Codi Cenedl

Cafwyd noson arbennig yng Nghaffi Antur Stiniog ar yr 28ain o Chwefror, noson arall yn y Gyfres Caban. Roedd cangen Bro Ffestiniog o Yes Cymru wedi cael sgŵp arall trwy ddenu’r Athro Richard Wyn Jones i roi sgwrs y tro hwn. Mae Richard yn gyfarwyddwr Canolfan Llywodraethiant Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn sylwebydd gwleidyddol craff ac arbenigwr ar etholiadau Cymru.

Roedd wedi rhyfeddu cymaint mae’r awydd am annibyniaeth i Gymru wedi cynyddu yn y 25 mlynedd ers iddo fo ddechrau ymchwilio’r maes. Roedd hyd yn oed Plaid Cymru, bryd hynny meddai, yn ymwrthod â’r gair annibyniaeth, a’r gefnogaeth ar lawr gwlad yn isel, ond erbyn hyn mae nifer o arolygon barn wedi rhoi’r gefnogaeth o gwmpas y traean. I roi hyn mewn cyd-destun, dyna lefel y gefnogaeth yn yr Alban ar ddechrau 2014, ond erbyn y refferendwm y flwyddyn honno, cafwyd 45% o blaid annibyniaeth.

Roedd y refferendwm hwnnw yn un o ddau a ddylanwadodd ar faint y gefnogaeth yng Nghymru. Bu’n ysbrydoliaeth i genedlaetholwyr Cymreig, a dyna pryd sefydlwyd fudiad YesCymru. Yr awyrgylch a’r ysbryd yn yr Alban yn 2014 ydi’r peth agosaf mae Richard wedi dod at brofi teimlad o ddiwygiad meddai!

Refferendwm Brexit oedd yr ail beth oedd yn ganolog i’r ymchwydd mewn cefnogaeth i annibyniaeth i Gymru. Mae ymchil wedi dangos mae’r rhai efo hunaniaeth Gymreig gref (hynny ydi teimlo’n Gymry nid Prydeinwyr) oedd y garfan mwayf pro-Ewropeaidd trwy ynys Prydain gyfa’ efo dim ond 16% eisiau gadael yr Undeb Ewropeaidd. Mae mwyafrif llethol y rhai sy’n teimlo’n ‘Gymreig Nid Prydeinig’ o blaid annibyniaeth i Gymru. Ond tua traean o boblogaeth Cymru ydi’r rheiny, tra bod tua hanner pobl yr Alban yn ‘Albanaidd, nid Prydeinig’. Felly heb ddenu poblogaeth ehangach Cymru i ystyried annibyniaeth mae’r genfogaeth wedi cyrraedd plateau. Un ffordd o gynyddu’r gefnogaeth ydi pwysleisio’r anhegwch ariannol sy’n wynebu Cymru; anghyfiawnder HS2 a thiroedd y goron ymysg y meysydd mwyaf dadleuol.

Mae’r Alban ar y blaen hefyd yn eu seilwaith, a’u parodrwydd i fod yn annibynol. Rhaid i Gymru ddatganoli’r system gyfiawnder rhag blaen, er enghraifft, ond efallai’n bwysicach na’r cwbl ydi sicrhau’r adnoddau dynol i’r dyfodol; mewn geiriau eraill gofalu bod gennym bobl dda i fod yn arweinwyr cymuned ac arweinwyr cenedl yn y dyfodol. Mae 40% o bobl deunaw oed Cymru yn gadael y wlad, a’r ganran yn llawer is yn yr Alban. Ychydig iawn ohonyn nhw sy’n dychwelyd. 

Roedd Richard yn feirniadol iawn o drefn sy’n golygu fod Llywodraeth Cymru’n gwario hanner Biliwn o bunnau bob blwyddyn ar fyfyrwyr sy’n gadael Cymru; polisi sy’n uniongyrchol arwain at golli canran fawr o bobl ifanc mwyaf deallus ein cenedl... 

“Nid yn unig ydym ni’n colli’n pobl ifanc, ond ‘da ni’n talu iddyn nhw fynd! Fedrwn ni ddim fforddio eu colli!” meddai.

Mae’n gobeithio bydd yr argyfwng addysg uwch bresenol yn gyfle i ail-lunio egwyddorion cyllido mewn ffordd sy'n gwneud mwy o synnwyr i godi cenedl.
Diolch o galon iddo am ddod draw a chodi llawer i destun trafod pellach.

Yn dilyn cyfnod o holi gan y gynulleidfa, cafwyd adloniant gan y grŵp Acordions Dros Annibyniaeth, a chyd-ganu hwyliog, ar ôl rhannu eu llyfryn ‘YesCymru Cân’. 

Mae rhywbeth yn hyfryd am forio canu alawon traddodiadol fel Moliannwn ac Ar Lan y Môr, a chaneuon newydd fel Lleucu Llwyd, a Mynd yn ôl i Flaenau Ffestiniog.
- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2025

Dolen at hanes noson ola' cyfres 2024/25 -Dechrau Wrth Ein Traed

Telyn Trawsfynydd

Telyn Deires am y tro cyntaf erioed yn Neuadd Trawsfynydd 

Pe bawn i’n gofyn ichi beth yw offeryn cenedlaethol y Cymry, mae’n debyg y basech yn enwi y delyn.
Mae’n bwysig inni felly warchod y traddodiad hwnnw. Mae'r rhan fwyaf o delynorion gwych yr ardal hon yn chwarae telynau pedal wrth gwrs, rydan ni’n meddwl am bobl fel Dylan Rowlands, Llan Ffestiniog, sydd wedi hybu canu’r delyn yn wych iawn dros y blynyddoedd diwethaf. 

