoming, Montana a De Dakota gwelir y ‘cowboys’, a’r miloedd gwartheg.  Mae’n wybyddus fod y dynion hyn y cysgu llawer yn yr awyr agored, ond er hynny dywedir fod mwy o ‘silicosis’ ym mysg y ‘cowboys’ nag sydd ym mysg unrhyw ddosbarth arall o ddynion.  Mae’n debyg mai yr hyn sydd yn gyfrifol ydyw y llwch sy’n codi oddiar y ddaear sych pan symudir yr anifeiliaid.  Yn amal iawn gwelir hwynt yn gwisgo cadach ar eu hwynebau tra wrth eu gwaith.

Erbyn hyn mae oes y lladron anifeiliaid wedi darfod, ond yr oedd llawer o ladrata pan oeddwn yno gyntaf yn 1910.  Yr oedd pawb o’r bron yn cario dryll yr amser honno, ond yn wir, welais i ddim llawer anghyffredin fel y gwelir yn y sinema.

Yn ystod yr ail ryfel byd, treuliais y rhan fwyaf o fy amser yn gweithio mewn ierdydd llongau yn Wilmington, Delaware, a Brooklyn.  Yn Brooklyn cynyrchwyd ‘Dreadnoughts’, a’r llongau rhyfel trymaf.  Ffitar oeddwn a gweithiai bawb 12 awr y dydd, bob dydd o’r wythnos.

Nid wyf yn hoffi na chredu mewn gweithio dros wyth awr y dydd, ond nid oedd dewis i neb.  Yr oedd y cyflog yn uchel anghyffredin, ond am bob un fu’n ofalus o’r arian enillai, yr oedd naw yn gwario yn ofer, ac ar derfyn y pum mlynedd yr oedd y rhan fwyaf o’r gweithwyr heb ddimai goch, y cwbwl wedi mynd ar oferedd.

Pan oeddwn gartref un tro, deallais fod llawer o chwarelwyr bro fy mabandod yn gweithio yn Nhanygrisiau a Thrawsfynydd ar y cynlluniau trydan, ac yn ennill arian mawr, dan yr un amgylchiadau ac y gweithiwn innau yn Brooklyn, a’r un oedd yr hanes - gwario ofer.

Brwydrodd ein tadau a’n teidiau am gael wythnos resymol o waith, ond mae dynion heddiw yn tynnu dan draed yr egwyddorion a’r brwydrau hynny.  Methant a deall nad oes arian wedi ei greu sydd yn ddigon i dalu am egwyddor.

Rhyfedd ydyw meddwl nad yw pobl yn ddiogel mewn dinas fel Efrog Newydd, a lleoedd eraill o ran hynny, yn yr ugeinfed ganrif. Yn y cyswllt yma diddorol ydyw astudio rhai o ystadegau yr Unol Dalaethau.  Yn ystod 1962 yr oedd y boblogaeth yn 175 miliwn.  Lladdwyd 41,000 ar y prif heolydd gan geir modur.  Clwyfwyd miliwn a hanner ar yr heolydd.  Y mae 90 miliwn o yrwyr modurau yn y wlad, sef mwy na hanner y boblogaeth.  Mae rhif mawr o blant yn myned i’r ysgolion gyda’i moduron ei hunain, a theimlaf fod hyn yn beth ffôl.  Dechrau ar foethau bywyd cyn dechrau ar waith.

Ar wahan i hynny mae’r peth yn golygu costau mawr i drefnu lleoedd i barcio ceir ger ysgolion cyffredin.  Gall plentyn 15 oed yrru cerbyd modur yn ôl y ddeddf yn yr Amerig, a chredaf fod hyn yn oed rhy gynnar o gryn dipyn, gan nad ydyw plant yn sylweddoli perygl pan mor ieuanc.

Ffolineb hefyd ydyw caniatau gwyr a merched dros 80 oed yrru cerbyd modur.  Bu hanes un gŵr yn gyrru cerbyd ond yn dibynnu yn hollol ar gyfarwyddid bachgen wrth ei ochr.  Bu hyn yn mynd ymlaen am gyfnod maith hyd nes i ddamwain ddigwydd, ac felly daeth y peth i’r olwg.
----------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1999.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -rhegi'n Gymraeg

Pennod arall o atgofion Nem Roberts, o ganrif yn ôl.

Cofiaf unwaith i mi fod eisiau mynd o Efrog Newydd i Galiffornia, ond gan nad oedd gennyf lawer o arian ar y pryd, yr oeddwn yn awyddus i gael fy nghludo heb dalu.  Yr unig ffordd i wneud hynny, wrth gwrs, oedd gweithio am fy nghludiad.

Cefais fod llong yn hwylio drwy’r Panama Canal, a chwiliais am waith ar y llong honno ar unwaith.  Yr oedd llawer yn chwilio am waith ar yr un pryd, ac yr oedd fy ymdrech gyntaf yn fethiant, ond yr ail ddiwrnod bum yn ffodus.  Gofynwyd i mi oeddwn yn gwybod rhywbeth am waith ‘mess boy’, a chan fod gennyf brofiad helaeth o bluff, argyhoeddais y ‘mate’ fy mod yn feistr ar y gwaith.  Doler y dydd oedd y tâl am ddau ddiwrnod ar bymtheg.

Fy ngwaith oedd gofalu am fwrdd bwyta yr is-swyddogion, sef y trydanydd, y pensaer a nifer eraill.  Yr oeddwn, hefyd, yn gofalu am eu ystafelloedd cysgu, a newid y dillad gwlau ac yn y blaen.  Ymddengys hyn yn waith hawdd, ond sylweddolais yn fuan nad oedd mor hawdd.  Yr oedd y brodyr yma wedi arfer cael pawb i redeg ar unwaith i ymestyn iddynt, ac yn amal byddai mwy nag un yn gwaeddi am sylw ar unwaith.  Er cymaint fy mhrofiad, ni honais erioed fy mod yn gallu bod yn holl bresennol, ac felly rhaid oedd gwrando ar eiriau mor hallt a’r môr, ac erbyn hyn dealla’r darllenydd nad wyf yn un o’r rhai hynny all ddioddef peth felly heb roddi ateb yn ôl.

Camlas Panamá, Awst 1914. Manylion isod*

Ambell ddiwrnod ni fyddai’r llong yn hwylio’n esmwyth, a byddwn innau yn methu bod yn rhy sicr ar fy nhraed, yn enwedig wrth gario hambwrdd yn llawn o wydrau a diod ynddynt.  Byddaf yn chwerthin yn amal wrth gofio un tro arbennig.  Un gyda’r nos, yr oedd rhyw chwech ohonynt yn eistedd ac yn yfed a minnau’n cario’r diodydd atynt.  Yr oedd dipyn o wynt, a’r hen long yn pwyso o’r nail ochor i’r llall a minnau fel dyn meddw.  Deuais at fwrdd lle yr oeddynt yn eistedd, ond pan oeddwn yn cyrraedd y bwrdd dyna’r llong yn symud yn sydyn, a syrthiais innau, a’r diodydd ar draws y bwrdd, a’r wisgi a’r gin a’r rym yn rhedeg dros eu pennau.  Galwyd fi yn bob peth ond fy enw priodol ond cefais nerth o rhywle i ddweud dim – yr oedd naw diwrnod arall o’r fordaith i fynd drwyddo.

Yr oeddynt yn yfed yn afresymol ac yn feddw y rhan fwyaf o’r amser.  Pan mae dyn yn feddw, yr amser honno daw ei wir gymeriad i’r olwg meddai’r hen air.

Un noson yr oedd rhai ohonynt yn chware cardiau am arian, a minnau yn ôl ac ymlaen yn cario’r diodydd.  Yr oedd yr enillwyr mewn tymer dda, ond y rhai oedd yn colli eu harian mewn tymer ddrwg.  Yr oedd y chwarae’n brysur fynd yn chwerw, ac unwaith cyhuddodd un y fi, fy mod wedi dwyn ei arian.  Califfornia neu beidio, nid oeddwn am ddioddef hynny, a bron cyn iddo orffen y cyhuddiad, dyna fi yn neidio ato, ac yn gafael yn ei gôt a’i ysgwyd nes yr hanner sobrodd.  Mynodd ei gyfeillion iddo ymddiheuro i mi, a bum innau’n ddigon doeth i’w dderbyn.  Y ffyliaid gwirion yn lluchio eu harian yn ymgolli, yn chwilio am rhywun neu rhywbeth i roddi y bai arno.

