Llyfr Taith Nem -rhegi'n Gymraeg

Pennod arall o atgofion Nem Roberts, o ganrif yn ôl.

Cofiaf unwaith i mi fod eisiau mynd o Efrog Newydd i Galiffornia, ond gan nad oedd gennyf lawer o arian ar y pryd, yr oeddwn yn awyddus i gael fy nghludo heb dalu.  Yr unig ffordd i wneud hynny, wrth gwrs, oedd gweithio am fy nghludiad.

Cefais fod llong yn hwylio drwy’r Panama Canal, a chwiliais am waith ar y llong honno ar unwaith.  Yr oedd llawer yn chwilio am waith ar yr un pryd, ac yr oedd fy ymdrech gyntaf yn fethiant, ond yr ail ddiwrnod bum yn ffodus.  Gofynwyd i mi oeddwn yn gwybod rhywbeth am waith ‘mess boy’, a chan fod gennyf brofiad helaeth o bluff, argyhoeddais y ‘mate’ fy mod yn feistr ar y gwaith.  Doler y dydd oedd y tâl am ddau ddiwrnod ar bymtheg.

Fy ngwaith oedd gofalu am fwrdd bwyta yr is-swyddogion, sef y trydanydd, y pensaer a nifer eraill.  Yr oeddwn, hefyd, yn gofalu am eu ystafelloedd cysgu, a newid y dillad gwlau ac yn y blaen.  Ymddengys hyn yn waith hawdd, ond sylweddolais yn fuan nad oedd mor hawdd.  Yr oedd y brodyr yma wedi arfer cael pawb i redeg ar unwaith i ymestyn iddynt, ac yn amal byddai mwy nag un yn gwaeddi am sylw ar unwaith.  Er cymaint fy mhrofiad, ni honais erioed fy mod yn gallu bod yn holl bresennol, ac felly rhaid oedd gwrando ar eiriau mor hallt a’r môr, ac erbyn hyn dealla’r darllenydd nad wyf yn un o’r rhai hynny all ddioddef peth felly heb roddi ateb yn ôl.

Camlas Panamá, Awst 1914. Manylion isod*

Ambell ddiwrnod ni fyddai’r llong yn hwylio’n esmwyth, a byddwn innau yn methu bod yn rhy sicr ar fy nhraed, yn enwedig wrth gario hambwrdd yn llawn o wydrau a diod ynddynt.  Byddaf yn chwerthin yn amal wrth gofio un tro arbennig.  Un gyda’r nos, yr oedd rhyw chwech ohonynt yn eistedd ac yn yfed a minnau’n cario’r diodydd atynt.  Yr oedd dipyn o wynt, a’r hen long yn pwyso o’r nail ochor i’r llall a minnau fel dyn meddw.  Deuais at fwrdd lle yr oeddynt yn eistedd, ond pan oeddwn yn cyrraedd y bwrdd dyna’r llong yn symud yn sydyn, a syrthiais innau, a’r diodydd ar draws y bwrdd, a’r wisgi a’r gin a’r rym yn rhedeg dros eu pennau.  Galwyd fi yn bob peth ond fy enw priodol ond cefais nerth o rhywle i ddweud dim – yr oedd naw diwrnod arall o’r fordaith i fynd drwyddo.

Yr oeddynt yn yfed yn afresymol ac yn feddw y rhan fwyaf o’r amser.  Pan mae dyn yn feddw, yr amser honno daw ei wir gymeriad i’r olwg meddai’r hen air.

Un noson yr oedd rhai ohonynt yn chware cardiau am arian, a minnau yn ôl ac ymlaen yn cario’r diodydd.  Yr oedd yr enillwyr mewn tymer dda, ond y rhai oedd yn colli eu harian mewn tymer ddrwg.  Yr oedd y chwarae’n brysur fynd yn chwerw, ac unwaith cyhuddodd un y fi, fy mod wedi dwyn ei arian.  Califfornia neu beidio, nid oeddwn am ddioddef hynny, a bron cyn iddo orffen y cyhuddiad, dyna fi yn neidio ato, ac yn gafael yn ei gôt a’i ysgwyd nes yr hanner sobrodd.  Mynodd ei gyfeillion iddo ymddiheuro i mi, a bum innau’n ddigon doeth i’w dderbyn.  Y ffyliaid gwirion yn lluchio eu harian yn ymgolli, yn chwilio am rhywun neu rhywbeth i roddi y bai arno.