Ond cafwyd noson unigryw a hanesyddol yn Neuadd Trawsfynydd yn ddiweddar pan oedd y grŵp gwerin Hen Fegin o ardal Maldwyn yn perfformio yn y Neuadd, gyda merch ifanc dalentog iawn, Cadi Glwys Davies yn cyflwyno alawon ar y delyn deires, maint llawn (Enillydd Cenedlaethol yn yr Ŵyl Gerdd Dant ddiwethaf) 

Gallech glywed pin yn disgyn wrth iddi drin y tannau mor gelfydd. Ac mae sŵn y delyn deires yn eithaf unigryw. I nifer o’r gynulleidfa hwn oedd uchafbwynt y noson hwyliog hon. Yn sicr roedd pawb yn mwynhau a gwerthfawrogi swyn y delyn gan y ferch ifanc. Roedd ei mwynhad amlwg hi o’r cyfle yma i ddiddanu cynulleidfa Trawsfynydd yn ysbrydoledig. Nid yn unig hynny ond cawsom flas o’i dawn yn clocsio yn ogystal! Y mae Cadi yn wyres i’r gôl-geidwad enwog y mae nifer ohonoch yn ei gofio, sef Dai Davies. Mae’n siŵr y byddai yn hynod falch iawn ohoni.

Cafwyd gwrandawiad ardderchog hefyd i grŵp nad oedd llawer yn gwybod amdano sef Hen Fegin.
Pedwar o ddynion a Cadi Glwys, yn canu a chyfeilio ar amryw o offerynnau gwerin. Roeddynt yn
cyflwyno amrywiaeth o ganeuon, gwreiddiol a thraddodiadol, rhai caneuon yn ddigyfeiliant a oedd yn
ymdebygu yn eu harmonïau i ganeuon Plygain. Neu, o bosib yn debyg i sain y grwp gwerin Plethyn.
Doedd hynny ddim yn syndod wrth gwrs gan fod dau o hen grwp Plethyn yn y grwp newydd hwn, sef
Roy Griffiths a John (Jac) Gittins. Y ddau arall oedd Rhys Jones, y ffidlwr, sydd yn nai i Idris Jones (neu Ken Rownd a Rownd fel yr adnabyddir i lawer) sy’n ffidlwr o fri hefyd a Bryn Davies ar yr acordion, sy’n digwydd bod yn dad i Cadi Glwys Davies!

Mae’n braf cael hybu grwpiau newydd fel hyn, tydi Hen Fegin ddim yn cael llawer o sylw ar y radio
a theledu hyd yma, ond yn amlwg yn grwp o safon. TrawsNewid oedd yn gyfrifol am y trefnu a braf
oedd cael paned a chacen (cynnyrch cartref!) ar y canol, y cacenni wedi eu cyfrannu gan bump o ferched caredig y fro. Hyfryd dros ben!! 

Roedd hon yn noson hyfryd a chartrefol, a hanesyddol hefyd; roedd y rhai a ddaeth i’r noson wedi cael boddhad mawr, nifer o gefnogwyr di-Gymraeg yn bresennol hefyd, sy’n hynod bwysig i gymhathu’r bobl ddŵad i’r gymuned. Efallai fod y noson yn haeddu cynulleidfa helaethech ac mae’r rhai oedd yn methu dod wedi cael colled – ddim dwywaith am hynny. Ond yn sicr roedd y rhai a fynychodd yn mynd i gofio am y noson hon am amser hir iawn.

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2024

Codi'r To

CANTORION YN COFIO CANMLWYDDIANT GENI MERÊD
Daeth tyrfa luosog ynghyd i Gapel Carmel, Tanygrisiau i Gymanfa ‘Codi’r To’.

Er mai yn Ne Meirionnydd, ym mhentref Llanegryn, y ganwyd y canwr, casglwr a hanesydd cerddoriaeth werin Gymreig, Meredydd Evans, ym Mryn Mair, Tanygrisiau y magwyd ef. Roedd hi’n addas iawn felly ein bod ni wedi cynnal y weithgaredd nepell o’i gartref, a llwyddo i godi swm sylweddol o arian [£650] i Gronfa Genedlaethol William Salesbury.

Llywiwyd y noson yn hwyliog gan John Eifion – arweinydd Côr y Brythoniaid. Y cyfeilyddion oedd Alwena Morgan [piano], Gerallt Rhun [gitâr] a Hefin Jones [mandola a phibgyrn]. Ymunodd y cerddor, y cyfansoddwr a’r canwr Gai Toms gyda nhw, a chafwyd eitemau gwych ganddo. Pan addasodd Gai festri hen gapel Bethel y Presbyteriaid, a fu’n fagwrfa grefyddol i Merêd, a chreu stiwdio recordio yno, gwahoddwyd yr arwr 92 oed yno i ymuno ag o i ganu deuawd ‘Cân y Dewis’ – sydd i’w chlywed ar albwm ‘Bethel’ Gai.

Wrth groesawu pawb i’r Gymanfa, diolchodd Iwan Morgan, y cydlynydd, i swyddogion ac aelodau Carmel am ganiatáu cynnal y weithgaredd yno ac am eu hynawsedd. Diolchodd hefyd i’r holl gantorion a charwyr y pethe am droi i mewn. Derbyniwyd nifer o negeseuon ar lafar ac yn ysgrifenedig i ganmol y fenter.

Do, cafwyd noson o ganu gwerin hwyliog a hapus – un deilwng i sicrhau y byddai cwpan Merêd yn llawn.


Cafodd nosweithiau tebyg eu trefnu hefyd ym Mhwllheli, y Bala, Dinbych, Llanegryn, Caernarfon, Llanerfyl, Aberystwyth, Crymych, Pontypridd a Chasnewydd. Ymddiriedolaeth William Salesbury oedd yn gyfrifol am drefnu'r gyfres. Yn dilyn sefydlu’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, sefydlodd Merêd yr ymddiriedolaeth yma i gynnig ysgoloriaethau i gefnogi myfyrwyr sy’n dilyn eu cyrsiau gradd trwy gyfrwng y Gymraeg gyda’r Coleg. Mae’r Gronfa’n cynnig cefnogaeth hael i nifer o fyfyrwyr yn flynyddol, ac mae angen ymdrech gyson i sicrhau bod arian ar gael yn y gronfa.

Mae’n addas iawn felly, wrth gofio am ben-blwydd arbennig un o’n pobl ni a wnaeth gymaint dros ganu gwerin ein bod yn cynnal y weithgaredd yn Nhanygrisiau.

Dyma ddywed y Dr Gwenllian Lansdown Davies, Cadeirydd y Gronfa :

“Pa well ffordd i anrhydeddu’r cof am Merêd na morio canu alawon gwerin er mwyn codi pres i achos mor agos at ei galon?"
---------------------------------

Addasiad o ddarnau a ymddangosodd yn rhifynnau Tachwedd a Rhagfyr 2019.

