Stolpia- Teithio Byd a Ffrwydro

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Dwywaith o Amgylch y Byd
Dyna yw teitl cyfrol W.O.Thomas, a gyhoeddwyd yn 1882 yn Utica, U.D.A, ond pwy oedd y gŵr hwn? Dyma ychydig o’i hanes cyffrous. 

Ganwyd William Owen Thomas ym Maentwrog yn y flwyddyn 1845. Yna, pan oedd yn dair blwydd oed symudodd ei rieni i fyw i Flaenau Ffestiniog. Credaf mai yn un o dai Tre’r Ddôl a safai yng ngodre Inclên Holland gynt oedd ei gartref wedyn. Y mae’r tai wedi eu claddu o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley ers blynyddoedd, bellach. 

Beth bynnag, dechreuodd weithio yn y chwarel pan oedd yn naw oed a bu yno hyd yr oedd yn 18 mlwydd oed. Tua’r adeg honno aeth i weithio i chwarel yn Bantry Bay, Iwerddon, a dyna ddechreuad ar ei ysfa i deithio. Dychwelodd yn fuan adref, ac ar ôl gweithio yno hyd 1865, ymfudodd i America yn ddiarwybod i'w rieni; a phan laniodd yn Efrog Newydd, nid oedd ganddo yn ei boced ond deg swllt. Gweithiodd ei ffordd o Efrog Newydd i Hydeville, Vermont; ac yno cafodd waith mewn chwarel gan Rowland Walter Ionoron Glan Dwyryd a oedd yn enedigol o ‘Stiniog. Symudodd o Hydeville i weithio yn ardal Middle Granville, ac oddi yno aeth i Maryland, yna i Virginia. 

Treuliodd naw mlynedd yn y Taleithiau Deheuol, megis Georgia, Alabama, Gogledd a De Carolina, Fflorida, Tecsas a Tennessee. Yna, symudodd i Califfornia yn 1875 ac agor chwarel lechi ger El Dorado, ardal sy’n enwog am ei gweithfeydd aur. Gyda llaw, hon oedd y chwarel lechi gyntaf i’w hagor yn y dalaith hon, sef mewn lle o’r enw Chili Bar, Placerville, heddiw. 

Ffurfiodd gwmni yno, ond o fewn dim gwerthodd ei gyfranddaliadau ac aeth i deithio mwy o wledydd y byd. Ymwelodd â Hawaii,Tahiti, Ffiji, Seland Newydd, Awstralia, Affrica, y Dwyrain Canol, India, Ceylon, Hong Cong, Tsieina, a sawl gwlad yn Ewrop. Ymfudodd ei rieni i’r Unol Daleithiau yn ddiweddarach, a bu chwaer iddo yn byw yn Efrog Newydd, ac un arall yn Vermont. Credaf iddo deithio byd am ryw 15 mlynedd. 

Pan oeddwn yn rhoi sgwrs yn Nantlle yn yr 1990au cyfarfum a pherthynas iddo, sef Mrs J. Kaufer, Gogledd Carolina, U.D.A. a bu’n ddigon caredig i anfon gwybodaeth am y teulu a rhai o chwareli llechi America imi ar ôl iddi fynd gartref. Gyda llaw, y mae enw W.O. Thomas ar garreg fedd ym mynwent Eglwys Llan Ffestiniog, ond yn anffodus y mae rhan o’r beddfaen wedi chwalu. Dyma oedd arni hi pan gwelais hi ddiwethaf 

Er Cof am William O. Thomas 

y teithydd Cymreig enwog a fu farw Ebrill 6ed, 1884

yn 39 mlwydd oed ac a gladdwyd yn Smithdown Lane cemetery, Liverpool 

Codwyd y golofn hon uwch ben bedd y teulu gan ei gyfeillion yn Ffestiniog. 

Er cof am Thomas O. Thomas Eryri Terrace, Penrhyn a brawd W. O. Thomas a fu farw Ionawr 2,1901 yn 59 mlwydd oed.