Oddeutu hanner nos yr oedd un ohonynt wedi colli llawer o arian, ac wedi yfed yn drwm.  Yr oeddwn wedi sylwi ers meityn ei fod yn brysur golli pob rheolaeth arno’i hun.  Yr oeddwn yn dod a ‘rownd’ at y bwrdd, a chlywn daeru mawr.  Dyna’r colledwr mawr yn neidio ar ei draed ac yn cyhuddo un o’r lleill o dwyllo.  Chlywais i erioed y fath iaith, ac yr wyf wedi clywed fwy na’r helyw o blant dynion.

Y peth nesaf welais oedd y colledwr yn cerdded yn ôl oddi wrth y bwrdd, ac yn sydyn yn taro ei law yn ei lodrau ac yn tynnu cyllell fain allan, a’i thaflu at yr un oedd yn taeru ag ef.  Planodd y gyllell rhyw fodfedd neu ddwy oddi wrth ei galon.  Neidiodd pawb ato gan ei fwrw i’r llawr, a rhedodd rhywun am y capten.  Daeth hwnnw i mewn a gwelodd y sefyllfa ar ei union.  Aed a’r troseddwr i ffwrdd, a welais i mohono am y gweddill o’r fordaith.  Deallais ei fod  mewn cell, heb ddim i’w fwyta ond bara a dwfr.

Yr oedd hwylio drwy Gamlas Panama yn brofiad eithriadol.  Golygfa fendigedig o bob tu, ond yr haul yn boeth ddychrynllyd, minnau a phawb arall yn chwysu galwyni. 

Cyrhaeddasom San Diego ac ymhen ychydig ddyddiau yr oeddym yn San Francisco.  Cefais yr ychydig gyflog oedd yn ddyledus i mi, a dwedais wrth y ‘mate’ nad oeddwn yn dychwel i Efrog Newydd.  Galwodd fi bob enw dan haul, a gelwais innau yntau bob enw yn ôl.  Fel yr oeddwn yn cynhesu i’r gwaith bwriais allan ambell reg Gymreig, ac yr oedd yn amlwg bod rheini yn cael effaith arno.  Er nad ydwyf yn cyfreithloni rhegi, byddaf yn meddwl fod rhywbeth trymach mewn rheg Gymreig na’r un iaith arall.  Felly oedd hi y diwrnod hwnnw, beth bynnag.
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 1999. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
*Llun: o Lyfrgell Cyngres yr Unol Daleithiau, cyfeirnod ID cph.3b17471. Yn y parth cyhoeddus am iddo gael ei gyhoeddi cyn 1923. Mwy o wybodaeth ar Wikipedia

Llyfr Taith Nem -gwybod popeth am eliffantod!

Pennod arall o atgofion dechrau’r ganrif ddwytha' gan Nem Roberts, Rhydysarn.



Heb waith, heb fwyd
Profiad digalon iawn i unrhyw ddyn ydyw bod ymysg y diwaith.  Mae yn brofiad blin i ddyn pan y digwydd hyn yn ei wlad ei hun, ond fil gwaeth ydyw bod yn ddiwaith mewn gwlad estron.  Hwyrach nad ydyw’r peth cyn waethed heddiw ag yr oedd flynyddoedd yn ôl, gan fod cynorthwyo sylweddol i’w gael, ond nid fel yna oedd pethau yn nechrau’r ganrif.  Gwir oedd y gair ‘Heb waith, heb fwyd’ yr adeg honno.  Y syndod ydyw fod cyn lleied o ladrata wedi cymeryd lle oherwydd rhaid i ddyn wrth fwyd ac ymborth, a phan aiff pethau yn eithafol, os na chaiff dyn y pethau hynny drwy deg, fe’i caiff drwy dwyll.

Cofiaf yn eitha da y flwyddyn 1908, pan oeddwn yn ddiwaith yn Utica, ac yn teimlo’n bur ddigalon, ac yn fodlon cymeryd unrhyw waith am unrhyw gyflog.  Yr oeddwn wedi ceisio gwneud popeth i gael bachiad, ond nid oedd hyd yn oed fy ‘bluff’ yn ddigon.

Safai tri ohonom ar gornel y stryd, a daeth gŵr atom a gofynodd oedd un ohonom yn gwybod rhywbeth am geffylau.  Atebais ar amrantiad fy mod wedi fy ngeni a’m magu ar fferm: celwydd golau, ond yr oeddwn am fentro rhywbeth.  Os eliffant fuasai gan y brawd dan sylw, buaswn wedi ateb fy mod yn gwybod pob peth am hwnnw hefyd!  Cerddais gydag ef, a dywedodd mai’r gwaith oedd cymeryd gofal o ddau geffyl a cherbyd mewn angladd.  Byddai pedwar o alarwyr yn y cerbyd, a dywedodd fy mod i ddilyn yr hers, ond nid oedd angen pryderu o gwbl gan fod y ceffylau yn gwybod yn iawn beth a sut i wneud.  Gwisgais mewn het ddu uchel, a chôt ddu a botymau melyn.  Yn wir meddyliais fy mod yn debycach i yrrwr mewn syrcas na mewn cynhebrwng.

Wrth ddilyn yr hers, gwelais fod yr orymdaith yn nesau at yr heol yr oeddwn yn byw ynddi, a theimlwn yn bur anifyr yn y wisg ryfedd oedd amdanaf.  Wedi myned ychydig ymhellach, gwelais gyfaill i mi yn sefyll ar ochor yr heol, a gwaeddais ei enw – George.  Edrychodd i bob man gan fethu deall o ble daeth y llais, ac o’r diwedd gwelodd fi yn eistedd yn urddasol yn y wisg bondigrybwyll, mor ddifrifol ac un o'r seintiau cyntaf, fel pe buaswn heb wenu erioed.  Yr oedd yn ei ddyblau yn chwerthin.

Wedi’r angladd gorchymynwyd fi i ddanfon y galarwyr gartref.  Nid oedd gennyf syniad sut i ddod o hyd i’w cartref, ond dywedodd y gŵr fod y ceffylau yn gwybod y ffordd eu hunain, nad oedd ddim ond gafael yn y tresi.  Cymerais ef ar ei air a mwynheais fy hunan yn edrych o gwmpas y dre, a’r hen geffylau yn trotio ymlaen.  Dal i fynd oedd y ceffylau, ac yr oeddwn wedi clywed rhyw fath o gynwrf y tu fewn i’r cerbyd unwaith neu ddwy, ond ni chymerais fawr o sylw.  Er fy syndod cyrhaeddasom yn ôl at stablau yr hen geffylau a neidiodd y pedwar allan mewn tymer ofnadwy.  Ymddengys eu bod wedi ceisio cael fy sylw filldiroedd yn ôl pan oeddwn ychydig o lathenni oddi wrth eu cartref, ond yr oedd eu cartref eu hunain yn bwysicach i’r ceffylau.  Pe tae’r ymadawedig wedi clywed yr iaith, buasai wedi troi yn ei fedd newydd.  Fodd bynnag, rhoddais y ceffylau yn y stabal, a chefais 50 cent am fy ymdrech.

Y dydd canlynol, bum ddigon ffodus i gael gwaith arall gyda gŵr oedd yn gwerthu glo. 

Gorchymynwyd fi i rawio dwy dunell o lo i gerbyd, ond yn gyntaf yr oedd yn rhaid ei rawio trwy’r gogr, er mwyn i’r glo mân syrthio allan.  Rhoddwyd y rhaw arswydus o fawr i mi – yr oedd yn fwy na thair rhaw gyffredin a pherodd gryn boen cefn imi.  Wedi cyrraedd y tŷ lle’r oedd y glo i fyned, ceisiais gael y ceffylau i ‘bacio’ yn ôl trwy’r llidiart.  Llidiart cul oedd hwn, a fu erioed y fath helynt.  Ni allwn ddylanwadu y ceffylau o gwbl, ac fel yr ai un i un cyfeiriad, ai’r llall i gyfeiriad arall.  Ceisiais eu hargyhoeddi mewn Cymraeg a Saesneg, ond nid oeddynt yn deall yr un o’r ddwy iaith, a’r canlyniad oedd malu y llidiart a’r pyst o’r naill du yn ufflon.  Dadlwythais y glo gynted gallwn a neidiais i’r cerbyd i ddychwelyd yn ddioed i’r iard lo.

