Stolpia- Teithio Byd a Ffrwydro

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Dwywaith o Amgylch y Byd
Dyna yw teitl cyfrol W.O.Thomas, a gyhoeddwyd yn 1882 yn Utica, U.D.A, ond pwy oedd y gŵr hwn? Dyma ychydig o’i hanes cyffrous. 

Ganwyd William Owen Thomas ym Maentwrog yn y flwyddyn 1845. Yna, pan oedd yn dair blwydd oed symudodd ei rieni i fyw i Flaenau Ffestiniog. Credaf mai yn un o dai Tre’r Ddôl a safai yng ngodre Inclên Holland gynt oedd ei gartref wedyn. Y mae’r tai wedi eu claddu o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley ers blynyddoedd, bellach. 

Beth bynnag, dechreuodd weithio yn y chwarel pan oedd yn naw oed a bu yno hyd yr oedd yn 18 mlwydd oed. Tua’r adeg honno aeth i weithio i chwarel yn Bantry Bay, Iwerddon, a dyna ddechreuad ar ei ysfa i deithio. Dychwelodd yn fuan adref, ac ar ôl gweithio yno hyd 1865, ymfudodd i America yn ddiarwybod i'w rieni; a phan laniodd yn Efrog Newydd, nid oedd ganddo yn ei boced ond deg swllt. Gweithiodd ei ffordd o Efrog Newydd i Hydeville, Vermont; ac yno cafodd waith mewn chwarel gan Rowland Walter Ionoron Glan Dwyryd a oedd yn enedigol o ‘Stiniog. Symudodd o Hydeville i weithio yn ardal Middle Granville, ac oddi yno aeth i Maryland, yna i Virginia. 

Treuliodd naw mlynedd yn y Taleithiau Deheuol, megis Georgia, Alabama, Gogledd a De Carolina, Fflorida, Tecsas a Tennessee. Yna, symudodd i Califfornia yn 1875 ac agor chwarel lechi ger El Dorado, ardal sy’n enwog am ei gweithfeydd aur. Gyda llaw, hon oedd y chwarel lechi gyntaf i’w hagor yn y dalaith hon, sef mewn lle o’r enw Chili Bar, Placerville, heddiw. 

Ffurfiodd gwmni yno, ond o fewn dim gwerthodd ei gyfranddaliadau ac aeth i deithio mwy o wledydd y byd. Ymwelodd â Hawaii,Tahiti, Ffiji, Seland Newydd, Awstralia, Affrica, y Dwyrain Canol, India, Ceylon, Hong Cong, Tsieina, a sawl gwlad yn Ewrop. Ymfudodd ei rieni i’r Unol Daleithiau yn ddiweddarach, a bu chwaer iddo yn byw yn Efrog Newydd, ac un arall yn Vermont. Credaf iddo deithio byd am ryw 15 mlynedd. 

Pan oeddwn yn rhoi sgwrs yn Nantlle yn yr 1990au cyfarfum a pherthynas iddo, sef Mrs J. Kaufer, Gogledd Carolina, U.D.A. a bu’n ddigon caredig i anfon gwybodaeth am y teulu a rhai o chwareli llechi America imi ar ôl iddi fynd gartref. Gyda llaw, y mae enw W.O. Thomas ar garreg fedd ym mynwent Eglwys Llan Ffestiniog, ond yn anffodus y mae rhan o’r beddfaen wedi chwalu. Dyma oedd arni hi pan gwelais hi ddiwethaf 

Er Cof am William O. Thomas 

y teithydd Cymreig enwog a fu farw Ebrill 6ed, 1884

yn 39 mlwydd oed ac a gladdwyd yn Smithdown Lane cemetery, Liverpool 

Codwyd y golofn hon uwch ben bedd y teulu gan ei gyfeillion yn Ffestiniog. 

Er cof am Thomas O. Thomas Eryri Terrace, Penrhyn a brawd W. O. Thomas a fu farw Ionawr 2,1901 yn 59 mlwydd oed.

Hefyd ei anwyl briod Jane Thomas a fu farw Hydref 10fed, 1915 yn 59 mlwydd oed.

Y mae hi’n resyn gweld yr unig goffâd lleol iddo yn chwalfa heddiw. Fel y gwelwch, claddwyd ef yn Lerpwl lle’r oedd chwaer iddo yn byw. – Os hoffech gael golwg ar ei lyfr ewch i’r llyfgell leol, neu ar y we. Cewch y gyfrol gyfan ar wefan Archive.

  + + + + + +

Gweithred Beryglus

Ym mis Chwefror 1879 cafwyd adroddiadau lu yn y papurau newydd am ddigwyddiad bythgofiadwy yn ardal Glan y Pwll. Dyma’r hanes yn fras a godwyd o amrywiaeth o bapurau newydd:

Ffrwydriad Deinameit mewn tŷ. Diwedd mis Ionawr brawychwyd trigolion Glandwr yn aruthrol gan i ddeinameit ffrwydro yn nhŷ David Owen. 

Yn ôl y dystiolaeth roedd D.O wedi mynd a deinameit i’w dŷ, er mwyn iddo gael ei dymeru wrth y tân, a’i wneud yn fwy nerthol, a thra roedd wrthi yn gwneud hyn, ffrwydrodd nes roedd yr awyr i’w chlywed yn rhwygo, a thwrw fel taran fawr. 

O fewn dim aeth ugeiniau o bobl draw at y tŷ a gwelsant y ffenestri wedi eu chwythu ymaith, y corn simnai wedi ei hollti, a golwg ofnadwy ar yr hen dŷ. Tri pherson oedd yn y tŷ ar y pryd, sef D. Owen a'i wraig, a lletywr, yr hwn a neidiodd drwy ffenestr. Ni niweidiwyd neb ond D. O, yr hwn a losgwyd yn bur ddrwg. Roedd y dodrefn wedi eu malurio, a’r llestri yn chwilfriw i gyd. Bu ei wraig a’r lletywr yn ffodus na niweidwyd hwy. Lladdwyd y gath druan a llygoden fawr! 

Wedi ei ddarllen, bum yn meddwl tybed pa dŷ oedd hwn yng Nglandwr? 
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Rhod y Rhigymwr- Gwilym Ystradau a Gwilym Ychain

Cyfres lenyddol Iwan Morgan

Rydw i wedi cadw pob ysgrif a luniais ar gyfer ‘Rhod y Rhigymwr’ o’r dechreuad, ac yn ddiweddar, cefais amser i edrych yn ôl ar yr hyn a gyflwynais. Yn 2015*, un o’r hen feirdd lleol a gafodd sylw oedd Rowland Walter, neu, a rhoi iddo’i enw barddol, ‘Ionoron Glan Dwyryd’ [1818-94] ... gŵr a anwyd yng Nghefn-faes, Congl-y-wal, ac a gladdwyd ym Mynwent Cedar Grove, Vermont, Unol Daleithau’r America. Yn ysgrif Ebrill 2015, cyfeiriais at awdl a gyfansoddodd ... ‘Crwydriaid Awen’ - sy’n disgrifio’i hiraeth am ei henfro yma’n ‘Stiniog. Wrth ddyfynnu un englyn o’r awdl, nodais ei fod yn cyfeirio at ‘Gwilym Ystradau’ o Danygrisiau:

Tynnu gwres mae Tanygrisiau - o’r haul
     I fron ei llechweddau;
Llu yn hon sy’n llawenháu,
Ystrŷd ‘Gwilym Ystradau.’

Er holi, chefais i ddim gwybodaeth am bwy oedd ‘Gwilym Ystradau.’ Ond wrth chwilota am un ‘Gwilym’ arall arferai fyw yn Nhanygrisiau, ac a briododd berthynas i’m nain, mam fy nhad, dyma ganfod y wybodaeth ganlynol...