Oddeutu hanner nos yr oedd un ohonynt wedi colli llawer o arian, ac wedi yfed yn drwm.  Yr oeddwn wedi sylwi ers meityn ei fod yn brysur golli pob rheolaeth arno’i hun.  Yr oeddwn yn dod a ‘rownd’ at y bwrdd, a chlywn daeru mawr.  Dyna’r colledwr mawr yn neidio ar ei draed ac yn cyhuddo un o’r lleill o dwyllo.  Chlywais i erioed y fath iaith, ac yr wyf wedi clywed fwy na’r helyw o blant dynion.

Y peth nesaf welais oedd y colledwr yn cerdded yn ôl oddi wrth y bwrdd, ac yn sydyn yn taro ei law yn ei lodrau ac yn tynnu cyllell fain allan, a’i thaflu at yr un oedd yn taeru ag ef.  Planodd y gyllell rhyw fodfedd neu ddwy oddi wrth ei galon.  Neidiodd pawb ato gan ei fwrw i’r llawr, a rhedodd rhywun am y capten.  Daeth hwnnw i mewn a gwelodd y sefyllfa ar ei union.  Aed a’r troseddwr i ffwrdd, a welais i mohono am y gweddill o’r fordaith.  Deallais ei fod  mewn cell, heb ddim i’w fwyta ond bara a dwfr.

Yr oedd hwylio drwy Gamlas Panama yn brofiad eithriadol.  Golygfa fendigedig o bob tu, ond yr haul yn boeth ddychrynllyd, minnau a phawb arall yn chwysu galwyni. 

Cyrhaeddasom San Diego ac ymhen ychydig ddyddiau yr oeddym yn San Francisco.  Cefais yr ychydig gyflog oedd yn ddyledus i mi, a dwedais wrth y ‘mate’ nad oeddwn yn dychwel i Efrog Newydd.  Galwodd fi bob enw dan haul, a gelwais innau yntau bob enw yn ôl.  Fel yr oeddwn yn cynhesu i’r gwaith bwriais allan ambell reg Gymreig, ac yr oedd yn amlwg bod rheini yn cael effaith arno.  Er nad ydwyf yn cyfreithloni rhegi, byddaf yn meddwl fod rhywbeth trymach mewn rheg Gymreig na’r un iaith arall.  Felly oedd hi y diwrnod hwnnw, beth bynnag.
---------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 1999. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
*Llun: o Lyfrgell Cyngres yr Unol Daleithiau, cyfeirnod ID cph.3b17471. Yn y parth cyhoeddus am iddo gael ei gyhoeddi cyn 1923. Mwy o wybodaeth ar Wikipedia

Llyfr Taith Nem -'eisiau llonydd mae crwydryn'

Pennod arall o Lyfr Taith Nem, hanesion rhyfeddol Nem Roberts, Rhydsarn yn ‘Merica, a llythyr at y golygydd gan un a gyfarfu Nem yno.

1929
Unwaith yr oeddwn yn teithio mewn cerbyd modur o Los Angeles, Califfornia. Cychwynasom am hanner dydd er mwyn cyrraedd anialwch y Mojova. Nid oedd y ffyrdd mewn cyflwr da yr adeg honno, a theimlwn fod perchennog y cerbyd yn gyrru yn rhy wyllt ar ffyrdd cyffredin. Y canlyniad oedd cwympo i ffos ar ochr y ffordd a malu y pwmp tanwydd a’r ffenestr flaen. Bu fy mhrofiad yn gynhorthwy a llwyddasom i fynd ymlaen, ond erbyn tua dau o’r gloch y bore yr oedd y gyrrwr wedi blino, a rhaid oedd aros a cheisio cysgu yn y modur ar ochr y ffordd.

Y peth nesaf oedd clywed drws y cerbyd yn cael ei agor a gŵr gyda hances boced am ei wyneb a gwn yn ei law yn gorchymyn i ni godi ein breichiau wrth ein pennau. Yr oedd lleidr arall yr ochr arall i’r cerbyd. Dychrynais yn enbyd, wedi’r cyfan nid peth dymunol ydyw i ddyn gael ei ddeffro o drwmgwsg i wynebu llawddryll.

Pwysodd un o’r lladron ei lawddryll yn fy meingefn, a rhoddodd law yn fy mhoced a chymerodd bum dolar, yr oll oedd yn y boced honno. Dechreuais fynd drwy’r pocedi eraill, ond dywedais wrtho mai pum dolar oedd yr oll feddiannwn. Yn rhyfedd iawn coeliodd fi, ond pe tae wedi chwilio yn fanwl mi fuasai wedi dod o hyd i gant a hanner o ddoleri mewn poced yn fy nghrys. Llwyddodd y lleidr arall i gymeryd $200 o boced fy nghyfaill, ac ugain doler oddi ar frawd oedd yn eistedd y tu ôl. 