Yr oedd llwyth arall yn barod i’w ddanfon, a’r tro hwn daeth perchennog yr iard gyda mi.  Gwelodd ar ei union mai tra anobeithiol oedd fy ymdrechion fel cariwr glo, a rhoddodd ddau swllt i mi i fynd oddi yno gynted a gallwn.

Bum i yn ddigon ffodus i gael gwaith yn ystod y dirwasgiad yr amser honno, ond fy nghyngor i unrhyw un ydyw dychwelyd gartref pan wel ddirwasgiad ar y gorwel.  Lle brwnt ydyw gwlad estron mewn cyfnod o ddirwasgiad.

Cofier hefyd nad newn amlen cyflog mae dod o hyd i gyfrinach hapusrwydd, ond mewn calon.
----------------------------------



Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 1999. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
 

Llyfr Taith Nem- Celwydd Golau

Pennod arall o atgofion dechrau’r ganrif ddwytha' gan Nem Roberts, Rhydysarn.

Y mae gan pob ardal ei phen celwyddwr

Yn ystod fy aml deithiau, cwrddais a llawer cymeriad o bob math. Rhyfedd fel mae’r Bod Mawr wedi creu pawb a phob peth yn wahanol. Fel rheol cymeriad anturiaethus sydd yn cymeryd y cam mawr o adael gwlad, ond fe aiff rhai oherwydd ofn. Eraill yn mynd oherwydd rhyw rodres, ac i mi, dyma’r cymeriad mwyaf annifyr i fod yn ei gwmni ydyw’r cymeriad rhodresgar.

Un tro tra yn croesi o Southampton i Efrog Newydd ar un o’r llongau mwyaf, syrthiais i sgwrs a rhyw wr. Yr wyf fi yn siaradwr go lew, ond ni ches gyfle i gael gair i mewn gyda’r brawd yma. Yr oedd, meddai ef, wedi bod yn beldroediwr mawr, yn wir y mwyaf welodd y byd erioed. Gwelais yn fuan fod ei ddychymyg yn fwy na’i ffeithiau, a’r celwyddau yn amlach eu rhif na’i wirioneddau, ond nid oedd gennyf ddewis ond gwrando.Yr oedd yn chwarae gyda rhyw dîm, ac os oedd unrhyw gic gosb, efo oedd i’w chymeryd gan fod ei gic mor erchyll.

Un diwrnod, meddai ef, yr oeddynt yn chware yn erbyn tîm o dref gyfagos, ac yn ystod y gêm, baglwyd un o flaenwyr ei dîm, a rhoddwyd gic gosb rhyw ugain llath oddiwrth y gôl. Fel arfer, efe gymerodd y gic gosb. Yr oedd yn gic mor enbyd, fel na chafodd y golgeidwad gyfle i godi ei freichiau a tharawyd ef yn ei ben gan y bêl. Disgynodd y golgeidwad drwy’r rhwyd tu ôl i’r gôl, a chymaint oedd nerth y gic, fel aeth y bêl i fyny yn uwch ac uwch, ac o’r golwg yn y cymylau, a chan nad oedd pêl arall ar gael, rhaid oedd darfod y gêm ar unwaith.

Meddyliais fod y stori yn darfod yn y fan yna, ond ymlaen â‘r storiwr. Dwy flynedd wedi hynny, meddai, yr oedd ar daith ac yn edrych ar Raeadrau y Niagara, wrth ben y trobwll mawr. Tra yn edrych ar ogoniant yr olygfa, yn sydyn, dyna beldroed yn disgyn o’r awyr ar ei ben ac yna yn disgyn i drobwll. Er cymaint y perygl, tynodd ei gôt i ffwrdd a phlymiodd i eigion y trobwll dychrynllyd.

Rhaeadrau Niagara. Defnyddir trwy Drwydded Dogfen Rhydd GNU, o wefan Wicipedia

Yr oedd yn nofiwr heb ei ail, a chafodd afael yn y beldroed, a nofiodd yn gryf at y lan. Nid oedd obaith iddo ddod o’r dwfr ond mewn un lle bychan, ac fel y digwyddodd hi, yr oedd arth enfawr yn sefyll yn y fan honno. Cyrhaeddodd y lan, a dyna’r arth yn cerdded yn araf i’w gyfeiriad. Rhoddodd y beldroed yn ei law chwith, ac yna, yn sydyn, gwthiodd ei fraich dda i lawr gorn gwddf yr arth.

Tagodd yr anifail, a syrthiodd i’r trobwll, le y llyncwyd ef i’r eigion. Dringodd y cyfaill y graig serth yng nghanol cymeradwyaeth torf fawr oedd wedi ymgasglu. Coelio neu beidio, y bêl honno oedd yr un aeth ar goll ac ôl y gic erchyll ddwy flynedd yn flaenorol!

Bu’r beldroed, meddai ef, yn mynd o amgylch y byd am amser maith, a chroniclwyd yr hanes ymhob rhan o’r byd. Hwyrach fy mod yn un gwirion yn gwrando ar y brawd, ond yn reit siwr yr oedd ef yn wirionach yn dweud y fath stori.
----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem- 'gwlad chwe mis'

Hedfan i Ganada
Er i mi deithio gymaint ar hyd fy oes, ychydig iawn deithiais mewn awyrenau.  Mae’n debyg fy mod yn perthyn i’r dosbarth hwnnw sydd yn credu buasai’r Bod Mawr wedi rhoi adain i ddyn pe tae wedi bwriadu iddo hedfan.  Daw hyn a hen stori o ‘Stiniog i fy nghof.

Yr oedd hen gymeriad doniol yn labro yn y chwarel, a’i waith oedd cynorthwyo i dynnu y wageni yn y lefel dan y ddaear.   Un dydd yr oedd yr hen frawd yn ysmygu pan ddaeth y stiward heibio, ac meddai’r stiward, “John, pe tae’r Bod Mawr wedi bwriadu i ddyn ysmygu, fe fuasai wedi rhoddi corn simdde ar ei ben.”  Edrychodd John yn graff arno, ac meddai, “Ddigon posib wir, ond pe tae o wedi bwriadu i minnau dynnu wagen, mi fuasai wedi rhoddi bachyn ar fy nhîn hefyd!”

Unwaith, fodd bynnag, bu i mi deithio mewn awyren o Detroit, Michigan i Calgarry, Alberta trwy Montreal a Winnipeg.  Rhyw syniad rhyfedd oedd edrych i lawr o’r uchelder a gweled yr holl fyd megis yn mynd heibio.  Daeth yr adnod honno i’m meddwl “Yr Arglwydd sydd yn edrych i lawr o’r nefoedd ac yn gweled holl feibion dynion.”  Yn wir teimlais y gallwn ddweud, “Y fi sydd yn edrych i lawr o’r nefoedd ac yn gweled holl feibion dynion.”

Yr oeddwn yn gweled natur yn ei holl ogoniant, yr afonydd yn gwau drwy’i gilydd, a’r mynyddoedd yn esgyn y naill wrth ben y llall, a miloedd o aceri o geirch a chorn.  Rhyfedd ydyw sylweddoli er mor fychan yw maint dyn yn ochor y pethau yma, mai dyn wedi’r cwbwl ydyw creadigaeth fwyaf Duw.  Ambell waith yn hedfan yn uwch na’r cymylau, ac fel pe taswn wedi ffarwelio oddi wrth y byd yn gyfangwbl.  Hoffwn pe tawn wedi cael y profiad heb swn y moduron, a chael teithio yng nghanol distawrwydd yr eangder mawr.