Ganwyd William Williams yn Llwyn Gell, Rhiwbryfdir, tua 1813. Cafodd ei fagu gan ei ewyrth, William Jones, yn y Tŷ Newydd, Tanygrisiau. Prin iawn oedd manteision addysg yn ystod dyddiau ei ieuenctid, ac fel sawl un o’i gyfoedion, bu’n rhaid troi am y chwarel i geisio gwaith. Gwnaeth ddefnydd da o’i oriau hamdden i gasglu gwybodaeth a diwyllio’i hun. 

Fel ei gyfaill, Rowland Walter, dysgodd y cynganeddion, ac ystyrid ef yn fardd pur fedrus yn y gymdogaeth. Bu’n byw mewn sawl man yn Nhanygrisiau, ond am gyfnod byr, aeth i fyw i Glan yr Afon Ddu, gerllaw Chwarel Moelwyn. Dyma fel y disgrifia unigrwydd y lle hwnnw:

Mudais, nid wyf yn gymydog - yn awr
     I neb ond y llwynog;
I ryw fan ger y fawnog
Lle ni chân tylluan na chog.

Wedi priodi â gwraig o’r enw Mary, bu’n byw yn rhesdai Wrysgan Fawr, Tanygrisiau. Dyma’r tai y cyfeiria Ionoron Glan Dwyryd atyn nhw fel ‘Ystrŷd Gwilym Ystradau.’ 

Bu Gwilym yn cyfeillachu â llawer o feirdd eraill ei ddydd, rhai megis Moelwyn Fardd a Gwilym Peris. Enillodd sawl gwobr mewn eisteddfodau lleol. Cerddi ar destunau nodweddiadol yr oes oedd y mwyafrif o’r rhai y derbyniodd wobrau amdanynt ... ‘Cywydd i’r Argraff-wasg', Awdl - ‘Bywyd ac Angau y Gwaredwr’, Awdl Goffa ‘I Robert Lloyd, Plas Meini, Ffestiniog’ ac Awdl - ‘Gwaredigaeth Israel o’r Aifft, dan law Moses'.

Ymhlith yr hyn a ddarllenais o’i waith, mae yna englyn Saesneg - un byrfyfyr, a ysgrifenwyd ar ran goruchwyliwr un o Chwareli ‘Stiniog. Yn ôl yr hanes, daeth Gwilym ar ei draws yn y Grapes, Maentwrog. Roedd y goruchwyliwr yn awyddus i gael gwydraid o frandi, a chan mai Saesnes oedd y forwyn a weinyddai yno, dyma ofyn i Gwilym weithio englyn sydyn i ofyn iddi am y ddiod, a hynny’n yr iaith a ddeallai:

Fair waiter, if you are witty, - now come
     And make haste, my lady;
Now, fair maid, do run for me
Yonder, for a glass of brandy.

Bu Gwilym Ystradau farw’n 48 oed, a chafodd ei gladdu ym Mynwent Llan Ffestiniog ar 2il Tachwedd 1861. 

Fel rhan o’m hymchwil i hanes fy nheulu ... ‘Edrych tua’r gorffennol’, deuthum ar draws ‘Gwilym’ arall oedd yn dipyn o fardd gwlad. Ganwyd William Owen Evans ym 1828, yn fab i Ifan Ifan y Gof, Trefeinion, a’i briod, Siân William. Ar 25 Tachwedd 1853, priododd Gwen Morris, merch William Morris, Tanygrisiau a’i briod, Catherine Griffith Evan [a anwyd yn Tanrhiw, Beddgelert]. Roedd Gwen [1831-1906] yn gyfyrdres i’m hen nain, Elen William Parry [1841-89], Beudy Coed, Nantmor. 

O chwilota’n rhai o bapurau newydd y cyfnod, ceir fod William O. Evans, neu, a rhoi iddo ei enw barddol ... ‘Gwilym Ychain,’ yn ennill gwobrau yn yr eisteddfodau neu’r ‘cyfarfodydd diwylliannol’ a drefnwyd gan chwareli’r ardal yn ystod ail hanner y 19eg ganrif. Yn Awst 1872, fe’i cawn yn fuddugol am weithio englyn i’r ‘Water Ballast’ a chywydd i  ‘Afon Iorddonen’ yng Nghystadleuaeth Lenyddol y Meistri Holland. Yn Eisteddfod Ffestiniog, a gynhaliwyd yn Assembly Rooms y Blaenau ar y Llungwyn 1874, daeth yn fuddugol am gyfansoddi pryddest - ‘Cymylau’, dan feirniadaeth Hwfa Môn. Derbyniodd bunt a chweugain o wobr. Gwasanaethodd fel beirniad adrodd o bryd i’w gilydd hefyd.

Fel ei dad o’i flaen, gof oedd Gwilym Ychain. Bu farw ar 3ydd Awst 1882, a’i gladdu ym Mynwent Llan. Ar ei garreg, mae englyn o’i waith ei hunan:

‘William Owen Evans [Gwilym Ychain], Bodychain, Tanygrisiau’ ... fu farw yn 53 oed ...

‘Drwy guro caf drugaredd - a’i ras Ef
     Yn drysor diddiwedd;
Da gennyf fod digonedd
I ddyn crin ar fin ei fedd.’

Bu Gwen Evans, ei briod, farw ar 1af Ebrill 1906, yn 75 oed. 

- - - - - - 

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2022

Ionoron Glan Dwyryd (colofn Iwan o 2015)

Bwrw Golwg -Rhyddid!

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn,  erthygl gan Kevin O’Marah, Blaenau, disgynnydd William Walter (Brothen Bach). 

Rhyddfreiniad o Gaethiwed/ Rhyddid!


Yr ydym yn weddol gyfarwydd o hanes rhyddfreinwyr enwocaf y ganrif cyn y diwethaf, y ‘Great Emancipators’ Abraham Lincoln, William Wilberforce, Thomas Jefferson ac William Lloyd Garrison, ond, nid llawer o Gymry sy’n ymwybodol fod enillydd y gadair mewn tair eisteddfod rhwng 1860 a 1884 yn yr Unol Daleithau hefyd wedi ymgyrchu yn erbyn caethwasiaeth.

Roedd Rowland Walter (Ionoron Glan Dwyryd), yn enedigol o Flaenau Ffestiniog a fu’n byw y rhan fwyaf o’i oes yn Hydeville, Vermont, ardal nodedig llechi Gogledd America yr oes honno, fu’n ennill ei fywoliaeth yn chwarel Eagle, ac yn ystod y cyfnod hwn hefyd y cynyddodd ei gariad at farddoniaeth.

Ar ôl ennill y gadair yn Eisteddfod Utica yn y flwyddyn 1861, cafodd gyfarfod â’r Anrhydeddus Henry Nicoll, cyfreithiwr a chynhadleddwr o Efrog Newydd, ynghŷd â’r prifardd enwog Dewi Glan Twrch pan ofynwyd i Ionoron gymryd y cyfrifoldeb o ledaenu’r neges yn erbyn caethwasiaeth, ac i gael holl Gymry Gogledd America i ymuno â byddin y gogledd i ryddhau’r caethweision. Ac felly, ar ofyn Nicoll, ysgrifennodd gerdd:

Baner yr Undeb

Ar aden yr awel, yn tyner ymdoni,
Mae Baner ein Rhyddid yn amlwg uwch ben,A golwg ysblenydd y Sêr a’r Brithresi
Mor siriol ag amryw dlos lanerch o’r nen;
O dani’r eistedda hen Angel Gwarcheidiol
Yr Undeb, a’i olwg yn ddwys ac yn syn –
Ei wisg yn rhwygiedig – ei drem yn fawreddol,
A’i wefus yn sibrwd rhyw linell fel hyn:


Ah! Feibion Columbia, dyrchafwyd ein Baner
Gan lu ein henafiaid trwy afon o waed,
Diweiniwyd eu cleddyf, oedd gleddyf cyfiawnder,
A’u gelyn cadarnaf a gwympodd tan draed;
Ac ar ôl hir ryfel, teyrnasodd maith heddwch.
O lanau y Werydd cynhyfrus ei fron
I fin y Tawleog, ar lenydd o eurlwch,
Yn esmwyth o’i fynwes sy’n gollwng y don.