Rhod y Rhigymwr -Pwy sydd isio papur newydd?

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Medi 2016
 

Yng ngholofn Gorffennaf, nodais i Eisteddfod Genedlaethol y Fenni (1913) fod yn un ‘gartrefol’. Profwyd gwres croeso trigolion Sir Fynwy a’r Cyffiniau eto yn 2016, a do, fe gafwyd Eisteddfod gartrefol arall yn y fangre ddymunol hon.

Ar y Sadwrn cynta’, daeth llwyddiant am y trydydd tro o’r bron i Seindorf yr Oakeley dan arweiniad meistrolgar John Glyn. Yna, ar y Sadwrn olaf, profodd Côr y Brythoniaid y wefr o gipio’r wobr gyntaf yng nghystadleuaeth y Corau Meibion. Llongyfarchiadau iddyn’ hwythau hefyd a’u harweinydd gweithgar, John Eifion. Ar y dydd Llun, cafodd Elain Rhys Iorwerth, Tyddyn Sais, Trawsfynydd y drydedd wobr ar yr unawd cerdd dant i blant dan 12 oed – da iawn ti, Elain! Ac yn y maes llenyddol, cawsom glywed un arall o ardal ‘Llafar Bro’ yn traddodi’n huawdl ar gerddi cystadleuaeth y goron.  Llongyfarchiadau gwresog i Siân Northey.

Dwi'n mynd o steddfod i steddfod... Llun- Paul W

Tafoli cystadleuthau’r Adran Alawon Gwerin oedd fy nhasg i y tro hwn. Er i mi gael y fraint o feirniadu’n yr Adran Cerdd Dant deirgwaith o’r blaen yn yr Eisteddfod Genedlaethol, dyma’r tro cyntaf i mi gael gwahoddiad i’r adran werin, a rhaid cyfaddef i mi gael yr un pleser yn gwrando ar y cyflwyniadau yma.

Yr un a roes y wefr fwyaf i mi oedd Emyr Lloyd Jones o’r Bontnewydd, enillydd y wobr i unawdwyr gwerin o 16 i 21 oed. Daeth dros ugain o fechgyn a merched ifanc i’r rhagbrawf ar y pnawn Llun. Y dasg i’r merched oedd cyflwyno’r gân hyfryd ‘Mil harddach wyt na’r rhosyn gwyn,’ ac i’r bechgyn, ‘Ym Mhontypridd mae nghariad.’

Mae’n debyg mai o ardal Llansannan y tarddodd y gân ‘Mil Harddach’, ac a gofnodwyd gan Jennie Williams o ganu Thomas Jones, Llannor, ger Pwllheli. Mae’r pennill cynta’n draddodiadol, ond un o wŷr y Blaenau piau’r tri phennill sy’n dilyn, sef, y diweddar Brifardd ac Archdderwydd R. Bryn Williams.

‘Mam’ a  geir yn y gân yn ‘canu i’w baban bach’, ac i’m cyd-feirniad, Jennifer Clarke a minnau, disgwyliem weld y datgeinwyr yn canu ‘i’r babi’ yn hytrach nag ‘am y babi’:

Mil harddach wyt na’r rhosyn gwyn,
Na’r rhosyn coch ar ael y bryn,
Na’r alarch balch yn nofio’r llyn,
Fy maban bach.

Mor swynol yw dy chwerthin mwyn
Na chân y fronfraith yn y llwyn,
Na murmur môr o ben y twyn,
Fy maban bach.

Mwy annwyl wyt na’r oenig gwyn,
Na’r blodau tlws ar ochrau’r bryn,
Na dawnsio heulwen ar y llyn,
Fy maban bach.

Mil gwell gen i nag aur y byd
Yw gweld dy wenau yn dy grud,
Fy ffortiwn wyt, a gwyn fy myd,
Fy maban bach.

Gofynnwyd i’r datgeiniaid gyflwyno ‘cân gyferbyniol’ i’r rhai a osodwyd. ‘Pwy sydd Isio Papur Newydd?’ oedd dewis Emyr, ac yn wir, fe dynnodd y lle i lawr efo’i gyflwyniad. Gwelir y gân yng nghyfrol deyrnged y traddodiad gwerin i Merêd a Phyllis – ‘Ffylantin-tw!’ (golygydd Robin Huw Bowen ... Gorffennaf 2012):

Pwy sydd isio papur newydd?
Dim ond ceiniog ydyw’r gost!
Y ‘Morning Mail’ a’r ‘Daily Courier’,
Y ‘London Times’ a’r ‘Daily Post!’
Papur heddiw, bore heddiw,
Sôn am ryfel wrth y ddôr!
A’r newyddion o’r Cyfandir
Gyda mellten dan y môr.
Newyddion gwlad, newyddion tre’ –
O Benmaenmawr i dir y De.

Y ‘Liverpool’, ‘Manchester’,
‘Birmingham’, ‘London’ Pepars!

Pwy sydd isio ‘Baner Cymru’,
O Gaergybi i Gaerdydd?
‘Llais y Wlad’ sydd yn cyhoeddi
Hedd a rhyddid Cymru fydd.
Yn ‘Yr Herald’ borau heddiw
Mae ‘na hanes ryfedd sôn
Am ryw helynt eisteddfodol,
O Sir Fynwy i Sir Fôn.
Y ‘Western Mail!’ Lle ceir eu gwell?
Newyddion da o Tseina bell.

Dyma’r ‘Courier’ olaf heddiw;
Gwerthaf hwnnw, doed a ddêl.
Mae’r newyddion diweddara’
Heddiw yn y ‘Morning Mail’.
Y ‘Morning Mail!’ Y ‘Morning Mail!’
Papur heddiw, bore heddiw
Cyn yr elo’r trên i ffwrdd,
A’r newyddion o’r Cyfandir
Cyn bod brecwast ar y bwrdd!
Newyddion gwlad, newyddion tre’ –
O Benmaenmawr i dir y De.

Y ‘Liverpool’, ‘Manchester’,
‘Birmingham’, ‘London’ Pepars!