Cymerodd y daith ddeuddeng awr gan gyrraedd Calgarry hanner awr wedi saith y nos.  Cymerais fodur o’r porth awyr i’r ddinas a’r peth cyntaf welais oedd adeilad yn dwyn yr enw ‘Wales Hotel’.  Cofier mai’r gair ‘Wales’ dynodd fy sylw ac nid ‘Hotel’.  Sylwodd gyrrwr y modur fy mod yn craffu ac yr enw a gofynodd i mi ai Cymro oeddwn.  Ymddengys mai Cymro oedd yntau o Forgannwg.  Wedi cerdded dipyn o amgylch y ddinas, cyfeiriais tua’r orsaf i gymeryd trên am Ponaka, a chyrhaeddais yno tua phump o’r gloch y bore.  Nid oedd yr un creadur dau – na phedwar – troed o gwmpas, ond wedi ychydig amser gwelais heddwas, a chyfeiriodd hwnnw fi at gartref fy nghyfneither, gynt o Benrhyndeudaeth.  Cerddais tua wyth milltir drwy gaeau o yd, ceirch a haidd.

Rhyw 200 milltir ymhellach nae Edmonton, ar derfynnau Alaska, ond oherwydd yr hin ofer meddwl am fyned yno ond rhwng Ebrill a Medi.  Yn ystod y misoedd eraill mae’r tywydd oer yn rhy eithafol, a rhewir y ddaear dros ddeg troedfedd i lawr.  Dywedodd ffermwr o Winnipeg wrthyf mai gwlad chwe mis ydyw Canada.  Mae llawer o hysbysebu am ffermwyr o Brydain, ac addaw cyflogau da, ond fy nghyngor i i unrhyw un yn y cyswllt yma ydyw gwneud yn siwr ym mha ran o’r wlad mae y fferm, a sicrhau gwybodaeth gyflawn am y tywydd.

Peth arall i’w gofio ydyw fod llawer o’r ffermydd yma mewn lleoedd anial iawn, heb fywyd cymdeithasol o gwbwl, fuasai hynny yn dipyn o newid i unrhyw un o Gymru, oherwydd bywyd unig ydyw’r bywyd di gymdeithas.  Ar un adeg arferid rhoi 60 o aceri o dir i unrhyw un ddeuai i’r wlad i ffermio o Brydain.  Neidiodd llawer i’w derbyn, ond wedi cyrraedd yno, sylweddasant fod yr aceri hynny yn goed a mieri.  Rhaid oedd tynnu’r coed o’r gwraidd gydag ychain, a hwythau yn tyfu yn agos at eu gilydd.  Gwaith torcalonus oedd dechrau ar waith felly, a thorodd llawer un ei galon cyn gorffen y gwaith.  Os nad oedd y gwaith yn cael ei gwblhau, cymerai’r llywodraeth y tir yn ôl.

Er hyn i gyd, mae Canada yn wlad eithriadol o gyfoethog.  “Ei thorrog wythien arian, a’i phlwm a’i dur yn fflam dân.”  Oherwydd hynny mae amryw o gyfleusterau i’r gŵr nerthol a diwid, ond i lwyddo yno rhaid wrth iechyd a phenderfyniad eithriadol.  Fel y dywedodd hen Gymro rhyw dro, “Nid lle i deiliwr o ddyn.”
---------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem- 'y canwr mwyaf difrifol..'

Pennod arall o  hanesion rhyfeddol Nem Roberts Rhydsarn yn ‘Merica.

1930’au
Meddyliais un tro buaswn yn hoff o fod yn ganwr.  Yr oeddwn wedi gwrando ar amryw, a phob tro yr oeddwn yn eiddigeddus o’u doniau.  Doeddwn yn gwybod fawr ddim am gerddoriaeth, ond teimlwn na fuaswn yn hir yn dysgu canu, a mwya’n y byd feddyliwn am y peth, sicraf yn y byd oeddwn fod defnydd canwr o fri ynof.  Ymddengys i mi wneud peth camgymeriad ar ddechrau yr yrfa.  Yn lle myned at athrawes profiadol i geisio dysgu, eis ati i addysgu fy hunan.  Rhaid dysgu plentyn i gerdded, rhaid dysgu pregethwr i bregethu, ac yn siwr rhaid dysgu perchen llais sut mae ei ddefnyddio.

Wedi rhai wythnosau yr oedd eisteddfod yn y ddinas lle’r oeddwn yn aros, ac heb feddwl ddwywaith penderfynais ymgeisio ar yr unawd tenor.  Yr unawd odd ‘Y Dyddiau Gynt’.  Cefais sgwrs ac un dadganwr profiadol a dywedodd wrthyf mai peth doeth cyn canu yn gyhoeddus oedd peidio bwyta drwy’r dydd y gystadleuaeth, a’i bod yn haws canu ar ystumog wag, ond yr oedd yn bwysig cario potel o wisgi yn y boced, a dipyn o glycerine ynddo, a chymeryd swig yn achlysurol.  Pe tawn wedi clywed am yr ystumog wag yn gynt, mae’n debyg y buaswn wedi rhoddi heibio uchelgeisio fel dadganwr.

Daeth diwrnod y gystadleuaeth, a thra’n gweithio yn y ffactri dychmygwn glywed cymeradwyaeth y dorf – yn wir clywn fy hunan yn taro C uchaf fel Caruso.

Fel y dywedodd rhyw feirniad rhwy dro:
“waeth i ddau heb a chanu deuawd ‘y ddau forwr’ a hwythau yn edrych fel dau deiliwr”
felly rhaid oedd gwisgo yn briodol i’r dasg.

Tua chwech o’r gloch y noson honno, gwelais y brawd roddodd y cyngor i mi am yr ystumog wag, a’r peth cyntaf ddywedodd oedd, “Beth am fynd am lasiad neu ddau i dafarn Jack Jones?”  I mewn a ni yn ddioed, ac wedi glasiad neu ddau, anghofiodd ef a minnau am bwysigrwydd ystumog wag, a bwyta ac yfed buom nes oeddym yn llawn at y gwddf, ac yna i ffwrdd a ni i’r Eglwys Gymraeg, lle cynhelid yr eisteddfod. 

Gŵr tal a locsyn du ganddo oedd arweinydd y cyfarfod, a llais fel udgorn ganddo.  Dangosodd fy nghyfaill y beirniad canu i mi, a chymerais yn erbyn y brawd ar fy union, er na welais i erioed mohono o’r blaen.  Wedi cystadleuaeth neu ddwy, awd ymlaen at gystadleuaeth yr unawd tenor – moment y gogoniant neu’r gwymp.  Yr oedd saith wedi anfon eu henwau, ond er galw ac ail alw amdanynt nid oedd neb yn ateb.  Fy enw i oedd yr olaf ar y rhestr, ac meddai’r arweinydd, 
“A ydyw E.R. yn bresennol.”  
Yr oeddwn yn fud a chlywn fy mhengliniau yn taro yn eu gilydd fel drwm.  

“Os ydyw E.R. yn bresennol, fe gaiff y wobr”  meddai’r arweinydd.
“YMA!” meddwn mewn llais uchel o’r sedd uchaf yn yr oriel, ac i ffwrdd a mi i’r llwyfan i dderbyn y wobr, gan anadlu yn rhydd wrth feddwl nad oedd angen i mi ganu.  Ond pan gyrhaeddais y llwyfan, cefais sioc ddyrchrynllyd pan dywedodd yr arweinydd, “Er nad oes neb arall wedi dod i ymgeisio ar yr unawd, rhaid profi teilyngdod, felly distawrwydd, os gwelwch yn dda i E.R. ganu ‘Y Dyddiau Gynt.”  

Yn rhyfedd daeth rhyw hyder i mi o rhywle, wn i ddim o ble daeth, pa un ai’r ddiod, neu’r ffaith nad oedd neb arall yn cystadlu yn fy erbyn, ynte gweld deg dolar o fewn fy llaw megis.  Ta waeth, mi es drwy’r unawd, ond cymysglyd iawn oedd y gymeradwyaeth, ac nid fel oeddwn i wedi ei glywed yn fy nychymyg yn ystod y dydd.

Daeth y beirniad i gyflwyno ei feirniadaeth ar fy ymdrech gyntaf fel dadganwr, ond fel y digwyddodd hi, honno oedd fy ymdrech olaf hefyd.  Yr oeddwn wedi fy namnio yn ei frawddeg gyntaf.  
Meddai: 
“Dyma’r dadganwr mwyaf difrifol glywais ar lwyfan erioed.  Nid oedd yn gwybod yr unawd, nis gallai gynhyrchu ei lais, ac nid oedd ganddo lais i’w gynhurchu.
Yr wyf am iddo gael y wobr, nid am ei ddadganiad, ond am ei ddigywileidra yn dod i’r llwyfan.”  
Ac felly y bu.