Hefyd ei anwyl briod Jane Thomas a fu farw Hydref 10fed, 1915 yn 59 mlwydd oed.

Y mae hi’n resyn gweld yr unig goffâd lleol iddo yn chwalfa heddiw. Fel y gwelwch, claddwyd ef yn Lerpwl lle’r oedd chwaer iddo yn byw. – Os hoffech gael golwg ar ei lyfr ewch i’r llyfgell leol, neu ar y we. Cewch y gyfrol gyfan ar wefan Archive.

  + + + + + +

Gweithred Beryglus

Ym mis Chwefror 1879 cafwyd adroddiadau lu yn y papurau newydd am ddigwyddiad bythgofiadwy yn ardal Glan y Pwll. Dyma’r hanes yn fras a godwyd o amrywiaeth o bapurau newydd:

Ffrwydriad Deinameit mewn tŷ. Diwedd mis Ionawr brawychwyd trigolion Glandwr yn aruthrol gan i ddeinameit ffrwydro yn nhŷ David Owen. 

Yn ôl y dystiolaeth roedd D.O wedi mynd a deinameit i’w dŷ, er mwyn iddo gael ei dymeru wrth y tân, a’i wneud yn fwy nerthol, a thra roedd wrthi yn gwneud hyn, ffrwydrodd nes roedd yr awyr i’w chlywed yn rhwygo, a thwrw fel taran fawr. 

O fewn dim aeth ugeiniau o bobl draw at y tŷ a gwelsant y ffenestri wedi eu chwythu ymaith, y corn simnai wedi ei hollti, a golwg ofnadwy ar yr hen dŷ. Tri pherson oedd yn y tŷ ar y pryd, sef D. Owen a'i wraig, a lletywr, yr hwn a neidiodd drwy ffenestr. Ni niweidiwyd neb ond D. O, yr hwn a losgwyd yn bur ddrwg. Roedd y dodrefn wedi eu malurio, a’r llestri yn chwilfriw i gyd. Bu ei wraig a’r lletywr yn ffodus na niweidwyd hwy. Lladdwyd y gath druan a llygoden fawr! 

Wedi ei ddarllen, bum yn meddwl tybed pa dŷ oedd hwn yng Nglandwr? 
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Stolpia -Doliau Glandŵr

Hen Ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-Pwll, gan Steffan ab Owain

Fel y crybwyllwyd yn y rhifyn diwethaf, credaf mai yn yr 1960au y trowyd Ysgoldy Glandŵr a berthynai i’r Methodistaidd Calfinaidd yn ffatri ar gyfer gwneud cofroddion a doliau Cymreig. 

Drychfeddwl John E. Williams, Heulfryn, neu ‘Jake’ fel yr adnabyddid ef yn ein hardal, sef tad Davina, y ddiweddar Jayne, Jacqueline a Julianne, oedd sefydlu ffatri o’r fath yno. Un enedigol o Feddgelert ydoedd yn wreiddiol ac roedd wedi bod yn gysylltiedig â’r math hwn o fusnes ers yr 1950au. Enw’r busnes yn yr ysgoldy oedd Glandŵr Industries a chyflogid nifer o ferched yno dros y blynyddoedd. 

Bu Gwen Williams, Dolrhedyn, Diane Stone, Manod ac Ann Williams (?Tanygrisiau) yn gweithio yno yn ystod yr 1970au yn gwneud doliau mewn gwisg Gymreig, teganau, a chofroddion eraill. Dyma lun o Diane ac Ann wrth eu gwaith yn y ffatri yn Glandŵr yn paratoi’r doliau ar gyfer eu gwerthu yn y siopau lleol a’r Siop Anrhegion oedd gan y cwmni gerllaw gorsaf Betws-y-coed.