Ni cheir ar ein Baner un eilun o ryfel,
Nac unrhyw feddylrith o’r fidog na’r cledd.
A phan y mae’n derbyn cusanau yr awel,
Nis gellir gwneyd allan un trais yn ei gwedd;
Mae’n eilun o Ryddid, Cyfiawnder a Heddwch
Lle bynnag mae’r wybr yn ymledu uwch ben –
Gwneyd allan Gaethiwed o’n Baner na cheisiwch
Tra byddo’r sêr dysglaer yn britho y nen.

Mae cysur yr aelwyd i filoedd yn eistedd
Dan adeg ein Baner heb ddychryn na braw,
Pwy bynag a’i tyno i lawr mewn gorphwylledd,
Fel corsen wywedig disgyned ei law;
Ysgydwad ein Baner yn nhonau yr awel
Gysegra lwch beddrod gwroniaid ein gwlad,
Y rhai a gollasant eu bywyd trwy ryfel –
Pa adyn sydd na pharcha lwch beddrod ei dad?

O glogwyn i glogwyn, yr udgorn dadseinied
I alw dewr feibion Columbia i’r gâd
I ymladd a phleidwyr gwrthnysig Caethiwed
Sy’n ymladd yn erbyn hoff  Faner ein gwlad
Diweinier y cleddyf – y fangel fo’n rhuo,
A rhengau y gelyn yn ddarnau tan draed;
Hen Dalaeth Virginia, ei glaswellt fo’n rhuddo,
A South Carolina yn afon o waed.

Fan yna terfynodd yr Angel Gwarcheidiol,
A’i drem yn melltanu eiddigedd ei fron;
A chan ei ddigofaint, mae cefnfor ymchwyddol
Dros wyneb Columbia yn gweithio ei don;
I chwyddo y fyddin, awn ninau, feib Gwalia,
Gan gofio Caradog ac Arthur ein tad;
Trywaner â’r fidog frad luoedd Virginia,
A buan daw heddwch i lwyddo y wlad.

Mae’r hwiangerdd Si-hwi-hwi wedi ei chyfansoddi gan Ionoron yn son am fam yn canu i’w phlentyn y noson cyn i’r ddau gael gwahanu a’u gwerthu fel caethweision gan y dyn gwyn.

Y Gaethes Ddu (Si, hwi, hwi)

Si, hwi, hwi, si hwi, hwi, si hwi, hwi lwli,
Tlws dy fam, O paham y gwneir cam iti?
Pan y bydd deigryn prudd ar dy rudd fwyngu,
Ni chaf fi ddofi’th gri, na’th roi di i gysgu;
Daw’r dyn gwyn gyda’i ffyn cyn pryd hyn yfory,
A’th ddwyn di er fy nghri ymaith i’th werthu,
O na chawn fynwes lawn, fel y cawn wylo,
Byddai’r bedd imi’n wledd, mi gawn hedd yno.

Si, hwi, hwi, si hwi hwi, si hwi, hwi lwli,
Calon ddur sydd fwy cur na dolur dy eni,
Gan fawr ddrwg, anfad wg, cilwg ein gelyn,
Ni chai gwen fendith nen ar dy ben ddisgyn;
Rhyfedd yw pan ma chlyw os oes Duw gennym,
Pan y myn Duw’r dyn gwyn fod fel hyn wrthym?
O na chawn fynwes lawn fel y cawn wylo,
Byddai’r bedd imi’n wledd, mi gawn hedd yno.

Si, hwi, hwi, si hwi hwi, si hwi, hwi lwli,
Poen a braw ar bob llaw, hyn a ddaw iti,
Gan feistr trwm a dwrn plwm y cei drwm ddyrnod.
Dyw rudd iaith, llety gwaeth gyda maith ddiwrnod,
Llety gwael sydd i’w gael wedi cael noswyl,
Briwiog gefn yn ddrwg drefn, O! dy gefn anwyl,
O na chawn fynwes lawn fel y cawn wylo,
Byddai’r bedd imi’n wledd , mi gawn hedd yno.

Ysgrifennodd hon hefyd:

Y Milflwyddiant
(Caethweision Negroaidd).

Ond gwaeth na rhyfel ydyw gweled – dwyn
Dyn du i gaethiwed;
Dwyn i wae y diniwed
Yn rhwym – pa galon na rêd!

Y du adwyth hwn sy’n d’wedyd – i bawb
Fod y Beibl yn ynfyd –
Na ddaw barn yn niwedd byd –
Anifail yw dyn, hefyd.

Rhy boenus ydyw unrhyw angenrhaid
I droi i’r hanes sy’n gwaedu’r enaid –
Hanes sydd yn dwyn cwyn Affricaniaid
Yn ei hyll agwedd ger bron ein llygaid –
Hanes gwaith anfwyniad – yn fflangellu –
Hanes trywanu einioes trueiniaid!
Mae rhyw waeau einioes yn merwino
Teimladau dyn yn neigryn y Negro;
A gosod crinwad diras i’w daro,
Yn tori aelaeth natur i wylo:
Rhoi adyn cignoeth i droedio – gwragedd
A wnai i anrhydedd anwn wrido!

-----------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol -efo'r cerddi uchod wedi eu cwtogi- yn rhifyn Gorffennaf 2016.
Dilynwch gyfres Bwrw Golwg efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Bwrw Golwg- Llythyr o'r America

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Darn arall gan W. Arvon Roberts, y tro hwn am lythyr a yrrwyd i Stiniog o'r Unol Daleithiau. Ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Mehefin 2015.

Fair Haven,
Vermont,
Hydref 31ain, 1854

Fy annwyl Gyfaill,

Wedi hir oedi yr wyf yn cyflawni yr addewid a wnaethum â thi cyn fy ymadawiad o’r hen wlad, sef rhoddi fy hanes o dir y gorllewin pell, os cawn fyw i fyned yno.

Wel, llawer o donau a phrofedigaethau sydd wedi fy nghyfarfod er pan welsom wynebau ein gilydd; byd y cyfnewidiadau ydyw y byd hwn, hen olwyn fawr Rhagluniaeth sydd yn rhoddi aml dro yn dywyll iawn i bawb yn y fro; felly i minnau.

Gobeithio y bydd i’r llinellau hyn dy gael di a’th deulu i gyd yn fyw ac yn iach, pryd yr ydwyf fi yn weddw, a’m bachgen bach yn amddifad mewn gwlad bellenig.

Mae yn debyg mai rhoddi ychydig o fy hanes yn fras ydyw y goreu i mi, er pan diriais i Efrog Newydd. Yr oedd fy mrawd Morris yn ein cyfarfod yn y dref. Aethum i fyny i Utica ymhen tri diwrnod. Yr oedd 1,600 o Ellmyniaid (Dutch) gyda ni yn y ‘Cars Train’. Cafodd Morris waith i mi yn nhref Utica; dolar yn y dydd o gyflog – 4 swllt a 2 geiniog o’ch harian chwi; ond dywedodd Dr. Williams (Cymro) mai gwell oedd i ni fyned i’r wlad y flwyddyn gyntaf, o ran ei bod mor boeth yn y dref; felly aethom wyth milltir i’r wlad. Aethum i weithio i’r ffermwyr o gwmpas. Yr oedd iechyd fy nheulu yn lled dda, a minnau yn cael dolar yn y dydd gyda y gwair. Bum yn saethu ceryg calch ar ol y cynauaf. Yr oedd yn rhyfeddod gan yr Yankees weled saethu yn y rhan hwnnw. Yn y fan honno clywais am ffarm bach yn Waterville, yn ymyl Evan Roberts, saer maen, ac fe ddarfu fy mrawd Morris roi gorchymyn y mi fyned at Edward Jones, a John y mab, i ofyn a ddeuant hwy gyda mi i‘w hedrych, ac os byddent hwy yn barnu ei bod yn werth y pris oedd arni, y gwnai yntau fy helpu i’w chael yn uniongyrchol.