Er hynny i gyd, credaf hyd heddiw i’r beirniad hwnnw fod yn rhy llym o lawer.  Dywedodd y cyfeilydd wrthyf bod gennyf ddefnydd llais da, ond fy mod angen llawer o hyfforddiant.

Ar wahan i fy ymdrech drychinebus credaf fod beirniad yn rhy frwnt o lawer wrth gystadleuwyr ieuanc.  Sathru yr ymgeisydd yn lle ei helpu a’i annog i fwy o ymdrech.  Wedi’r cwbl pe tae pob ymgeisydd yn berffaith ni fuasai cystadleuaeth.  Pwy wyr, hwyrach pe tae’r beirniad hwnnw wedi bod yn garedicach y noson honno, y buaswn erbyn heddiw yn nodedig fel un ddatganwyr operataidd mwyaf Cymru.
--------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -'eisiau llonydd mae crwydryn'

Pennod arall o Lyfr Taith Nem, hanesion rhyfeddol Nem Roberts, Rhydsarn yn ‘Merica, a llythyr at y golygydd gan un a gyfarfu Nem yno.

1929
Unwaith yr oeddwn yn teithio mewn cerbyd modur o Los Angeles, Califfornia. Cychwynasom am hanner dydd er mwyn cyrraedd anialwch y Mojova. Nid oedd y ffyrdd mewn cyflwr da yr adeg honno, a theimlwn fod perchennog y cerbyd yn gyrru yn rhy wyllt ar ffyrdd cyffredin. Y canlyniad oedd cwympo i ffos ar ochr y ffordd a malu y pwmp tanwydd a’r ffenestr flaen. Bu fy mhrofiad yn gynhorthwy a llwyddasom i fynd ymlaen, ond erbyn tua dau o’r gloch y bore yr oedd y gyrrwr wedi blino, a rhaid oedd aros a cheisio cysgu yn y modur ar ochr y ffordd.

Y peth nesaf oedd clywed drws y cerbyd yn cael ei agor a gŵr gyda hances boced am ei wyneb a gwn yn ei law yn gorchymyn i ni godi ein breichiau wrth ein pennau. Yr oedd lleidr arall yr ochr arall i’r cerbyd. Dychrynais yn enbyd, wedi’r cyfan nid peth dymunol ydyw i ddyn gael ei ddeffro o drwmgwsg i wynebu llawddryll.

Pwysodd un o’r lladron ei lawddryll yn fy meingefn, a rhoddodd law yn fy mhoced a chymerodd bum dolar, yr oll oedd yn y boced honno. Dechreuais fynd drwy’r pocedi eraill, ond dywedais wrtho mai pum dolar oedd yr oll feddiannwn. Yn rhyfedd iawn coeliodd fi, ond pe tae wedi chwilio yn fanwl mi fuasai wedi dod o hyd i gant a hanner o ddoleri mewn poced yn fy nghrys. Llwyddodd y lleidr arall i gymeryd $200 o boced fy nghyfaill, ac ugain doler oddi ar frawd oedd yn eistedd y tu ôl. 

“Penderfynais fod fy mywyd yn werth mwy na phum doler”

Tra yn sefyll a’m breichiau i fyny meddyliais am geisio taro y lleidr a fy mhenelin, ond penderfynais fod fy mywyd yn werth mwy na phum doler. Penderfyniad doeth oedd hynny, mae’n debyg, gan y buasai y lleidr wedi gallu fy saethu yn hawdd cyn i mi ddod a’m braich i lawr. Wedi dwyn yr arian gorfododd y lladron i’r gyrrwr bwyntio ei gerbyd tua’r gorllewin a’i siarsio i beidio ei dilyn, neu fwled fuasai’r atebiad! Am weddill y siwrnai 3000 milltir, rhaid oedd i mi dalu’r costau i gyd o LA i Philadelphia, ac yna i Efrog Newydd. Buasai yn well i mi fod wedi teithio gyda’r trên – ac yn llawer rhatach!

Cefais brofiad rhywbeth yn gyffelyb yng nghanol dinas Efrog Newydd: un diwrnod yr oeddwn yn cerdded yn araf ac yn edrych o gwmpas yn ddigon didinwed. Yn sydyn cerddodd dau ddyn i’m hwyneb, a gafaelodd un yn fy ngôt, gan fygwth fy lladd yn y fan a’r lle os na roddwn fy holl arian iddo. Rhaid oedd penderfynu mewn amrantiad beth i’w wneud yn yr argyfwng. Ceisiais yr hen ‘bluff’, yr oeddwn yn meddwl mai dau rodresgar oeddynt, ond rhoddasant fygythiad terfynol i mi, yr arian neu fwled. Penderfynais ymddangos fel pe mewn dychryn, yn wir yr oeddwn wedi dychryn, ac wn i ddim sut olwg oedd arnaf, ond dywedodd un rhywbeth wrth y llall, a gollyngodd fi, ac ar yr eiliad honno neidiais rhwng dau gerbyd ar ochr yr heol. Mae’n debyg mai dyna’r symudiad cyflymaf wnes erioed yn fy mywyd. Aeth y ddau ymlaen ac anadlais yn rhydd drachefn.

Mae’r crwydryn gan amlaf eisiau llonydd, ond hefyd, camgymeriad mawr i unrhyw grwydryn ydyw rhoi ei drwyn ym musnes rhywun arall. Y gyfrinach ydyw i’r crwydryn feindio ei fusnes ei hun, a gadael i bawb a phob peth arall weithio eu hiachawdwriaeth eu hunain. Mae yn bwysig iawn cadw allan o bob helynt, oherwydd nid oes fawr o gydymeimlad â dieithryn mewn unrhyw fan. Fel mater o ffaith anhawdd ydyw cael y gwir grwydryn i son am ei brofiad. Y gŵr sydd yn cymeryd arno ei fod wedi crwydro llawer ydyw’r mwyaf awyddus i siarad am ei deithio. Mae’n debyg bod llawer o resymau am hyn. Yn y lle cyntaf, unigolyn ydyw’r gwir grwydryn, a gwyr nad ydyw ei ddiddordebau ef yn ddiddorol i eraill. Yn yr ail le mae llawer o hanes bob crwydryn yn gyfryw na ellid yn hawdd eu hadrodd na’u croniclo; ond mae’n debyg bod hynny’n wir yn hanes yr helyw o blant dynion. Hefyd profiadau personol sydd gan y crwydryn ac nid llawer o brofiadau cymdeithasol.

------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998. 
Yn yr un rhifyn oedd llythyr at y Golygydd:

Annwyl Olygydd,
Wrth ddarllen Llafar Bro y mis yma a gweld hanes Nem Roberts ynddo fe ddaeth llawer o atgofion i’m meddwl. Yn y flwyddyn 1930 yr oeddwn yn byw yn Los Angeles, Califfornia, ac yn mynychu’r Capel Cymraeg ar 12th Vanenski. Ymysg yr aelodau yno yr oedd Nem Roberts o Ffestiniog a chefais aml sgwrs ag ef a llawer hwyl wrth iddo son am rhai troeon yn ei fywyd. Yn y flwyddyn 1932 yn 23 oed yr oeddwn yn gadael LA ac yn dychwelyd i Gymru gan deithio fy hunan ar y trên i Efrog Newydd, taith o filoedd o filltiroedd ac a gymero rhai dyddiau.

Erbyn hyn yr oedd Nem Roberts wedi gadael LA ac yn Efrog Newydd felly dyma gysylltu ag ef a bu yn garedig iawn. Fe ddaeth i’r orsaf yn Efrog Newydd i fy nghyfarfod a mynd a fi i dŷ ffrindiau yr oeddem ni’n dau yn eu hadnabod gan eu bod hwythau wedi byw yn LA. Bu hen siarad a bwyta ar ôl cyrraedd cartref Mr a Mrs Wright a daeth Nem hefo nhw drannoeth i fy rhoi yn ddiogel ar fwrdd y ‘Sythia’ ar y fordaith yn ôl i Gymru.

Ymhen rhai blynyddoedd wedyn a finnau wedi priodi ac yn byw yma daeth Nem drosodd i Ffestiniog a daeth i’m gweld. Cefias y fraint o roi croeso iddo i dalu tipyn bach am ei garedigrwydd i mi yn Efrog Newydd.