“Penderfynais fod fy mywyd yn werth mwy na phum doler”

Tra yn sefyll a’m breichiau i fyny meddyliais am geisio taro y lleidr a fy mhenelin, ond penderfynais fod fy mywyd yn werth mwy na phum doler. Penderfyniad doeth oedd hynny, mae’n debyg, gan y buasai y lleidr wedi gallu fy saethu yn hawdd cyn i mi ddod a’m braich i lawr. Wedi dwyn yr arian gorfododd y lladron i’r gyrrwr bwyntio ei gerbyd tua’r gorllewin a’i siarsio i beidio ei dilyn, neu fwled fuasai’r atebiad! Am weddill y siwrnai 3000 milltir, rhaid oedd i mi dalu’r costau i gyd o LA i Philadelphia, ac yna i Efrog Newydd. Buasai yn well i mi fod wedi teithio gyda’r trên – ac yn llawer rhatach!

Cefais brofiad rhywbeth yn gyffelyb yng nghanol dinas Efrog Newydd: un diwrnod yr oeddwn yn cerdded yn araf ac yn edrych o gwmpas yn ddigon didinwed. Yn sydyn cerddodd dau ddyn i’m hwyneb, a gafaelodd un yn fy ngôt, gan fygwth fy lladd yn y fan a’r lle os na roddwn fy holl arian iddo. Rhaid oedd penderfynu mewn amrantiad beth i’w wneud yn yr argyfwng. Ceisiais yr hen ‘bluff’, yr oeddwn yn meddwl mai dau rodresgar oeddynt, ond rhoddasant fygythiad terfynol i mi, yr arian neu fwled. Penderfynais ymddangos fel pe mewn dychryn, yn wir yr oeddwn wedi dychryn, ac wn i ddim sut olwg oedd arnaf, ond dywedodd un rhywbeth wrth y llall, a gollyngodd fi, ac ar yr eiliad honno neidiais rhwng dau gerbyd ar ochr yr heol. Mae’n debyg mai dyna’r symudiad cyflymaf wnes erioed yn fy mywyd. Aeth y ddau ymlaen ac anadlais yn rhydd drachefn.

Mae’r crwydryn gan amlaf eisiau llonydd, ond hefyd, camgymeriad mawr i unrhyw grwydryn ydyw rhoi ei drwyn ym musnes rhywun arall. Y gyfrinach ydyw i’r crwydryn feindio ei fusnes ei hun, a gadael i bawb a phob peth arall weithio eu hiachawdwriaeth eu hunain. Mae yn bwysig iawn cadw allan o bob helynt, oherwydd nid oes fawr o gydymeimlad â dieithryn mewn unrhyw fan. Fel mater o ffaith anhawdd ydyw cael y gwir grwydryn i son am ei brofiad. Y gŵr sydd yn cymeryd arno ei fod wedi crwydro llawer ydyw’r mwyaf awyddus i siarad am ei deithio. Mae’n debyg bod llawer o resymau am hyn. Yn y lle cyntaf, unigolyn ydyw’r gwir grwydryn, a gwyr nad ydyw ei ddiddordebau ef yn ddiddorol i eraill. Yn yr ail le mae llawer o hanes bob crwydryn yn gyfryw na ellid yn hawdd eu hadrodd na’u croniclo; ond mae’n debyg bod hynny’n wir yn hanes yr helyw o blant dynion. Hefyd profiadau personol sydd gan y crwydryn ac nid llawer o brofiadau cymdeithasol.

------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998. 
Yn yr un rhifyn oedd llythyr at y Golygydd:

Annwyl Olygydd,
Wrth ddarllen Llafar Bro y mis yma a gweld hanes Nem Roberts ynddo fe ddaeth llawer o atgofion i’m meddwl. Yn y flwyddyn 1930 yr oeddwn yn byw yn Los Angeles, Califfornia, ac yn mynychu’r Capel Cymraeg ar 12th Vanenski. Ymysg yr aelodau yno yr oedd Nem Roberts o Ffestiniog a chefais aml sgwrs ag ef a llawer hwyl wrth iddo son am rhai troeon yn ei fywyd. Yn y flwyddyn 1932 yn 23 oed yr oeddwn yn gadael LA ac yn dychwelyd i Gymru gan deithio fy hunan ar y trên i Efrog Newydd, taith o filoedd o filltiroedd ac a gymero rhai dyddiau.