I ffwrdd a mi i’r Sgeular, a dyma E. Jones a John yn ‘pacio’ y ‘garriage’ i ddyfod gyda mi, ac aethom cyn belled a thref Utica. Ond dyma lythyr i mi yn y dref o Vermont, oddiwrth ddyn oedd wedi bod yn yr un fan a mi gyda y gwair, yn dywedyd fod gwaith i mi i’w gael i weithio yn y chwarel, a dolar a hanner yn y dydd o gyflog. Tybiais i yn fy meddwl fod 6 swllt a 3 ceiniog yn well na ffarm, a dywedais wrth Morris, ac E. Jones, a John, hyd yma y deuaf fi, a dim ymhellach; y ffarm i chwi, a dolar a hanner yn y dydd i minnau. Mi aethum i’r ‘Cars Train’ yn y fan, ac yr oeddwn yn Rutlant County, Vermont, yn agos i 200 o filltiroedd, cyn 4 o’r gloch prydnawn. Dechreuais weithio dranoeth, a dyma lle yr ydwyf hyd yr awrhon yn yr un fan.

Cymro o Sir Fon yw perchenog y ffarm, a’r chwarel sydd arni. Aethum i geisio fy nheulu wedi i mi gael tŷ yn Fair Haven. Yr oeddwn yn byw yn y pentref. Ond tua mis Rhagfyr, dechreuodd Gwen fyned yn sâl pan ddaeth y barug oer, a William bach yn lled wael o hyd, ac yn waelach yr aethant; ond y 12fed dydd o Mawrth, dyma angeu wedi dyfod i’r tŷ. O don fawr, na theimlais yr un gymaint erioed! Fe ddywedod yr hen William Ellis dduwiol wrthyf yna fy mod i gael myned i ffwrneisiau poethion cyn myned i angeu. Ai tybed, fy nhgyfaill annwyl, fod yn rhaid i’r Arglwydd fyned a’m gwraig o fy mynwes, a’m bachgen o fy mreichiau, i dynu fy meddwl o’r byd?

... Ond y 12fed dydd o Ebrill, dyma don fawr eto. Ni fedraf adrodd fy nheimladau, pryd y daeth galwad am William bach ar ôl ei fam. O ddiwrnod trwm i mi! Er fod yn y tŷ lawer o bobl, a llawer o ieithoedd, eto nid oedd yno yr un fam i gydymdeimlo â mi yn y tywydd mawr.
Wel, wel, llawer diwrnod du o hiraeth sydd yn myned troswyf yn aml wrth feddwl am Gwen a William. Yr oedd William yn galw ar John bach at ei wely y Sul olaf y bu fyw, ac yn dweyd wrtho am fod yn fachgen da.

Y mae yn rhaid i mi derfynu, cyn dywedyd hanner fy newydd. Yr ydwyf fi a John bach yn lletya gyda’r gŵr a bia y chwarel. Nid oes ganddynt ddim plant. Y mae John yn fawr yn eu golwg. Fy nghyflog ydyw £1.17.6 yn yr wythnos.

Ysgrifena ataf, a dyro hanes Eglwys Bethesda ...

Hyn oddiwrth dy hen gyfaill,

William Job

Chwarel yn Fair Haven, Vermont yn ail hanner y 19eg Ganrif. Llun o gasgliad yr awdur.

--------------------------
Y oedd talaith Vermont yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn debyg iawn i Gymru, gyda’i mynyddoedd uchel, dyffrynnoedd prydferth, doldiroedd ffrwythlon, afonydd rhedegog a’i llynnoedd gloywon. Daeth y Cymry cyntaf yno tua 1851 ac ymsefydlont yn Fair Haven, Sir Rutland. O Ogledd Cymru y deuai’r mwyafrif, gan mai’r diwydiant llechi ac ithfaen a’u tynnodd hwy yno’n bennaf. Pentref bywiog fu Fair Haven, sef prif gyrchfan y rhan fwyaf o’r ymfudwyr Cymreig yn Vermont, gyda’i siopau, banciau, llythyrdy, gwesty a gweithfeydd llaw, chwareli llechi a melinau llifio, ynghyd â thorri llechi a marmor. Yr oedd tua 500 o Gymry’n byw yno yn 1871 a mwy o lawer o Wyddelod a Ffrancwyr.

Ni allaf yn fy myw gael unrhyw wybodaeth am William Job, awdur y llythyr. Oes yna gofnodiad amdano yn hanes yr achos ym Methesda, Manod tybed?

Efallai i ddarllenwyr ‘Llafar Bro’ fod wedi clywed am Rowland Walter (‘Ionoron Glan Dwyryd’, 1817-1884) yng ngholofn fisol ‘Rhod y Rhigymwr’ yn ddiweddar [nifer o gyfeiriadau ato trwy glicio'r ddolen isod hefyd -Gol.].   Ganwyd ef ym Mlaenau Ffestiniog. Yn ŵr ifanc, bu’n gweithio yn chwareli Cwmorthin a Holland. Ymfudodd yntau fel William Job i’r America tua’r un amser, ‘Ionoron’ ym 1852. Pan oedd ef yn cerdded dros y Migneint i’r Bala un tro, daeth y nos yn ddisymwth ac yntau yng nghyffiniau Pen Llechwedd Deiliog, ger Tai Hirion, pan ymosodwyd arno gan ladron. Collodd bob ceiniog goch oedd ganddo. Nodwyd iddo gyhoeddi dwy gyfrol o farddoniaeth: ‘Lloffion y Gweithiwr’ (1852) a ‘Caniadau Ionoron’ (1872). Wedi iddo ymsefydlu y yr America bu yntau, fel William Job, yn gweithio yn chwareli Fair Haven. Efallai iddynt gyfarfod â’i gilydd yno!

---------------------------------------------------
Nodyn gan Iwan, golygydd Mehefin: 
Yn CPM Gogledd Cymru, deuthum ar draws cofnod o briodas WIILIAM JOB a GWEN OWEN yn Eglwys Twrog Sant, Maentwrog ym 1839. Mae lle i gredu mai dyma’r William Job a ysgrifennodd y llythyr. Mae cofnod o enedigaeth ‘William Job’ yn Ffestiniog (1844) a ‘John Job’ (1848). Nodir ‘William Job’ fel tad y ddau. Yng nghyfrifiad 1841, roedd William (chwarelwr 30 oed) a’i wraig, Gwen (27 oed) ynghyd â’u merch fach 8 mis oed, Gwen, yn byw yn ‘Glanydŵr’, Ffestiniog.

---------------------------------------------------
Nodyn pellach ar Ionoron Glan Dwyryd, o golofn Stolpia, gan Steffan ab Owain yn rhifyn Gorffennaf:
Y mae cryn sylw wedi bod i Rowland Walter, neu Ionoron Glan Dwyryd, yn ȏl ei enw barddol, yn ddiweddar. Y mae un peth yn cael ei adrodd dro ar ȏl tro amdano yn ei fywgraffiad, sef ef ei fod yn enedigol o Cefnfaes yn y Manod. Nid yw hyn yn gywir, un o Danygrisiau oedd Ionoron yn wreiddiol fel y cofnodir man ei gartref yng nghofrestr bedyddiadau plwyf Ffestiniog.

Yn ȏl J.W.Jones, Y Fainc Sglodion, ganwyd ef ym Mhencefn Pellaf, ac os cofiaf yn iawn, bu chwaer Ionoron yn byw yno mewn cyfnod ddiweddarach. Rwyf yn tybio mai Bob Owen, Croesor sydd wedi nodi yn y Bywgraffiadur Cymreig mai yn y Cefnfaes y ganwyd ef, ond y gwirionedd yw, symud i fyw yno gyda’i rieni pan oedd yn blentyn bach a wnaeth.