Rwyf yn mwynhau darllen Llafar Bro ac wedi cadw barddoniaeth o waith Rhagfyrun Pierce (gynt) oedd yn gefnder i mi.

Bessie Glyn Williams. Porthmadog.

--------------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -anhrefn ar y môr

Dychwelwn i bori yn Llyfr Taith Nem, hanesion rhyfeddol Nem Roberts, Rhydsarn yn ‘Merica ddechrau’r ganrif dd'wytha.

Fel y dywedais yn y bennod flaenorol mentrais ar antur newydd sbon, ac mae’n debyg fy mod yn ffodus fy mod wedi llwyddo ohono yn holl iach. Dyma beth ddigwyddodd. Penderfynais droi fy llaw fel morwr, a chefais waith fel ‘Pumpman’ ar dancar olew oedd yn morio o Philadelphia i Fecsico. Pan ymgeisiais am y gwaith, fe ofynwyd ychydig o gwestiynau i mi, a gan fy mod yn feistr ar ‘bluff’, derbyniwyd fi.

Y ffaith ydyw na wyddwn ddim o gwbl am y gwaith, ac erbyn i mi fyned ar fwrdd y llong, deallais mai fi oedd i ofalu am yr holl beiriannu ar y bwrdd, i godi a gostwng yr angor, y saer coed a’r trydanwr. Os oeddwn yn gwybod dim am waith pwmp, yr oeddwn yn gwybod llai na hynny am drydan, ond nid oedd dim i’r wneud ond mentro, doed a ddêl.

Dywedwyd wrthyf fod angen balast i’r llong cyn myned i ddyfnder môr. Wyddwn i ddim amser hynny beth oedd balast, heb son am sut i’w drin. Dywedodd wrthyf am roi pymtheng troedfedd o ddŵr yn rhai o’r tanciau cyn mynd o afon Delaware i fôr yr Iwerydd. Wedi cael y gorchymyn bron i mi neidio oddiar y bwrdd gan nad oedd gennyf unrhyw syniad sut i wneud y gwaith.

Gofynnais i amryw o’r criw am gyngor. Dywedodd pob un ohonynt mai’r peth gorau allaswn wneud oedd cyfaddef wrth y mêt na wyddwn ddim am y gwaith. Gwyddel oedd y brawd, ac mewn dull dihafal morwr, rhegodd fi yn ddiddiwedd. Am unwaith bum yn weddol ddoeth, a gadewais iddo gario ymlaen nes yr oerodd ei dymer. Ond yr oedd yn dipyn o demtasiwn i’w ateb yn ôl gydag ambell reg Gymreig. Mi oedd yn rhy hwyr i’m sacio, gan fod y llong yn rhy bell ar ei thaith, a chware teg iddo, aeth ati i’m dysgu sut i redeg y pympiau. Buasai yn well iddo pe tae wedi fy nhaflu i’r môr, oherwydd mi wnes lanast ofnadwy.

Ar yr Iwerydd, cyfeiriasom tua’r Caribi. Wedi llenwi y tanciau gyda’r olew, cychwynasom am Cuba, ac ar y daith gorchmynwyd i mi droi ager i’r tanciau olew i gadw’r tymheredd oddeutu 70°. Yr oedd yn eithafol o boeth a’r capten a’r ‘mate’ mewn tymer ddrwg, a phawb yn taflu gorchmynion. Wyddwn i ddim ar bwy i wrando, ond un gorchymyn oedd i gael y pwmpiau i droi yn gynt a chodi y pwysau o 99 pwys i 150 pwys. Yr amcan oedd gorffen y gwaith yn fuan, ond y canlyniad oedd fod y pwysau yn taro’n ôl a thori pinnau y pwmpiau. Rhwng gwres y dydd a thymer pawb yn poethi a’r ager yn dianc yr oedd yn gyffelyb i Gehena.

Wedi dweud wrth y mêt lle i roddi ei olew, a dweud na fuaswn yn poeni dim pe tae ef a’r llong a’r criw yn suddo y foement  honno, maddeuodd imi yn drugarog iawn, a rhoddodd fi ar y gwaith o bwmpio balast i’r llong drachefn. Yn anffodus, rhywsut neu gilydd syrthiais i drwmgwsg, a’r pwmpiau yn dal i bwmpio dŵr hallt i’r tanciau, ac yn fuan aeth y dwfr hallt a’r olew yn gymysgedig, trwy yr ‘hatches’ a gorflifo’r bwrdd o’r pen blaen i’r tu ôl.

Dyna yr olygfa mwyaf dychrynllyd welodd neb eiroed ar fwrdd llong. Os oedd y ‘mate’ wedi gwylltio ynghynt, yr oedd wedi gwylltio gan-gwaeth y tro yma. Y capten ac yntau yn gwaeddi ar draws eu gilydd a morwyr yn rhedeg i bob cyfeiriad, a’r olew budr yn llifo i bob man. Rhaid oedd glanhau, chrafu a phaentio y llong i gyd oherwydd y gorlifiad.

Heb amheuaeth bu i mi fod yn gyfrifol am gannoedd o bunnau o golled i’r cwmni. Anhawdd ydyw coelio, ond maddeuwyd imi eto, a phenderfynnais ddysgu y gwaith yn iawn, a hwyliasom i Jacksonville, Florida ac yn ôl i Tampico, ac oddiyno i Matanas, Manzallino a phorthladdoedd eraill yn Cuba, ac hefyd i Houston, Texas. Arhosais ar y llong am dri mis, ond cefais ddigon ar fywyd morwr, ac mae’n debyg i’r criw gael digon arnaf finnau.

Arferwn ddweud yr hanes wrth hen beiriannydd llongau oedd wedi ymddeol yn ‘Stiniog, a phob amser y cyfarfyddai a mi pan fyddwn drosodd ar wyliau, yr un oedd ei eiriau “Wn i ddim sut ddiawl wyt ti’n fyw”. Wedi gadael y llong dychwelais i Gymru am seibiant, ac os bu rhywun eisiau seibiant rhyw dro, y fi oedd hwnnw ar ôl un o drychinebau mwyaf ddigwyddodd i unrhyw forwr erioed.

--------------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -'crwydro oedd fy ngwendid'

Detholiad arall o Lyfr Taith Nem yn adrodd ei anturiaethau tra 'ar dramp' yng Ngogledd America ddechrau'r ganrif ddwytha'. 

Cyfnod y Symud Buan
O Ilion troais i Detroit, Michigan, rhyw 800 o filldiroedd i'r gorllewin, gerllaw Rhaiadr Niagara. Yr oedd digon o waith i'w gael yno, a chyflog da, ond yr oedd yr hen wanc crwydrol yn drech na mi unwaith yn rhagor, a phenderfynnodd cyfaill a minnau deithio i Dalaith Wyoming, tua mil o filldiroedd i'r gorllewin.

Cyrhaedasom le o'r enw Clearmont. Sôn am anialwch Berseba, nid oedd yno dŷ nac unrhyw adeilad, dim ond milltiroedd o wlad eang o bob tu. Ond o'r diwedd daeth Stage Coach dros y gorwel, ac ni fu dau erioed mor falch o glywed carnau meirch yn troedio. Mynodd y gyrrwr i ni dalu am ein taith cyn cychwyn, rhag i ddynion drwg ddal y cerbyd i fyny a'n lladd! Daeth ei eiriau a rhyw awel oer drosom, ond nid oedd dim i'w wneud ond esgyn i'r cerbyd.

Cawsom siwrne weddol gyfforddus ar wahan i ambell glais ar ran arbennig o'n cyrff. Cyrhaeddasom bentref o'r enw Buffalo a dyna'r tŷ cyntaf i ni weld.

Gan ei bod yn amser cneifio, cawsom waith ar ein hunion. Gwaith 'rangler' i mi a gwaith ‘fflonci’ i Wil Bach, Delefan, fy nghyfaill. Yr oedd tua 15 mil o ddefaid i'w gwylio, a deuai'r bugeiliaid a hwy i mewn yn ystod y nos, yn barod erbyn y bore. Yr oedd gan pob cneifiwr ei le ei hun, ac yr oeddwn i yn gweinyddu ar dri ohonynt. Gallasai cneifiwr da gneifio dau gant o ddefaid mewn diwrnod, a chawsant 4½d yr un am y gwaith. Yr oedd y cneifiwr araf yn gwneud 100 y dydd. Felly yr oeddwn yn bur brysur tra wrth y gwaith. Yr oedd hefyd tua 2000 o ŵyn bach i dorri arnynt, a'r hen drefn oedd defnyddio danedd i wneud y gwaith hwnnw. Gwerth croniclo bod y cyflogau yn gyflogau undebol, ac yr oedd yn rhaid ymuno â'r undeb ar unwaith neu buasai'r cneifwyr eraill yn gwrthod cario ymlaen. Y flwyddyn oedd 1910.