Erbyn hyn yr oedd Nem Roberts wedi gadael LA ac yn Efrog Newydd felly dyma gysylltu ag ef a bu yn garedig iawn. Fe ddaeth i’r orsaf yn Efrog Newydd i fy nghyfarfod a mynd a fi i dŷ ffrindiau yr oeddem ni’n dau yn eu hadnabod gan eu bod hwythau wedi byw yn LA. Bu hen siarad a bwyta ar ôl cyrraedd cartref Mr a Mrs Wright a daeth Nem hefo nhw drannoeth i fy rhoi yn ddiogel ar fwrdd y ‘Sythia’ ar y fordaith yn ôl i Gymru.

Ymhen rhai blynyddoedd wedyn a finnau wedi priodi ac yn byw yma daeth Nem drosodd i Ffestiniog a daeth i’m gweld. Cefias y fraint o roi croeso iddo i dalu tipyn bach am ei garedigrwydd i mi yn Efrog Newydd.

Rwyf yn mwynhau darllen Llafar Bro ac wedi cadw barddoniaeth o waith Rhagfyrun Pierce (gynt) oedd yn gefnder i mi.

Bessie Glyn Williams. Porthmadog.

--------------------------

Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

Bwrw Golwg

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro.  
Dyma’r ail bennod yn  hanes  
TAIR CENHEDLAETH PANDY’R DDWYRYD 
gan W.Arvon Roberts.

Yr oedd William Jones (g.1788), Pandy’r Ddwyryd, yn drydydd mab i Rowland ac Anne Jones, ac yn ŵyr i Lowri Williams.  Gŵr dysgedig, un a adrychid arno fel cynghorwr gan y bobl leol, ac un oedd yn adnabyddus i weinidogion a phregethwyr ei sir.

Yn 1824, yn 36 oed, ymfudodd i Utica, un o fannau prydferthaf canolbarth talaith Efrog Newydd, ar lan ddeheuol Afon Mohawk.  Mae’n siwr bod enw Utica yn fwy adnabyddus i’r Cymry Cymraeg yng Nghymru ac America nac unrhyw ddinas arall yr ymsefydlodd y Cymry ynddi yn yr Unol Daleithiau.

Ystyr yr enw Utica yw “o amgylch y bryn”.  Ond aeth un mor bell a dweud mai ar ôl gŵr o’r enw Huw Tŷ Cae, pwy bynnag oedd hwnnw, y mabwysiadwyd yr enw – sy’n swnio’n debyg iawn i’r gair Utica o’i dorri fesul sill.

Ymsefydlodd y Cymry cyntaf yn Utica yn 1800 ac ambell un cyn hynny.  Gadawodd William Jones, Pandy’r Ddwyryd, o Lerpwl, 22 Mai, 1824, a glaniodd yn Efrog Newydd ymhen naw wythnos.  Er mai ond tua pedair blynedd yr arhosodd yn America gwenodd y byd arno i gryn raddau – casglodd gyfoeth.

Daeth yn ôl i Gymru gyda thystiolaeth o’i aelodaeth, yn ogystal â gair da oddi wrth Gapel Utica.  Ymunodd â’r achos ym Maentwrog ac adeiladodd amryw o dai, a chododd gapel bychan yn 1843, ynghyd â mynwent wrth ei ochr gyda chymorth ychydig “frodyr sanctaidd”...

Capel a mynwent Utica, Maentwrog Uchaf. Llun W.A.Roberts

Yr oedd y tir ganddo cyn iddo ymfudo i’r America.  Rhoddodd yr enw Utica ar y capel “o barch mawr i’r lle hwnnw ar gyfrif iddo dderbyn yno y daionus bethau...”  (‘Dysgedydd’ 1867 + ‘Y Cenhadwr Americanaidd’ Tach. 1867).  Braf nodi fod yno achos o hyd heddiw yn Utica, Maentwrog.

Peidiodd Bethesda, Utica, Efrog Newydd, a bod yn eglwys Gymraeg yn 1960, a daeth yr achos i ben yn 1963 pan ymunodd y gynulleidfa â Chapel Plymouth, i ffurfio Capel Plymouth-Bethesda.

Gwraig rinweddol iawn oedd Mari Williams, Glanllynyforwyn, Ganllwyd a briododd â William Jones yn 1843, ac a fu farw 7 Mehefin 1860.  Ganwyd iddynt dair o ferched.  Ar fore Sadwrn, 16 Mehefin 1866, yr oedd William Jones yn mwynhau ei frecwast fel arfer ond erbyn y prynhawn yr oedd wedi ei gymryd yn wael, ac ymhen yr awr bu farw ym mreichiau ei ferch hynaf, Anne, o glefyd y galon, yn 78 oed.  Gadawodd berthnasau yn yr America.

Y mis nesaf cawn bennod olaf y gyfres, yn olrhain hanes Anne.

-------------------------------
Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Hydref 2015.


Gallwch ddilyn cyfres Bwrw Golwg gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.