Os ydych am glywed y gân anfarwol yma, mynnwch gopi fory nesa’ o ‘Ffylantin-tw!’ Cewch gryno-ddisg o’r holl ganeuon – llyfr cynhwysfawr a disg am ddim ond £20 namyn ceiniog – bargen! [Cyhoeddiadau SAIN, Llandwrog]

Pob hwyl!    -IM
--------------------------------

Gallwch ddilyn y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Tiwnio'r Tannau

Hanes gwahodd yr Ŵyl Cerdd Dant i Stiniog, gan Iwan Morgan

Ym mis Mai, galwyd cyfarfod cyhoeddus yn Neuadd Ysgol y Moelwyn gan John Eifion, trefnydd y Gwyliau Cerdd Dant. Daeth criw bychan at ei gilydd a phenderfynwyd yn unfrydol i wahodd yr Ŵyl i’r dref yn 2018.

Mae Gŵyl Cerdd Dant Cymru yn un o wyliau ‘un diwrnod’ mwyaf Prydain os nad Ewrop, a theimlad llawer ohonom ydy ei bod hi’n fraint ac anrhydedd cael ei gwahodd yma am y tro cyntaf yn ei hanes. Tuedd yr Eisteddfod Genedlaethol a Phrifwyl yr Urdd, pan gaiff ei gwahodd gennym ni’r Meirionwyr, ydy dewis y Bala neu Ddolgellau fel lleoliad. Dyma gyfle i ni, garwyr ‘Y Pethe’ estyn croeso ‘Stiniog i Ŵyl genedlaethol mor safonol.

Iwan a Chôr Cerdd Dant LLIAWS PRYSOR

Pan oeddwn yn olygydd Llafar Bro o Fedi 1988 hyd Fehefin 1990, erthygl a gyflwynais ar dudalen flaen Rhifyn 146 (Hydref 1988) oedd un am ‘Ŵyl y Cerdd Dantwyr’. Roedd honno ar fin cymryd lle ym Mhwllheli ymhen y mis. I’r dref honno yr aiff ym mis Tachwedd eleni:

“Bydd Gŵyl Cerdd Dant Genedlaethol Cymru yn cymryd lle ym Mhwllheli ... a bydd nifer o selogion cerdd dant a chanu gwerin o Gymru benbaladr yn tyrru yno. Tro’r De fydd hi’r flwyddyn nesaf (1989), a Phontrhydfendigaid fydd y gyrchfan, yna, fe fydd hi’n dro i’r Gogledd i wahodd drachefn.
Beth yw barn darllenwyr Llafar Bro tybed am ei gwahodd hi i’r Blaenau ym 1990?

Yn sicr, fe fu’r ardal yn un o gadarnleoedd y grefft ar hyd y blynyddoedd. Onid yn y fro hon y rhoddwyd bri ar ganu gyda’r tannau’n y dyddiau cynnar? Daw enw sawl arloeswr i’r cof – David Francis, y telynor dall, Dewi Mai o Feirion, William Morris Williams, Ioan Dwyryd, J.E.Jones, Maentwrog – i enwi ond ychydig. Rhoes Gwenllian Dwyryd oes o wasanaeth i’r grefft, ac mae’n dal i’w hybu o hyd. Mae Mona Meirion ac Einir Wyn Davies – dwy sy’n enedigol o’r Llan – ymhlith cyfeilyddion enwoca’r genedl – ac mae eu henwau i’w gweled fel telynoresau yn rhestrau testunau’r naill ŵyl genedlaethol ar ôl y llall ..... Beth amdani felly?”

[‘Llafar Bro’. Rhifyn 146 ... Hydref 1988]

Ddaeth hi ddim i’r Blaenau ym 1990. Fe aeth yn hytrach i Fangor. Cofiaf drafod y mater efo’r cyn-Drefnydd, Dewi Prys Jones, Llangwm, a doedd o ddim yn teimlo fod ei lleoli’n y Blaenau’n addas y pryd hwnnw.

Bellach, mae amgylchiadau wedi newid, a gallwn, mi allwn ei chynnal yma ar gampws Ysgol y Moelwyn.

Estynnwn wahoddiad i gymaint ohonoch ag a fedr ddod ynghyd i’r cyfarfod nesaf [gweler isod].

Does dim rhaid i chi fod yn gerdd dantwyr, yn delynorion, yn gantorion gwerin, yn llefarwyr nac yn ddawnswyr gwerin.

Os ydych yn caru pethau gorau’r diwylliant Cymreig ac yn fodlon gweithio dros eu hybu, neu os oes gennych awgrymiadau am ddulliau codi arian neu ddiddordeb mewn stiwardio, apeliwn yn daer am eich cefnogaeth.

Rydw i’n siŵr na fyddwch chi’n difaru cael bod yn rhan o dîm lleol fydd yn fodd i roi statws cenedlaethol i’r hen dre unwaith eto ac i ddod ag atgyfnerthiad bychan i’r economi leol.

**********************
Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Mehefin 2016.
A'r diweddariad isod yn rhifyn Gorffennaf 2016.

Gŵyl Cerdd Dant Blaenau Ffestiniog a’r Cyffiniau 2018

Mae’r dyddiad wedi’i osod a’r pwyllgor gwaith wedi dechrau ar y trefnu sylweddol sydd o’u blaen. Cynhelir gŵyl undydd mwyaf Cymru yn Ysgol y Moelwyn ar ddydd Sadwrn y 10fed o Dachwedd, 2018.

Penodwyd Iwan Morgan yn gadeirydd, a fo fydd yn llywio’r gwaith cynllunio, ochr yn ochr â threfnydd Cymdeithas Cerdd Dant Cymru, John Eifion.

Cytunodd pawb oedd yn y cyfarfod ar yr 22ain o Fehefin i wasanaethu ar un o’r chwech is-bwyllgor:

cerdd dant; 
canu gwerin; 
dawns werin; 
telyn; 
llefaru; 
cyllid a chyhoeddusrwydd, 

ond mae angen mwy o enwau i sicrhau llwyddiant y trefniadau. Byddwn angen cymorth pawb yn y gwaith hwyliog o gasglu arian a threfnu gŵyl lwyddiannus.

Be’ amdani gyfeillion, ydych chi’n fodlon cefnogi? 