Wedi i'r gwaith ddarfod, rhaid oedd i fy nghyfaill a minnau symud i chwilio am waith arall. Cludwyd ni i orsaf rhyw 30 milldir i ffwrdd, drwy yr anialwch, ac aethom ar y trên i Denver, ac yna i Colorado Springs, ac oddi yno i le o'r enw Ouray. Pentref bychan oedd hwn ac yn atdyniad i fwyngloddwyr. Yr oedd yno weithydd haearn, plwm ac arian. Ar ôl cerdded o chwech y bore hyd hanner dydd, cawsom waith mewn mwynglawdd yn dwyn yr enw Revenue Ore Mine. Yr oedd amryw o Gymry yn gweithio yno: rhai o Brynrefail, Dolyddelen a Stiniog. Yr oedd y gwaith yn galed, a rhaid oedd gweithio saith diwrnod bob wythnos, am ddwy ddoler y dydd. Blinasom ar y gwaith caled ac aethom yn ôl i Denver. Yr oedd mis yn fwy na digon i ni ein dau.

Yn Denver cawsom waith i dorri sylfaeni i adeiladau newydd y ddinas. Ond nid oedd y gwaith hwn wrth ein bodd chwaith, felly symudais i Chicago i weithio gyda chwmni Marshall Field, ac er fod y gwaith yn ddymunol, a'r addewid yn dda, ychydig fu fy arhosiad yno, a chefais waith yn fuan fel 'Baggage Man' ar rei1ffordd y Burlington Quincy. Dylaswn fod yn hapus yn Chicago gan fod pedair eglwys Gymraeg yno ar y pryd, ond yn anffodus nid oeddwn fawr o grefyddwr. Pe taswn wedi bod, hwyrach buasai fy mywyd yn fwy sefydlog, ond fel y dywedais, yr hen wanc grwydrol oedd fy ngwendid.

Fel mater o ffaith cefais waith mewn 15 o wahanol ffatrioedd yn Detroit, ac wedyn yn Eddystone, a Chester, PA, ac hefyd mewn iard adeiladu llongau. Oddiyno i Wilmington Delaware, a llwyddo i gael gwaith fel ffitar mewn iard longau. Yr oedd hwn yn waith wrth fy modd, a bum uno am bum mlynedd, yr oedd y cyflog yn dda.

Pam mae ambell un yn methu setlo i lawr yn unman, ac eraill na symudant o fro eu geni?
Tybed mai rhyw drefn fawr sydd yn rheoli dyn? Fodd bynnag, plygu glin i'r llais wnes, a symud tua fy antur fwyaf yn fy holl deithiau.

Cyn dechrau ar y stori, rhaid rhybuddio y darllenydd bod yr antur wedi profi yn drychinebus i mi ac i eraill oedd gyda mi...

-------------------
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 1998. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Llyfr Taith Nem -Heb Grefft, heb barch

Ail bennod o hanesion Nem Roberts yn crwydro'r Unol Daleithiau.

Yr adeg honno yr oedd llawer o siarad am yr Unol Daleithiau ac yn wir mentrodd amryw o'm cyfoedion dros yr Iwerydd, a theimlwn innau rhyw awydd am fynd yno. Cryfhaodd yr awydd o wythnos i wythnos ac ym mis Mai 1907, ffarweliais a mangre fy mabandod.

Rhyw broffad rhyfedd oedd, y prudd-der o adael fy nheulu a chyfeillion fel pe yn ymladd â'r teimlad o antur. Ond y gwanc teithiol oedd yn ennill a chyrhaeddais Utica, a bum ddigon ffodus i gael gwaith i bacio 'overalls'.

Buan iawn sylweddolais mai gŵr tlawd ydyw'r gŵr sydd heb ddim crefft. Heb grefft, heb barch, ac yn aml heb arian hefyd. Rhaid i'r di-grefft dderbyn unrhyw waith am gyflog isel, ond hawlia'r crefftwr waith, arian a pharch. Gan fy mod heb ddim crefft, rhaid oedd i mi ddibynnu ar arf arall, a'r arf hwnnw oedd beth alwa'r Sais yn 'bluff'. Sylweddolais fod ambell un yn llwyddo gyda dim ond 'bluff', ac eis innau ati i blyfffo hynny allwn. Yn wir, deuais yn feistr ar y gamp honno.

Digon o waith buasai hynny mor effeithiol heddiw, er y dywed rhai mai'r gwahaniaeth mawr rhwng Cymro a Sais ydyw fod y Cymro yn 90% gallu a 10% 'bluff', a'r Sais yn 90% 'bluff', a 10% gallu. Hwyrach bod llawer o wirionedd yn hynny.

Gan mai gwlad ieuanc yn brysur dyfu oedd yr Amerig y pryd hynny yr oedd cyfle i ddysgu crefftau, a theflais fy hunan i ddysgu pob peth allwn. Dysgais waith fel moulder; stripper; tool grinder, mewn melinau cotwm a gwlan, a ffatrioedd typewriters ac arfau, a phob math o waith peirianyddol.

Ond yr oedd un gwendid mawr yn fy nghymeriad, sef yr hen elfen grwydrol. Sawl tro wedi ychydig o amser gydag unrhyw gwmni, gadewais waith a chyflog da er mwyn teithio.

Fy amcan yn dweud hyn ydyw, y teimlaf gall unrhyw chwarelwr o Gymro droi ei law at unrhyw waith ond iddo feddwl am wneud hynny. Hen sylw am chwarelwyr Gogledd Cymru ydyw nad allant droi eu dwylaw at unrhyw waith arall ond gwaith chwarel. Ffug i gyd. Yn ystod yr hanner can mlynedd diwethaf daeth llawer o chwarelwyr i'r Unol Daleithiau ac mae'r helyw ohonynt wedi llwyddo i droi eu dwylaw at arnryw fath o waith. Y cwbl sydd eisiau ydyw ychydig o 'bluff' i gael y trwyn i mewn i gychwyn mewn gwaith.

Yn ystod fy arhosiad yn Utica, dechreuais fel John Aelod Jones 'gysfenu i'r wasg', sef y Drych. Bum yn gwneud hynny o 1909 hyd 1940. Ychydig o ysgol gefais, felly yr oedd llawer i erthygl yn bur gloff, ond gan fy mod yn crwydro cymaint, credaf i'r darllenwyr fwynhau amrywiaeth o newydd-deb yr erthyglau. Ambell dro anfonwn ysgrif weddol ddoeth, a'r tro arall, dipyn o lol, ond cefais arnryw o lythyrau yn diolch amdanynt.

Byddaf yn meddwl weithiau beth ydyw gwir lenyddiaeth, pa un ai gramadeg pur ynte profiad gonest. Yr hyn wnes i oedd ceisio croniclo profiadau gonest.

Gwnes amryw o gyfeillion yn Utica, ac yn eu plith yr oedd Richard T. Edwards. O barchus goffawdwriaeth. Un o gymeriadau disglair ardal Cwmyglo, Arfon. Yr oedd yn ŵr hoffus ac yn bleser bod yn ei gwrnni. Er nad oedd yn fardd fel y cyfryw, arferai roddi llinellau wrth eu gilydd, ac ysgrifennodd benillion i mi ar achlysur fy rnhen blwydd yn 55 oed.

Yr oedd Dick, fel yr arferai pawb ei alw yn llawn o garedigrwydd, a'i bleser mwyaf mewn bywyd oedd gwneud cymwynasau. Yr oedd yn neilltuol o ddiddorol i fod yn ei gwmni, a gwn iddo wneud mwy o les i lawer claf o Gymro na'r meddygon, gyda'i ysbryd llon. Cofiaf yr hwyl mewn cyfarfod o'r Cymry ar Wasgar yn Utica lawer blwyddyn yn ô1, pan ddadganodd ei gyfieithiad personol o 'Hen Ffon fy Nain'. Wedi ennill dair gwaith yn olynol mewn cystadlaethau dangos ei filgwn, penderfynodd peidio cystadlu mwyach er mwyn i eraill gael gyfle. Gwr felly oedd o


.