Rhod y Rhigymwr -Ionoron Glan Dwyryd

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Ebrill 2015:

Calonogol iawn fu’r ymateb i’m sylwadau am y bardd Ionoron Glan Dwyryd a ‘Brwydr Moel-y-Don’ yn Rhifyn Mawrth.

Diolch o galon i Neris Thomas, Bryncir House am gysylltu ac anfon dwy o gerddi Ionoron i mi. Fe’u derbyniodd nhw dros ugain mlynedd yn ôl gan Catherine Wood o Benrhyndeudraeth, oedd yn arddel perthynas â’r bardd. Cyhoeddwyd y delyneg ganlynol yn ‘Lloffyn y Gweithiwr’ (Bala, 1852):

DEIGRYN HIRAETH

Lle bo hiraeth, gwelir deigryn
Ar y rudd yn mynych ddisgyn,
Ac yn llithro drosti’n araf
Gan arswydo’r teimlad dwysaf.

Deigryn yw yn tarddu allan
O ffynhonnell dagrau’i hunan,
Ffynnon nad oes sychu arni
Tra bo hiraeth yn bodoli.

Gwres yr haul a sycha’r deigryn
Gwlith ar ruddiau’r siriol rosyn,
Ond nid oes trwy’r greadigaeth
Ddim all sychu deigryn hiraeth.

Yn sicr, llwyddodd Ionoron i ddelio â’r testun yn yr un modd ag y gwnaeth y bardd di-enw hwnnw gynt a holodd ‘fawrion o wybodaeth o ba beth y gwnaethpwyd hiraeth?’

Yn ‘Caniadau Ionoron’ (Utica, 1872), ymddengys awdl oddeutu can llinell o hyd ar y testun ‘Crwydriaid Awen.’ Mynegi ei hiraeth am fro ei febyd yma’n ‘Stiniog a wna’r bardd. Mae ganddo ddisgrifiadau grymus, ac yn sicr, dengys ei fod yn feistr ar y gynghanedd. Hoffwn pe byddai gofod i gynnwys yr awdl gyfan, ond ofnaf fod yn rhaid bodloni ar ddyfynnu pytiau ohoni.

Dyma’i ddisgrifiad o ysgithredd yr ardal:

Ceir gweled caerog olwg
Ac ôl elfennau mewn gwg.
Y ceunant yn y pant pell
Ar fin du’r afon dywell;
Y graig gref, hoff gartref gwynt
Lle cyrraedd llaw y corwynt,
A niwl byth ar ei chêl ban,
A thoir ei chrib â tharan.

Mae’r hir a thoddaid canlynol yn adrodd fel y cofia’r bardd alltud am fan a fu’n gymaint dylanwad arno yn ieuenctid ei ddyddiau:

O, Ffestiniog! Ar riniog Meirionnydd,
Gywrain a gloywdeg goron y gwledydd,
Ei daear annwyl huda’r awenydd,
A châr ymweled ag ochrau moelydd;
Man rhwng bronnau’r mynydd – draw yng Nghymru,
Lle i awenu – fy nghartref llonydd.

Mentra i lawr Dyffryn Maentwrog gan ddilyn:

Afon Dwyryd hyfryd wedd,
A wrida mewn anrhydedd
I ddyfrhau y werdd fro hon
A llonni ei dillynion.
I fin hon gyda fy nhad
Rhedwn, â heinif droediad
I wrando’r llif, genllif gwyn,
Ac i hudo’r pysgodyn.

Meddai am y Dyffryn:

Cadwyn o fryniau coediog – a welir
Hyd aeliau Maentwrog,
A llawr hir sy’n lle i’r og,
Dolydd a choedydd deiliog.

Sonia am yr ‘Allt Fawr’ a’r ‘chwarelydd’ oedd ar ei gwaelod. Dyma fel y disgrifia dwrw’r ffrwydro yno:

... Mellt byw’n ymwylltio o’i bol,
Dirgras dwrw daeargryn,
A gwraidd y mynydd a gryn.

Ceir cyfeiriadau at ‘ael ddu’r Moelwyn’ yn ‘gwgu.’ A chawn yr englyn hwn ganddo:

Tynnu gwres mae Tanygrisiau – o’r haul
I fron ei llechweddau;
Llu yn hon sy’n llawenhau
Ystryd ‘Gwilym Ystradau.’

Tybed a ŵyr rhywun ohonoch pwy oedd ‘Gwilym Ystradau?’

Dwysáu mae hiraeth y bardd yn niwedd yr awdl, a hynny mewn cwpledi crefftus ddigon:

Dy lwybrau flynyddau’n ôl
Ddynodwn yn ddeniadol,
A mwyn fu eistedd i mi
Ganwaith ar dy glogwyni.

Tyn fy serch at lannerch lwyd
I olwg yr hen aelwyd –
Aelwyd fy nhad anwylaf,
Yn ei chongl - hwnnw ni chaf,
A disgyn mae ‘neigryn i
Ar riniog bedd rhieni!
Wylaf wrth gofio aelwyd
A llawr yr hen fwthyn llwyd.

Ar dystiolaeth y ddwy gerdd a drafodwyd, ynghyd â’i gerdd i frwydr Moel-y-Don, mae lle i gredu y gellir ystyried Ionoron yn fardd da iawn yn ei gyfnod. O ddarllen awdlau a phryddestau tila Eisteddfodau Cenedlaethol diwedd y 19eg ganrif, mae ei waith yn cyrraedd tir dipyn uwch.

----------------
Cliciwch ar y ddolen Ionoron Glan Ddwyryd isod i weld mwy o wybodaeth amdano.

Bwrw Golwg- W.O.Thomas, Califfornia

Bwrw Golwg: Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Darn arall gan W. Arvon Roberts; un a ymddangosodd gyntaf yn rhifyn Tachwedd 2014.

William O. Thomas
Ganwyd ef ym mhlwyf Maentwrog yn 1845. Symudodd i Lechwedd, Blaenau Ffestiniog gyda’i rieni, Owen a Margaret Thomas, pan oedd yn dair blwydd oed.  O naw oed nes oedd yn ddeunaw bu’n gweithio yn y chwarel. Yn ystod y cyfnod hwnnw anfonwyd tri chwarelwr i weithio mewn chwarel yn yr Iwerddon, ar lan Bae Bantry, a William O oedd un ohonynt. Methu setlo i lawr fu ei hanes yno; nid oedd yn hoffi’r lle na’r bobl, ar wahân bod hiraeth mawr arno i ddychwelyd yn ei ôl i’w gartref yn Ffestiniog.

Dychwelodd ymhen rhyw dri mis, ond roedd yn anfodlon ei fyd yn Ffestiniog hefyd, a daeth awydd arno i fynd i America. Nid oedd ei rieni yn fodlon ei fod yn mynd mor bell a gohiriodd fynd am o leiaf flwyddyn arall.

Yn Ebrill, 1865, caniataodd ei fam iddo gael mynd cyn belled â Lerpwl, i ddanfon dau o’i ffrindiau oedd yn cychwyn ar eu taith i America - hynny ar yr amod ei fod ef yn dychwelyd i Ffestiniog ymhen yr wythnos. Pan gyrhaeddodd Lerpwl, rhoddodd ei feddwl  ar fynd i America, a phenderfynodd yn y fan a’r lle ymuno â’i ddau ffrind fel ac yr oedd.  Ar ôl talu am ei gludiant i Efrog Newydd, yr oll oedd ganddo yn ei boced i wynebu dirgelion y Gorllewin oedd deg swllt.