Bydd y cyfarfod nesa’ ar Nos Fawrth, y 27ain o Fedi eleni, am 7.30 o’r gloch, yn Ysgol y Moelwyn.

Dewch draw, mae croeso i bawb. Nid oes angen i chi fod yn gerdd-dantiwrs; yn gerddorion; nac yn ddawnswyr gwerin! Os oes gennych ddiddordeb yn nhraddodiadau Cymru, ac eisiau gweld Bro Ffestiniog yn cael sylw haeddianol yn y cyfryngau, dewch i gyfrannu. Diolch. -PW

Trem yn ôl - Y Gŵr Diwyd

Erthygl gan Merêd, o fis Tachwedd 1975, (ail rifyn Llafar Bro). Ail-gyhoeddwyd yr erthygl yn rhifyn Ebrill 2015, fel rhan o'r gyfres Trem yn ôl, o lyfr 'Pigion Llafar 1975-1999'.


Y Gŵr Diwyd

Un bore, tua chanol degawd cynta’r ganrif, roedd llanc ifanc o Gonglywal ar ei ffordd i Goleg y Brifysgol ym Mangor.  Yr oedd ei fag yn llwythog o ddillad a llyfrau.  Cafodd help i’w gario oddi wrth y Ring Newydd i orsaf yr L.M.S. gan ŵr a adwaenid yn gyffredinol fel Dafydd ‘Rallt ac, ar ei ffordd, canai hwnnw bwt o gân.  Dyma’r pennill cyntaf;

‘Yr eos a’r glân ‘hedydd,
Ac adar mân y mynydd,
A ei di drosta’i at liw’r haf
Sy’n glaf o glefyd newydd?’

Cododd y llanc ei glustiau ar unwaith, ac yn y fan a’r lle dysgodd yr alaw.  Wedi cyrraedd yr orsaf cafodd ganiatâd gan y giard i fynd â Dafydd i’r fan ac yno, yng nghanol y trugareddau i gyd, aeth ati i sgrifennu’r penillion yn gyflawn, hefo Dafydd yn canu ei hochor hi.  Ar y daith i lawr i’r Gyffordd bu Tom y Giard ac yntau’n hoelio’r gân ar eu cof a’r noson honno, mewn cyngerdd ym Mangor, canodd y llanc y gân a glywsai’r bore hwnnw yn ei fro fynyddig.

Un o deulu dawnus Morrisiaid Conglywal oedd o – John Morris, a daeth wedi hynny yn Brifathro’r Ysgol Ganol yn y Blaenau ac yna yn Arolygwr Ysgolion.

Ond beth yn hollol oedd arwyddocâd ei hoffter o alawon gwerin?  Hyn – roedd o’n aelod o Gymdeithas y Canorion yng Ngholeg Bangor ac yn drwm o dan ddylanwad Dr J. Lloyd Williams, un o feibion disgleiriaf cylch Llanrwst, y gŵr, uwchlaw pawb arall, a fu’n fwyaf cyfrifol am osod Cymdeithas Alawon Cymru ar seiliau cadarn.

Ar y pryd, roedd Dr Lloyd Williams yn ddarlithydd mewn Llysieueg yn y Coleg ar y Bryn ac yn gweithredu hefyd fel Cyfarwyddwr Cerdd y lle.  Penderfynodd drefnu alaw werin a nododd pan oedd yn ysgolfeistr yn Y Garn – 'Tra bo dau'.  Apeliodd honno at y myfyrwyr ar unwaith a daeth yn ffefryn mawr yn eu plith.  Cenid hon, yn eiriau ac alaw, tu mewn a thu allan i furiau’r coleg a’r un ymateb a gaed i drefniadau o alawon gwerin eraill.

Arweiniodd hyn y Dr. Lloyd Williams i ffurfio cymdeithas yn arbennig ar gyfer canu alawon gwerin, gan ei galw Y Canorion. A chyn bo hir iawn roedd aelodau’r gymdeithas honno yn casglu alawon gwerin yn eu hardaloedd eu hunain ac yna’n eu canu i’w cyd-aelodau.

Yr aelod a gasglodd fwyaf, o fewn amser cymharol fyr, oedd John Morris, ac yng nghylchoedd Ffestiniog, Trawsfynydd, Talsarnau a Phenrhyndeudraeth y bu’n hela.

Yn y rhifyn cyntaf o Gylchgrawn Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru, a gyhoeddwyd ym Mehefin 1909, ymddangosodd y frawddeg hon yn Rhagymadrodd y golygydd Dr. Lloyd Williams:

‘The students of the Canorion Society have collected over a hundred melodies – one of the members, Mr John Morris, having nearly forty to his credit’.

Dr. Meredydd Evans. Tachwedd 1975.
----------------------------------

Ôl-nodyn, Mai 2015:
Roedd Merêd yn 'ŵr diwyd' ei hun fel y gwyddom, ac wedi recordio 'Adar Mân y Mynydd' ar gyfer record hir cyntaf cwmni Sain 'Canu'r Werin' ym 1972, ac mae hi ar gael bellach ar gasgliad 'Merêd. Caneuon Gwerin'. Sain 2005.

Yn sicr yn un o alawon hyfrytaf  ein cenedl. Dychmygwch y gallai fod wedi'i cholli am byth oni bai am y cyfarfyddiad lwcus uchod.

Mae Sian James, Plethyn, Gwennan Gibbard, a llawer mwy wedi rhyddhau'r gân hefyd. Os nad oes gennych gopi adref, gallwch wrando am ddim ar wefan Soundcloud  yn fan hyn ar recordiad a wnaed gan Glain Rhys fel teyrnged i Merêd.
PW

-------------

Erthygl Llên Gwerin

Merêd

Mae llawer iawn o deyrngedau wedi eu cyhoeddi i Meredydd Evans yn y wasg Gymreig a thu hwnt. Roedd yn braf gweld Merêd yn cael cydnabyddiaeth y byd canu gwerin trwy Brydain o'r diwedd hefyd, wrth i Wobrau Gwerin Radio 2 gyflwyno gwobr 'Good Tradition' er cof am ei gyfraniad amhrisiadwy, yr wythnos diwethaf.