Llyfr Taith Nem- "i'r alltud, dyma baradwys"

Dyma erthygl a ymddangosodd fel rhan o'r golofn 'Ar Wasgar' gan alltudion Bro Ffestiniog, yn rhifyn Rhagfyr 1997. Datblygodd yn gyfres ei hun, a cawn eu mwynhau eto dros y misoedd nesaf. Dyma'r cyntaf, efo'r cyflwyniad gwreiddiol. 

Dyma’r bennod cyntaf allan o LYFR TAITH NEM.  Roedd Nem Roberts, (neu Nem Rhydsarn) yn gymeriad rhyfeddol, a bu'n alltud am ddegawdau cyn dychwelyd i’w filltir sgwâr.  Ar ôl gadael yr ysgol a chael mân swyddi yn y Blaenau, teithiodd i’r Unol Daleithiau ym 1907 a buan sylweddolodd mai ‘gŵr tlawd ydyw’r gŵr sydd heb ddim crefft’.  Aeth o swydd i swydd yno hefyd gan deithio miloedd o filltiroedd, a bu'n ddi-waith am gyfnodau hir yno.  Dywed mai croniclo profiadau gonest yw hanfod llenyddiaeth, ac yn achlysurol dros y misoedd nesaf cawn ddarllen am ei anturiaethau a’i sylwadau ffraeth.  Diolch i Pegi Lloyd Williams am gael benthyg ei ddogfennau.

A mi erbyn hyn yn hen ŵr, mae atgofion yn llawer melysach na gobeithion, ac wrth edrych yn ôl ar fy mywyd, teimlaf nad taith fu bywyd i mi, ond amryw deithiau.  Teithiau o’r naill le i’r llall, o’r naill waith i’r llall ac o’r naill gymdeithas i’r llall.

Fel pob teithiwr, gwelais amryw o ryfeddodau, rhai mwyn a rhai trychinebus,  a gwelais lawer olygfa hardd mewn natur ac mewn cymdeithas.  Ond fel pob alltud o Flaenau Ffestiniog, yr olygfa a erys yn fy meddwl ydyw’r olygfa a geir yn y trên wrth deithio gartref o Gyffordd Llandudno i’r Blaenau.  I’r alltud, dyma baradwys.  Gweld yr hen wlad ym mherffeithrwydd ei thlysni, y ceunentydd a’r ffriddoedd, y mynyddoedd o bob tu fel yn pe’n ceisio taflu trem yn uwch na’i gilydd.

Amryliw y coed ger afon Ledr a mawrhydi Moel Siabod fel pebai’n edrych yn oddefgar ar feibion dynion wrth ei draed, a chastell Dolwyddelan yn sefyll fel gwyliedydd ac fel pe yn cadw trefn ar fywyd.

Fel yr aiff y trên yn nes at y Blaenau mae pob peth fel petai’n mynd yn brydferthach, ond mae’n debyg mai y rheswm an hynny ydyw fod y galon yn curo’n gyflymach wrth nesu tuag adref, oherwydd wedi’r cyfan ‘Does unman yn debyg i gartref’.

Wedi rhyw dri chwarter awr o deithio dyna’r trên yn mentro i mewn i grombil y mynydd, ac yna daw golau dydd drachefn, a beth wel y teithiwr cyffredin tybed?  Tomennydd o rwbel llechi ar bob ochr.  Ond nid dyna welaf i, nage yn wir, tomennydd o aur pur, sef yr aur hwnnw a ddwed wrthyf fy mod yn nhre fy mabandod.

Dyna nhw yn hen chwareli, mangre’r hwyl, mangre diwylliant a mangre aberth.  Daw wynebau llawer o’r hen gymeriadau o flaen fy meddwl fel rhyw banorama, a’r naill adgof ar ôl y llall fel pe yn ceisio cael y blaen ar eu gilydd.

Dyna’r Moelwyn fel rhyw gawr anferth ar un ochor a’r Manod yr ochor arall, a rhwng y ddau Clogwyn Bwlch y Gwynt yn edrych i lawr ar hen eglwys Dewi Sant.

Mae Blaenau Ffestiniog fel pe mewn nyth yng nghanol y mynyddoedd, a’r mynyddoedd hynny yn taflu rhyw adain amddiffynnol dros y dre, a chredaf fod cadernid y mynyddoedd yng nghymeriadau’r ardalwyr.  Dyna aiff drwy fy meddwl wrth gerdded y brif heol tua’r Manod at y tŷ bychan yn Glasfryn, lle gwelais gyntaf olau dydd ar yr ail o Ebrill 1884.

Saer coed oedd fy nhad, ac fe adnabyddid ef fel John Roberts yr Hen Saer, yn Chwarel Lord, lle y gweithiodd am 50 mlynedd.  Efe oedd yn gofalu am yr olwynion dŵr a’r cafnau oedd yn symud y peiriannau yn y melinau hollti cerrig.  Yr oedd yn ddyn medrus gyda pheiriannau o bob math, ac felly yn weithiwr mawr ei barch.  Treuliodd beth amser yn yr Unol Daliaethau cyn priodi.  Un o ardal Abererch, ger Pwllheli, oedd fy nhaid, a geneth o Harlech oedd fy nain.  Ganed fy mam yn Rhydsarn heb fod yn bell o gartref Tanymarian.

Dechreuodd fy nhad a mam eu bywyd priodasol mewn tŷ yn dwyn yr enw hyd heddiw ‘Tŷ Pwdin’, ar dir Chwarel Lord, ac yna symudasant i Glasfryn.  Cawsanat chwech o blant ac ai’r teulu i Capel Bethesda M.C. i grefydda.  Rhyddfrydwr brwd oedd fy nhad, ond am rhyw reswm yn etholiad derfysglyd Morgan Lloyd, trodd at y Ceidwadwyr.  Yn ystod y cyfnod hwnnw, ymddengys bod yn arferiad i’r Ceidwadwyr grefydda yn yr Egwlys, a chefnodd fy nhad ar y capel a myned i grefydda i Eglwys Blwyfol St. Michael yn Llan Ffestiniog.

Pan oeddwn yn dair oed symudodd y teulu i fyw i Rhydsarn, er mwyn gofalu am fy Nain.  Ar y Sul byddem yn cerdded i fyny i’r Llan i’r Eglwys, ond rhaid i mi fod yn onest a dweud mai ychydig iawn oeddwn yn wrando ar y gwasanaeth, a fy hoff beth oedd tynnu darluniau o’r ficer yn y pwlpud.

Mae’n debyg i mi ddifetha llawer i lyfr canu a llyfr gweddi pan nad oedd papur ar gael.  Yn anffodus ychydig o ddiddordeb gymerais mewn dysgeidiaeth Feiblaidd, ond yn rhyfedd cofiaf un testun hyd y dydd heddiw, sef ‘Pa beth bynnag a heuo dyn, hynny hefyd a fed efe’.  Bwrdwn y bregeth oedd mai beth bynnag a rydd dyn i gymdeithas, hynny hefyd a gaiff o gymdeithas.  Rhyfedd bod rhyw un bregeth fel yna wedi aros yn fy meddwl.

Gan mai i’r Eglwys oeddwn yn mynd, rhaid oedd derbyn fy addysg yn ‘Ysgol Genedlaethol yr Allt Goch’.  Fel rheol myfyrwyr at y weinidogaeth oedd yr athrawon, ond credaf mai fi oedd yn ysgolhaig mwyaf annobeithiol droediodd yr ysgol honno erioed.  Nid wyf yn meddwl i mi basio unrhyw arholiad, ac yr oedd Algebra a Hen Nodiant yn ddim byd i mi ond ôl ieir yn cerdded ar y papur.

Rhywsut neu gilydd cyrhaeddais ysgol uwchraddol yn y Blaenau gan gyrraedd Dosbarth 7.   Yr oeddwn yn un mor annobeithiol yno hefyd, a llawer gwaith fe’m disgrifiwyd fel y ‘Dunce de luxe.’