Cafodd fordaith dymhestlog ar fwrdd y City of Cork, a bu ar y môr am 17 diwrnod, ond cyrhaeddodd pawb Efrog Newydd yn ddiogel.  Anturiodd William O  gyda’i ffrindiau cyn belled â Hydeville, Vermont, lle cafodd waith gan y bardd Ionoron Glan Dwyryd.  Ar ôl gweithio digon i dalu ei ddyledion, ac i deimlo yn annibynnol, dechreuodd anesmwytho.  Symudodd o Hydeville i Middle Granville, Efrog Newydd, lle bu’n gweithio mewn chwarel hyd y Nadolig.  Yn ddiweddarach symudodd i Maryland am bedwar mis. Roedd yn anfodlon â’r lle hwnnw hefyd ac fe gyfeiriodd ei wyneb tua thaleithiau Georgia ac Alabama yn y De, lle bu am naw mlynedd.  Bu’n llwyddiannus yn y fasnach lechi, yng Ngogledd a De Carolina, yn Florida, a hefyd yn Texas.

Ymhen tair blynedd cafodd ei benodi yn asiant teithio i gwmni'r Tennessee Car Roofing, ac aeth i Galiffornia yn 1874. Erbyn hyn roedd wedi cael cyfle i ymweld â phob un o’r taleithiau oddieithr Maine. Hoffai Galiffornia gymaint fel nad oedd yn teimlo unrhyw awydd i ddychwelyd yn ei ôl i’r dwyrain fel yr oedd wedi bwriadu ynghynt. Ar ôl treulio wythnosau difyr yn San Francisco cafodd waith mewn mwynglawdd arian byw yn Knoxville, ym mhen uchaf sir Napa, Califfornia.  Bu yno am bedwar mis cyn dychwelyd i San Francisco, a chan nad oedd neb wedi darganfod chwareli llechi ar lannau’r Tawelfor, penderfynodd fynd ati o ddifrif i chwilio am y llechfaen yn Califfornia. Gyda’i wrthban ar ei gefn, aeth i gyfeiriad y mynyddoedd a cherdded glannau’r afonydd a’r ffrydiau gan arsyllu’n fanwl arnynt i gyd.  Treuliodd ddau fis yn crwydro mynyddoedd a dyffrynnoedd, a chredu ei fod wedi darganfod llechfaen o’r fath orau ger Placerville, sir El Dolrado. Sicrhaodd y tir drwy'r hwn y rhedai’r llechfaen, torri nifer fawr o lechi, ac yna ffurfio cwmni stoc yn San Francisco i weithio’r chwarel.  Gan fod amryw o adeiladau yno wedi eu toi â llechi, a phawb yn eu hoffi, gwerthodd y stoc llechi am bris uchel dros gryn amser. Nid oedd y cwmni oedd yn gweithio’r chwarel wrth ei fodd a gwerthodd ei gyfranddaliadau yn yr anturiaeth chwarelyddol.

Teulu W.O

Yna cychwynnodd ar ei daith oddi amgylch y byd.  Ceir hanes y daith honno yn ei gyfrol Dwywaith o Amgylch y Byd, sef hanes teithiau yn Ewrop, Asia, Affrica, America ac Awstralasia, yn ystod pum mlynedd o amser (Utica, 1882).  Bu hefyd yn ohebydd i’r papur newydd Y Drych.

Mae’r wybodaeth sy’n fy meddiant, sef Bywgraffiadur Cymry America (sydd heb ei gyhoeddi), yn dweud fod rhieni William O. Thomas wedi ymfudo o Ffestiniog yn 1875, a’u bod wedi byw yn Arvonia, Virginia, am gyfnod.  Yno, yn Norfolk, Virginia, y claddwyd ei dad, Owen Thomas, a chladdwyd Margaret, ei fam yn Efrog Newydd.  Bu farw brawd William O, David, 17 Mehefin, 1915, yn 56 oed, yn Norfolk, Virginia.  Bu’n dilyn ei alwedigaeth fel töwr llechi yn Petersburgh, Virginia, ac yn Norfolk ar ol hynny.  Ar 21 Hydref, 1885, priododd â Jennie, merch i John a M.J. Roberts, Arvonia, Virginia.  Ganwyd iddynt bump o blant.  Claddwyd David O wrth ochr ei dad yn Norfolk, Virginia.




Daw’r llun o gasgliad personol yr awdur.

Merêd

Mae llawer iawn o deyrngedau wedi eu cyhoeddi i Meredydd Evans yn y wasg Gymreig a thu hwnt. Roedd yn braf gweld Merêd yn cael cydnabyddiaeth y byd canu gwerin trwy Brydain o'r diwedd hefyd, wrth i Wobrau Gwerin Radio 2 gyflwyno gwobr 'Good Tradition' er cof am ei gyfraniad amhrisiadwy, yr wythnos diwethaf.

Ail-gyhoeddwyd erthygl gan Merêd yn rhifyn Ebrill Llafar Bro; erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol fel rhan o'r gyfres 'Ar Wasgar' yn y nawdegau, gan bobl Bro Ffestiniog oedd wedi symud i bedwar ban y byd. Fel sy'n amlwg o ragair gwreiddiol Paul y golygydd, bu'r erthygl ar goll yn y post, ond roedd yn werth aros amdani!

Isod hefyd mae darnau a ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2015.

Ar Wasgar
Hyfryd yw cael cynnwys cyfraniad Meredydd Evans i’r golofn hon wedi methiant y Post Brenhinol fis yn ôl i gysylltu Cwmystwyth a Maentwrog; (hyn ar adeg pan maent yn ystyried symud adnoddau dosbarthu llythyrau gogledd Cymru dros Glawdd Offa i Gaer!)
Nid oes angen cyflwyniad i’r awdur; mae Merêd wedi cyfrannu sawl gwaith i’r papur hwn, ac wedi arddel ei gariad tuag at ei filltir sgwar erioed.  ‘Roedd yn awyddus i ‘sgwennu eto, a bu’n barod iawn i yrru ail copi o’i erthygl i’r Llafar er gwaethaf y post!!  Diolch.
- - - - - - - -

‘Mi gewch ddewis pa bwnc fynnwch chi’ oedd geiriau y golygydd pan ofynnodd imi am gyfraniad i Llafar Bro.  A dyna fyd cyfan yn agor o ‘mlaen i.  Ond mae’n bosib cynnig gormod o ddewisiadau i ddyn fel na wyr y truan sut i ddewis yn gall.

Wel, pawb at y peth y bo, a sylwais fod Bruce wedi dilyn trywydd tafodiaith yr hen ardal – yn olau a difyr, fel bob amser.  Mae o’n gwirioni ar eiriau ac ymadroddion.  Rydw innau’n mopio ar hen ganeuon ac i’r cyfeiriad hwnnw y carwn i fynd rwan, at un gân arbennig y mae iddi gysylltiadau clos â Stiniog.

Gan ddechrau yn y fan sy’n gwbl naturiol i mi sef aelwyd Bryn Mair yn Nhanygrisiau.  Ar yr aelwyd gynnes honno clywais fy mam droeon yn canu pwt o bennill a alwai hi yn ‘Si hwi hwi’.  Yn ddiweddarach dwedodd wrthyf iddi godi’r pwt cân ar ei chlust o glywed W.O. Jones (Eos y Gogledd) yn canu sawl pennill o’r gân gyfan.  Eithr y cyfan a gofiai hi oedd y pennill cyntaf a ‘doedd hi ddim yn siwr ei bod hi wedi cael hwnnw’n berffaith gywir ar ei chof.

Roedd yn llygaid ei lle; rhan o’r pennill yn unig a lynodd wrthi ond byddai ei chlywed yn canu hwnnw yn fy nghael i bob tro.  Daeth y darn pennill yn rhan ohonof ac ymhen y rhawg, minnau erbyn hynny wedi fy nal gan y swyn sydd mewn dilyn trywydd hen ganeuon, darganfum fod i’r gân gyfan gysylltiadau agos â’r henfro.