Ail-gyhoeddwyd erthygl gan Merêd yn rhifyn Ebrill Llafar Bro; erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol fel rhan o'r gyfres 'Ar Wasgar' yn y nawdegau, gan bobl Bro Ffestiniog oedd wedi symud i bedwar ban y byd. Fel sy'n amlwg o ragair gwreiddiol Paul y golygydd, bu'r erthygl ar goll yn y post, ond roedd yn werth aros amdani!

Isod hefyd mae darnau a ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2015.

Ar Wasgar
Hyfryd yw cael cynnwys cyfraniad Meredydd Evans i’r golofn hon wedi methiant y Post Brenhinol fis yn ôl i gysylltu Cwmystwyth a Maentwrog; (hyn ar adeg pan maent yn ystyried symud adnoddau dosbarthu llythyrau gogledd Cymru dros Glawdd Offa i Gaer!)
Nid oes angen cyflwyniad i’r awdur; mae Merêd wedi cyfrannu sawl gwaith i’r papur hwn, ac wedi arddel ei gariad tuag at ei filltir sgwar erioed.  ‘Roedd yn awyddus i ‘sgwennu eto, a bu’n barod iawn i yrru ail copi o’i erthygl i’r Llafar er gwaethaf y post!!  Diolch.
- - - - - - - -

‘Mi gewch ddewis pa bwnc fynnwch chi’ oedd geiriau y golygydd pan ofynnodd imi am gyfraniad i Llafar Bro.  A dyna fyd cyfan yn agor o ‘mlaen i.  Ond mae’n bosib cynnig gormod o ddewisiadau i ddyn fel na wyr y truan sut i ddewis yn gall.

Wel, pawb at y peth y bo, a sylwais fod Bruce wedi dilyn trywydd tafodiaith yr hen ardal – yn olau a difyr, fel bob amser.  Mae o’n gwirioni ar eiriau ac ymadroddion.  Rydw innau’n mopio ar hen ganeuon ac i’r cyfeiriad hwnnw y carwn i fynd rwan, at un gân arbennig y mae iddi gysylltiadau clos â Stiniog.

Gan ddechrau yn y fan sy’n gwbl naturiol i mi sef aelwyd Bryn Mair yn Nhanygrisiau.  Ar yr aelwyd gynnes honno clywais fy mam droeon yn canu pwt o bennill a alwai hi yn ‘Si hwi hwi’.  Yn ddiweddarach dwedodd wrthyf iddi godi’r pwt cân ar ei chlust o glywed W.O. Jones (Eos y Gogledd) yn canu sawl pennill o’r gân gyfan.  Eithr y cyfan a gofiai hi oedd y pennill cyntaf a ‘doedd hi ddim yn siwr ei bod hi wedi cael hwnnw’n berffaith gywir ar ei chof.

Roedd yn llygaid ei lle; rhan o’r pennill yn unig a lynodd wrthi ond byddai ei chlywed yn canu hwnnw yn fy nghael i bob tro.  Daeth y darn pennill yn rhan ohonof ac ymhen y rhawg, minnau erbyn hynny wedi fy nal gan y swyn sydd mewn dilyn trywydd hen ganeuon, darganfum fod i’r gân gyfan gysylltiadau agos â’r henfro.

Bu’r canwr ei hun yn byw yma ar wahanol adegau o’i fywyd.   Yn gynnar yn ei yrfa bu’n ddisgybl yn ysgol elfennol Tanygrisiau ac am gyfnodau yn weithiwr yn chwareli Cwmorthin a Maenofferen cyn dod yn amlwg ymhellach ymlaen fel cerddor, datgeiniad gyda’r delyn, cyfansoddwr a beirniad eisteddfodol yn Ne a Gogledd Cymru.  Bu farw’n drigain oed yn 1928 a chladdwyd ef ym Mynwent Bethesda.  Fel ‘Wil bach West End’ y siaradai pobl Tanygrisiau amdano ond cofiaf i mi cael cerydd llym gan Miss Annie Roberts, Ysgol y Cownti ‘stalwm pan gyfeiriais at hynny mewn rhaglen radio un tro.  Roedd hi, chwarae teg iddi, am imi gadw at urddas yr ardal wrth gyfarch dieithriaid.

Un o Gongl-y-wal oedd y bardd a luniodd y gerdd y llwyddodd fy mam i gyflwyno rhan ohoni i’w phlant (fe’i ganwyd o yn 1819) a phennawd llawn y gerdd honno oedd ‘Noswaith olaf y Gaethes Ddu a’i Phlentyn’; gyda’r ymadrodd ‘Si hwi hwi’ yn cael ei adrodd deirgwaith drosodd ar ddechrau pob pennill.  Ei enw oedd Rowland Walter, a’i ffugenw Ionoron Glandwyryd.  Bu yntau’n chwarelwr ond cefnodd ar hynny tua’r flwyddyn 1852 a hwyliodd i fyw i’r Mericia lle bu farw yn Fairhaven, Vermont, yn 1884, wedi iddo yn ystod ei oes gyhoeddi rhai cyfrolau barddonol, un ohonynt yn cynnwys cerdd a ddaeth yn boblogaidd iawn ymysg ei gyfoeswyr:  ‘Bedd fy Nghariad’.

Daeth adeg pan oeddwn yn awyddus i gael gafael ar y gerdd gyflawn am y Gaethes Ddu a bum yn ddigon ffodus i ddarganfod, tua 1973, fod mab i W.O. Jones, gŵr o’r enw Arthur Wyn Jones, yn byw yn Y Bermo.  Pan lwyddais i gysylltu ag o bu’n ddigon caredig i anfon copi imi o’r gân fel y cenid hi gan ei dad.  Bu cystal hefyd a chofnodi ar y copi hwnnw gyfeiliant piano a arferai ei chwarae wrth gyfeilio i’w dad.  Bellach ‘does ond un ffaith arall ynglyn a’r gân y dylwn ei nodi sef bod ei halaw yn amrywiad ar un o’n ceinciau Cymreig traddodiadol hyfrytaf, ‘Morfa Rhuddlan’.

A dyna’r cylch yn gyflawn.  Pwt o gân ar aelwyd yn nauddegau’r ganrif yn syrthio’n daclus i’w chyd-destun cyflawn hanner canrif yn ddiweddarach a bardd a chanwr o ‘Stiniog yn ganolbwynt i’r cyfan.