Bu’r canwr ei hun yn byw yma ar wahanol adegau o’i fywyd.   Yn gynnar yn ei yrfa bu’n ddisgybl yn ysgol elfennol Tanygrisiau ac am gyfnodau yn weithiwr yn chwareli Cwmorthin a Maenofferen cyn dod yn amlwg ymhellach ymlaen fel cerddor, datgeiniad gyda’r delyn, cyfansoddwr a beirniad eisteddfodol yn Ne a Gogledd Cymru.  Bu farw’n drigain oed yn 1928 a chladdwyd ef ym Mynwent Bethesda.  Fel ‘Wil bach West End’ y siaradai pobl Tanygrisiau amdano ond cofiaf i mi cael cerydd llym gan Miss Annie Roberts, Ysgol y Cownti ‘stalwm pan gyfeiriais at hynny mewn rhaglen radio un tro.  Roedd hi, chwarae teg iddi, am imi gadw at urddas yr ardal wrth gyfarch dieithriaid.

Un o Gongl-y-wal oedd y bardd a luniodd y gerdd y llwyddodd fy mam i gyflwyno rhan ohoni i’w phlant (fe’i ganwyd o yn 1819) a phennawd llawn y gerdd honno oedd ‘Noswaith olaf y Gaethes Ddu a’i Phlentyn’; gyda’r ymadrodd ‘Si hwi hwi’ yn cael ei adrodd deirgwaith drosodd ar ddechrau pob pennill.  Ei enw oedd Rowland Walter, a’i ffugenw Ionoron Glandwyryd.  Bu yntau’n chwarelwr ond cefnodd ar hynny tua’r flwyddyn 1852 a hwyliodd i fyw i’r Mericia lle bu farw yn Fairhaven, Vermont, yn 1884, wedi iddo yn ystod ei oes gyhoeddi rhai cyfrolau barddonol, un ohonynt yn cynnwys cerdd a ddaeth yn boblogaidd iawn ymysg ei gyfoeswyr:  ‘Bedd fy Nghariad’.

Daeth adeg pan oeddwn yn awyddus i gael gafael ar y gerdd gyflawn am y Gaethes Ddu a bum yn ddigon ffodus i ddarganfod, tua 1973, fod mab i W.O. Jones, gŵr o’r enw Arthur Wyn Jones, yn byw yn Y Bermo.  Pan lwyddais i gysylltu ag o bu’n ddigon caredig i anfon copi imi o’r gân fel y cenid hi gan ei dad.  Bu cystal hefyd a chofnodi ar y copi hwnnw gyfeiliant piano a arferai ei chwarae wrth gyfeilio i’w dad.  Bellach ‘does ond un ffaith arall ynglyn a’r gân y dylwn ei nodi sef bod ei halaw yn amrywiad ar un o’n ceinciau Cymreig traddodiadol hyfrytaf, ‘Morfa Rhuddlan’.

A dyna’r cylch yn gyflawn.  Pwt o gân ar aelwyd yn nauddegau’r ganrif yn syrthio’n daclus i’w chyd-destun cyflawn hanner canrif yn ddiweddarach a bardd a chanwr o ‘Stiniog yn ganolbwynt i’r cyfan.

Apêl am gymorth wrth gloi.  Sawl nos Sadwrn, ar y bws olaf, a minnau’n llanc o siopwr, clywais rai o gynheiliaid y tafarnau yn canu cân am filwr yn trengi ar faes y gad.  Mae’r alaw wedi aros hefo mi ond y cyfan a gofiaf am y geiriau oedd fod un o’r penillion yn cloi fel hyn:

Neithiwr cefais ganddi gusan,
Cusan cwsg oedd cusan mam.

A bwrw bod un o ddarllenwyr hyn o lith yn digwydd gwybod y geiriau i gyd byddwn yn hynod o ddiolchgar pe gallai eu danfon imi i Afallon, Cwmystwyth.  Dyna lle y ceir fi, bellach, ar wasgar!
[Rhifyn Chwefror 1998]
 
------------------------------

Hawlfraint y llun- Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Cymdeithas Cyfeillion Ysgol y Moelwyn
Gyda thristwch y clwysom y newydd am y Dr. Meredydd Evans.  ‘Roedd yn Llywydd Anrhydeddus y Cyfeillion a phob amser yn gefnogol iawn i’r gymdeithas.  Bu’n haelionus ac ymroddgar er y cychwyn cyntaf ac ni fethodd ‘run cyfarfod erioed. 
Byddai ganddo bob amser air pwrpasol i’w ddweud ac roedd yn hynod o annwyl gyda’r disgyblion pan oeddynt yn dod i dderbyn y wobr.
Er ei fod yn enwog iawn mewn sawl maes, nid oedd dim mawreddog o’i gwmpas – ‘roedd yn un o hogia Stiniog ac yn hynod falch o Ysgol y Moelwyn a’r hyn oeddynt yn ei gyflawni ym myd addysg ac yn y gymuned.
Mae Cymru wedi colli un o’i cewri a bydd yn anodd iawn llenwi’r bwlch.  Danfonwn ein cyd-ymdeimlad llwyraf at Phyllis, Eluned a’r teulu yn eu colled.

O Golofn Tanygrisiau:
Dr Meredydd Evans 1919-2015
Ganwyd y Dr Meredydd Evans yn Llanegryn, Meirionnydd, mab ieuengaf i Charlotte a Richard Evans.  Mered Bryn Mair, oedd y gŵr i ni, yn Nhanygrisiau. Yma yn Nhanygrisiau y’i magwyd, ychydig fisoedd oed oedd o pan ddaeth y teulu yma i fyw. Gydag anwyldeb y galwai cyfoedion Mered yn Macdon.  Credir mai Actiwr neu Gantor o Sgotyn oedd y Macdon gwreiddiol.  Pam y gelwid Mered yn Macdon nis gwn.

Fel aelod o Gôr Plant Tanygrisiau, canu ac actio a chymryd rhan mewn cyfarfodydd ac eisteddfodau ac yn y blaen oedd ei bleserau.  Gweithiai yn y Coparet a byddai yn dal i gofio rhifau y cwsmeriaid, rheiny oedd yn byw yn Nhanygrisiau gydol yr amser.  Byddai yn eu cyfarch yn aml a’r rhif.  Aeth i Goleg Clwyd a wedyn i’r Brifysgol ym Mangor, a graddiodd yn uchel iawn.  Daeth yn enwog tra yn y Coleg, fel un o Driawd y Coleg, a difyrwch oedd gwrando arno yn dweud, sut y bu iddo gyfansoddi rhai o’r caneuon.  Er Enghraifft ‘Hen Feic Pennyfarthing fy Nhaid’. Tra yn trafeilio un diwrnod, ar y bws rhwng Bangor a Thanygrisiau, gwelodd ŵr oedrannus ar ei feic, a dyna weddill y trafeilio yn mynd i gyfansoddi.

Yr oedd yn storiwr di-ail, ac mi oedd ganddo ystôr ohonynt, fel yr adeg pan oedd yn byw yn America ac yn cael prawf gyrru, aeth braidd yn chwithig, ond y Sheriff yn gadael iddo gael yr hawl i yrru modur am fod y Sheriff wedi bod yn yr awyrlu yn y Fali, Sir Fôn.

Gwybu pawb ei fod yn brotestiwr diflino, ond cofiaf fy merch hynaf yn dweud pan oedd hi a Mered yn byw ac yn gweithio yng Nghaerdydd iddo ddweud wrthi ei fod newydd anfon llythyr o ddiolchgarwch i Lundain i ryw adain o’r fyddin i ddiolch iddynt am roddi arwyddion Cymraeg ar adeilad o’u heiddo yn un o strydoedd Caerdydd a meddai wrthi “Mae’n rhaid protestio weithiau, ond mae yn braf cael diolch hefyd.”

Cafodd ei ddymuniad o fynd i Gwmorthin pan yn gwneud y rhaglen ‘Portread’. Yr oedd wrth ei fodd; ac wrth ei fodd wedyn cael mynd i Gaffi’r Llyn, lle y cyfarfu a rhai o deuluoedd a adnabu ac yn falch bod rhai o’r teuluoedd yn dal i fyw yn yr ardal.

Pythefnos yn ôl rhoddodd ganiad ar y ffôn.  “Fedri di ddweud wrtha i,’ oedd ei ble, eisiau gwybod pwy oedd gwraig rhywun.  Byddaf yn colli y galwadau unigryw yma.

Tristwch ac annodd yw meddwl am un mor fywiog wedi llonyddu, un mor ffraeth wedi distewi.  Cydymdeimlwn fel ardal â Phyllis, Eluned a John a’r teulu i gyd.  Distawodd y gân yn naear Cymru ond ‘Bydd canu yn y Nefoedd’.

'Gwlad Rhyfel'

Dau ddarn o Llafar Bro, a bron degawd rhyngddynt, yn trafod yr un maes, a'r un awdur.


Y FAINC SGLODION- Y Cymry a Brodorion America

Cafodd aelodau'r Fainc eu tywys dros For Iwerydd at berthynas rhai o Gymry'r 19eg ganrif â'r Americanwyr brodorol.

Brodor o Cincinatti, Ohio, sydd bellach yn Athro yn Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor yw Jerry Hunter. Y mae wedi ehangu'n sylweddol ein hymwybyddiaeth o'n lle fel cenedl ymysg cenhedloedd.

Aeth y darlithydd a ni'n ol tua canrif a hanner, i faes o ddiddordeb arbennig iddo, blynyddoedd Rhyfel Cartref yr America, 1861-1865. Yn y pedair mlynedd hynny, ymddangosodd tua 10,000 o gyhoeddiadau Cymraeg yn yr Unol Daleithiau. Er mai cynharol ychydig oedd nifer y Cymry Cymraeg o fewn poblogaeth oedd yn cynyddu'n gyflym, cyhoeddid yr wythnosolyn Y Drych* yn Utica, talaith Efrog Newydd, ac ymddangosai tri misolyn sylweddol. Roedd tua 300 o gapeli Cymraeg yno bryd hynny.

Gydol y ganrif honno, roedd y Cenhedloedd brodorol yn cael eu gwthio tua'r gorllewin. Gogledd talaith Georgia oedd tiriogaeth y Cherokee hyd yr 1830'au,  mynnai Llywodraeth UDA eu symud fil o filltiroedd tua'r gorllewin i Tenesee: glanhau ethnig creulon. Roedd arweinwyr galluog a hyddysg ymhlith y Cherokee, ac enillasant achos yn yr uchel lys, ond llwyr anwybyddodd yr Arlywydd Jackson hynny.

Wedi i Evan Jones, oedd yn hanu o Sir Frycheiniog ymfudo i Philadelphia, aeth i genhadu ymhlith y Cherokee ym mynyddoedd Gogledd Carolina. Fo a'i deulu yn unig, o blith y cenhadon, a arhosodd ymysg y brodorion. Daeth ef yn rhugl yn iaith y Cherokee, ac roedd yn gyfaill mawr a'r pennaeth. Prynodd wasg argraffu a chyfieithu Taith y Pererin i'r iaith frodorol.

Ef oedd yr unig ddyn gwyn a ddysgai blant y Cherokee trwy gyfrwng eu hiaith eu hunain. Yn wahanol i rai o arweinwyr y Cymry a lyncodd bropaganda Sefydliad y dyn gwyn, gwelsai Evan Jones dwyll a thrais y mudo gorfodol ac ysgrifennodd yn frwd am y creulondeb.


* llun o wefan y BBC- dyma ddolen:  Y Drych
Darn gan DBJ o rifyn Mawrth 2014 yw'r uchod (addasiad).


LLWCH CENHEDLOEDD- Y Cymry a Rhyfel Cartref America

Llun- Gwasg carreg Gwalch

'Nol yn 2003 darlledodd S4C gyfres Y Cymry a Rhyfel Cartref America** gan 'Cwmni Da', yn seiliedig ar ymchwil Jerry Hunter, a chyhoeddwyd llyfr ganddo i gyd-fynd a'r rhaglenni ardderchog (Carreg Gwalch). Fel un o lannau Afon Ohio, "yr hen ffin rhwng taleithiau caeth y De a thaleithiau rhydd y Gogledd", roedd aelodau o'i deulu wedi ymladd ar y ddwy ochr, a "straeon am y rhyfel yn rhan o hanes" ei deulu.

Ysgrifennodd VPW y darn isod yn Llafar Bro, Medi 2004 (cofiwch bod yr ol-rifynnau i gyd ar gael yn llyfrgell y Blaenau), yn tynnu sylw at bytiau perthnasol yn y llyfr uchod, sy’n cyfeirio at ein milltir sgwar:

STINIOG A RHYFEL CARTREF AMERICA

Yng nghyfrol hynod ddiddorol Jerry Hunter ar y Cymry a Rhyfel Gartref America ‘Llwch Cenhedloedd’  rhoddir sylw i rai o Flaenau Ffestiniog oedd â chysylltiad a’r rhyfel.

Ar dudalen 251 ceir cyfeiriad at Rowland Walters, brodor o Stiniog oedd wedi ennill cryn enwogrwydd fel bardd yn eisteddfodau America, dan yr enw barddol Ionoron Glan Ddwyryd. Pan ddechreuodd y rhyfel roedd Rowland yn 42 oed, ac nid ymrestrodd â’r fyddin. Ond, serch hynny bu i sawl darn o farddoniaeth o’i law ymddangos ym mhapurau Cymraeg America a’r hen wlad i atgoffa’r darllenwyr o erchyllterau’r rhyfel honno, ynghyd a marwnadau i’r dynion a gollwyd ar faes y gad.

Gwelir cofnod o’r teulu ‘Walter’ yng nghofnodion cyfrifiad 1851 Blaenau Ffestiniog, yn trigo yn Cefn Faes House. Cofnodwyd fod Rowland, chwarelwr 32 oed, yn byw yno gyda’i rieni, brawd a dau wyr a wyres i’w rieni. Tybir iddo ymfudo i’r Amerig y flwyddyn ddilynol 1852. Bu farw yn Fairhaven, Vermont ym Mawrth 1884.

Gwelir cyfeiriad yn y llyfr hefyd (tt.236 i 238) at Joseph Humphrey Griffiths, genedigol o Flaenau Ffestiniog a oedd wedi ymfudo gyda’i deulu i’r Amerig pan oedd yn blentyn, ac wedi ymrestru â’r ‘5th Iowa Cavalry’ pan oedd yn 18 oed yn ôl yr awdur. Dywed iddo gael ei gymryd yn garcharor i ganolfan carcharorion rhyfel yn Andersonville, lle bu farw dan amgylchiadau erchyll, a chladdwyd ef ym mynwent y carchar. Cyhoeddwyd penillion a gyfansoddwyd gan ei dad er cof amdano yn un o bapurau Cymraeg America y cyfnod. Mae enw Joseph i’w weld ar gofnodion cyfrifiad Blaenau Ffestiniog am 1851, yn blentyn pedair oed gyda’i rieni, Humphrey a Margaret Griffiths a chwaer bump oed, yn rhif 2 Uncorn yng nghanol y dref.

Enwau eraill o’r Blaenau a ddygid i sylw yw Owen M. Thomas ac Elinor ei wraig, ‘gynt o Ddolgarregddu, Ffestiniog’, a oedd wedi mudo i Fairhaven. Yn y gyfrol ceir cofnod o gydymdeimlad y ‘Cenhadwr Americanaidd’ â’r teulu o golli eu mab 17 oed, John, milwr gyda’r 5ed gatrawd o wirfoddolion Vermont, a laddwyd ym mrwydr Wilderness, Virginia, ar Fai 5, 1864.

Tybed a oes disgynyddion i’r teuluoedd uchod yn dal i fyw yn yr ardal? Gadewch i’r ‘Llafar’ wybod os ydych yn perthyn.        


** Dolen S4C