Apêl am gymorth wrth gloi.  Sawl nos Sadwrn, ar y bws olaf, a minnau’n llanc o siopwr, clywais rai o gynheiliaid y tafarnau yn canu cân am filwr yn trengi ar faes y gad.  Mae’r alaw wedi aros hefo mi ond y cyfan a gofiaf am y geiriau oedd fod un o’r penillion yn cloi fel hyn:

Neithiwr cefais ganddi gusan,
Cusan cwsg oedd cusan mam.

A bwrw bod un o ddarllenwyr hyn o lith yn digwydd gwybod y geiriau i gyd byddwn yn hynod o ddiolchgar pe gallai eu danfon imi i Afallon, Cwmystwyth.  Dyna lle y ceir fi, bellach, ar wasgar!
[Rhifyn Chwefror 1998]
 
------------------------------

Hawlfraint y llun- Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Cymdeithas Cyfeillion Ysgol y Moelwyn
Gyda thristwch y clwysom y newydd am y Dr. Meredydd Evans.  ‘Roedd yn Llywydd Anrhydeddus y Cyfeillion a phob amser yn gefnogol iawn i’r gymdeithas.  Bu’n haelionus ac ymroddgar er y cychwyn cyntaf ac ni fethodd ‘run cyfarfod erioed. 
Byddai ganddo bob amser air pwrpasol i’w ddweud ac roedd yn hynod o annwyl gyda’r disgyblion pan oeddynt yn dod i dderbyn y wobr.
Er ei fod yn enwog iawn mewn sawl maes, nid oedd dim mawreddog o’i gwmpas – ‘roedd yn un o hogia Stiniog ac yn hynod falch o Ysgol y Moelwyn a’r hyn oeddynt yn ei gyflawni ym myd addysg ac yn y gymuned.
Mae Cymru wedi colli un o’i cewri a bydd yn anodd iawn llenwi’r bwlch.  Danfonwn ein cyd-ymdeimlad llwyraf at Phyllis, Eluned a’r teulu yn eu colled.

O Golofn Tanygrisiau:
Dr Meredydd Evans 1919-2015
Ganwyd y Dr Meredydd Evans yn Llanegryn, Meirionnydd, mab ieuengaf i Charlotte a Richard Evans.  Mered Bryn Mair, oedd y gŵr i ni, yn Nhanygrisiau. Yma yn Nhanygrisiau y’i magwyd, ychydig fisoedd oed oedd o pan ddaeth y teulu yma i fyw. Gydag anwyldeb y galwai cyfoedion Mered yn Macdon.  Credir mai Actiwr neu Gantor o Sgotyn oedd y Macdon gwreiddiol.  Pam y gelwid Mered yn Macdon nis gwn.

Fel aelod o Gôr Plant Tanygrisiau, canu ac actio a chymryd rhan mewn cyfarfodydd ac eisteddfodau ac yn y blaen oedd ei bleserau.  Gweithiai yn y Coparet a byddai yn dal i gofio rhifau y cwsmeriaid, rheiny oedd yn byw yn Nhanygrisiau gydol yr amser.  Byddai yn eu cyfarch yn aml a’r rhif.  Aeth i Goleg Clwyd a wedyn i’r Brifysgol ym Mangor, a graddiodd yn uchel iawn.  Daeth yn enwog tra yn y Coleg, fel un o Driawd y Coleg, a difyrwch oedd gwrando arno yn dweud, sut y bu iddo gyfansoddi rhai o’r caneuon.  Er Enghraifft ‘Hen Feic Pennyfarthing fy Nhaid’. Tra yn trafeilio un diwrnod, ar y bws rhwng Bangor a Thanygrisiau, gwelodd ŵr oedrannus ar ei feic, a dyna weddill y trafeilio yn mynd i gyfansoddi.

Yr oedd yn storiwr di-ail, ac mi oedd ganddo ystôr ohonynt, fel yr adeg pan oedd yn byw yn America ac yn cael prawf gyrru, aeth braidd yn chwithig, ond y Sheriff yn gadael iddo gael yr hawl i yrru modur am fod y Sheriff wedi bod yn yr awyrlu yn y Fali, Sir Fôn.

Gwybu pawb ei fod yn brotestiwr diflino, ond cofiaf fy merch hynaf yn dweud pan oedd hi a Mered yn byw ac yn gweithio yng Nghaerdydd iddo ddweud wrthi ei fod newydd anfon llythyr o ddiolchgarwch i Lundain i ryw adain o’r fyddin i ddiolch iddynt am roddi arwyddion Cymraeg ar adeilad o’u heiddo yn un o strydoedd Caerdydd a meddai wrthi “Mae’n rhaid protestio weithiau, ond mae yn braf cael diolch hefyd.”

Cafodd ei ddymuniad o fynd i Gwmorthin pan yn gwneud y rhaglen ‘Portread’. Yr oedd wrth ei fodd; ac wrth ei fodd wedyn cael mynd i Gaffi’r Llyn, lle y cyfarfu a rhai o deuluoedd a adnabu ac yn falch bod rhai o’r teuluoedd yn dal i fyw yn yr ardal.

Pythefnos yn ôl rhoddodd ganiad ar y ffôn.  “Fedri di ddweud wrtha i,’ oedd ei ble, eisiau gwybod pwy oedd gwraig rhywun.  Byddaf yn colli y galwadau unigryw yma.

Tristwch ac annodd yw meddwl am un mor fywiog wedi llonyddu, un mor ffraeth wedi distewi.  Cydymdeimlwn fel ardal â Phyllis, Eluned a John a’r teulu i gyd.  Distawodd y gân yn naear Cymru ond ‘Bydd canu yn y Nefoedd’.

Llên Gwerin

Erthygl o rifyn Mawrth 2006 gan Nesta Evans, yn adrodd ar benwythnos difyr iawn ym Mhlas Tanybwlch.

Dyro Gân i Mi
Dyna oedd teitl y Cwrs Llên Gwerin a gynhaliwyd yn ddiweddar ym Mhlas Tanybwlch. Braf oedd cyfarfod ffrindiau a gwneud rhai newydd yn ystod y cwrs, a hynny o fewn ffiniau croesawus y Plas.

Eleni, mae Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru yn gant oed, a chynhadledd ar y cyd rhwng Plas Tanybwlch a Chymdeithas Llafar Gwlad i dynnu sylw at benblwydd Cymdeithas Alawon Gwerin oedd hwn. Roedd hoelion wyth y Gymdeithas yno a chawsom wledd wrth wrando arnynt.

I ddechrau’r cwrs ar nos Wener, ‘Canrif y Gân’ oedd darlith Dr. Rhiannon Ifans, Penrhyn Coch, Cadeirydd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru. Mwynhawyd y ddarlith hon yn fawr, gyda phersonoliaeth hyfryd, diymhongar y darlithydd yn cyfrannu’n fawr at y cynnwys.

Fore Sadwrn, daeth un arall o hoelion wyth y Gymdeithas atom, sef Mrs Buddug Lloyd Roberts, Cricieth. Ei thestun hi oedd John Morris – casglwr cynnar o fro Ffestiniog. Wrth gwrs, roedd y ddarlith hon yn apelio’n fawr ataf, a diddorol oedd clywed amdano yn chwilio ac yn casglu rhai o’r alawon gwerin hyfrytraf megis ‘Lliw gwyn rhosyn yr haf’ ymhlith tua hanner cant a gasglwyd ganddo. Diddorol oedd ei glywed yn darlithio ac yn canu ar dâp o eiddo Mrs Roberts. Pleser prin hefyd oedd gwrando arni hi ei hun yn canu dwy alaw werin inni a’i llais yn dal yn hyfryd i wrando arno.

Yna cawsom ddarlith ddiddorol gan Myrddin ap Dafydd ar y teitl ‘Geiriau newydd, hen fesurau’, pan drafododd Myrddin eiriau newydd a gaiff eu cyfrif yn nhraddodiad alawon gwerin – mae hyn eisoes wedi digwydd gyda rhai penillion mwy diweddar.

Ar ôl cinio blasus aeth Twm Elias â ni i Sarn Meillteyrn ac yno yn ein disgwyl yn y neuadd hardd roedd y ddau frawd, y Parch Emlyn Richards a Harri Richards – sgwrs gan un a chanu baledi, rhai hen ac ambell un ar eiriau gan Gruffydd Parri gan y llall. Te bendigedig gan ferched caredig Sarn ac yn ôl i fwyta cinio blasus eto!

I orffen nos Sadwrn daeth Twm Morus gyda’i delyn fechan a’i gitâr, a’i destun oedd ‘Tw rym di ro radi rwdl idl ol’. Roeddem yn siomedig na chanodd fwy ar y delyn, ac na chwaraeodd y gitâr o gwbl! Cas ganddo eiriau’r testun sydd yn ei dyb yn difetha aml i alaw werin, a chred mai geiriau llenwi a chwareuid gan wahanol offerynnau oedd y geiriau rhain un waith.

Fore Sul, roeddem yn ôl eto, i wrando ar Dr Rhidian Lewis, Aberystwyth, yn trafod ‘Alawon ac Emynau’ – darlith feistrolgar oedd yn dangos dylanwad y naill ar y llall. Pleser oedd ei glywed ef yn canu’n hyfryd a’r gynulleidfa wrth ei bodd yn ymuno.

‘Siwgwr a Halen’ oedd testun y ddarlith olaf gan y cymeriad hynaws Gwilym Morris o Lanufydd. Eto, cyfrannodd personoliaeth hynaws y darlithydd hwn at ddarlith a roddodd fwynhad arbennig i ni a bu canu gydag o hefyd.

Rhy fuan o lawer, fe orffennodd! A dyno fo y cwrs drosodd am flwyddyn arall. Soniwyd am lawer enw cyfarwydd i ni megis Bob Roberts Tai’r Felin, a Merêd a Phyllis wrth gwrs – dau a wnaeth gyfraniad gwerthfawr dros ben. Wrth sôn amdanynt hwy eu dau, cofiaf fynd i Theatr Ardudwy gyda Mary, fy ffrind, flynyddoedd lawer yn ôl i wrando ar Merêd a Phyllis yn canu. Nid anghofiaf hwy’n canu ‘Tra Bo Dau’ – gallaf eu clywed wrth ‘sgwennu hyn!

Cyn gorffen, hoffwn som am Benja Williams. Pwy oedd o? Wel, hen-daid i Mary (Parry) sef taid ei mam. Clywodd John Morris ef yn canu hen alaw i fabi bach yn ei freichiau yng ngardd gefn ei gartref, sef drws nesa i gartref John Morris yn y Manod. Roedd Dr John Lloyd Williams o Brifysgol Bangor wedi siarsio’r myfyrwyr i chwilio am hen alawon yn eu hardal. Clywodd yr hen ŵr yn canu am hwyaid ar y llyn, ac aeth ato i ofyn iddo ei chanu ei mwyn iddo gael ei chofnodi. Yr eilwaith y canodd yr hen wr hi nid oedd y geiriau’n union run fach – peth cyffredin iawn. Benja Williams a’i cychwynodd ar ei gasglu gan ei annog i fynd i weld rhai eraill y gwyddai ef amdanynt yma ac acw yn yr ardal. I mi, mae’r alawon rhain yn drysorau sy’n swynol dros ben – weithiau’n drist (halen) ac weithiau’n hapus (siwgr) fel bywyd, fel y dywedodd Gwilym Morris yn ei ddarlith. Mae’n hynod bwysig cofio am lafur y casglwyr a’r rhai sy’n cynnal y Gymdeithas heddiw.

Gan fod gennym sianel Gymraeg buaswn wrth fy modd petai rhaglen neu raglenni yn cael eu dangos yn ystod blwyddyn can mlwyddiant y Gymdeithas Alawon Gwerin i nodi’r ffaith ac i roi mwynhad i lawer ohonom. Beth amdani S4C?


[Lluniau PW]
---------------------------------

Ôl-nodyn:
Erthygl arall -o 1975 gan Merêd- am y casglwr alawon John Morris, i ddilyn (Trem yn ôl- Y Gŵr Diwyd).

Erthygl gan Ffion Mair am y gân 'Lliw gwyn rhosyn yr haf ', yn fan hyn.