Roedd y doliau Cymreig hyn yn boblogaidd iawn gan dwristiaid o bedwar ban byd, yn ogystal â Chymry o bell ac agos. Fel y gwelir yn y lluniau gwisgid y ddol gyda het ffelt ddu, les gwyn o’i hamgylch, a ruban gwyn i’w chlymu o dan yr ên. Gwisgid ei chorff gyda blows wen llewys hir a chỳffs o les gwyn, a throsto siôl goch, sgert ddu a gwyn siecrog a ffedog les wen. Roedd ei dillad isaf hefyd yn wyn, a sanau gwynion am ei choesau a’i thraed, ac esgidiau duon.

Ceid amrywiaeth o enwau Cymraeg ar y doliau hyn megis Crugwen, Eirwen ac Anwen, ac yn ddiau, rhai enwau eraill. Ceid enwau Saesneg i gydfynd ag enwau Cymraeg y ddwy gyntaf sef Snowhite a White Heather. 

Tybed pwy sydd efo un o’r doliau hyn a wnaethpwyd yn y ffatri yng Nglandŵr? Yn dilyn marwolaeth Mr Williams yn 1976, daeth Davina ei ferch, a’i fab yng nghyfraith, i redeg y busnes a bu ganddynt siop yn y Blaenau am beth amser. 

Onid yn yr adeilad lle mae Caffi Antur heddiw oedd y siop, ynteu a ydwyf yn cyfeiliorni? Er nad wyf yn sicr, credaf i’r busnes ddod i ben yn y ffatri yn ystod yr 1980au, serch hynny, y gallwch brynu rhai o ddoliau Glandŵr ar amryw o wefannau’r rhyngrwyd. Rhyw daflu golwg sydyn ar y busnes yr wyf wedi ei wneud yma. Yn ddiau, gall Davina ddweud llawer mwy amdano nag y medraf i ei wneud.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Hydref 2023

Stolpia- Ysgoldy Glandwr

Hen Ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-Pwll gan Steffan ab Owain

Nid Capel Soar, y soniwyd amdano eisoes, a oedd yr unig gapel neu ysgoldy crefyddol i gael ei weddnewid a’i droi yn ffatri yn yr ardaloedd hyn. Un arall a drowyd yn ffatri yn yr 1960au (mi gredaf) oedd Ysgoldy Glandwr (MC), sef adeilad a godwyd yn 1898. 

Pa fodd bynnag, cyn imi fynd ati hi i ddweud gair am y ffatri, hoffwn roi tipyn o gefndir yr Ysgol Sul a’r lleoedd y cynhelid hi cyn codi adeilad yr ysgoldy. Gyda llaw, roedd bwriad i godi adeilad pwrpasol rhwng rhesdai Glandwr a Glanyllyn yn yr 1870au, ond methwyd a chael caniatâd gan y tirfeddiannwr. 

Yn ei dyddiau cynnar, sef o’r flwyddyn 1871 ymlaen, cynhelid hi mewn lle a elwid yr Hen Lofft a safai gerllaw. Yna, ar ôl bod yno am oddeutu 11 mlynedd symudwyd i dŷ Hugh Thomas, Glandwr, sef un o athrawon yr Ysgol Sul. Erbyn hynny amrywiai ei nifer rhwng 58 a 96, ond gan nad oedd lle i bawb yno mynychai mwyafrif y to hŷn yr ysgol yng Nghapel y Rhiw. Y plant a fyddai’n ei fynychu fwyaf, a byddai Evan Jones, Ffridd Lwyd a Thomas Roberts, Tai’n Foel, a rhai o’r chwiorydd, yn cynorthwyo Hugh Thomas i’w dysgu i ddarllen, gwrando ar storiau’r beibl, bod yn ufudd, ayyb. 

Wedi marwolaeth Hugh Thomas yn 1891, symudwyd i Ffridd Lwyd, cartref Evan Jones, ond wedi rhyw 10 wythnos yno cafwyd lle yn y Capel Pren a safai ar yr ochr uchaf i resdai Glandwr. Bu’r ysgol yno am ryw 6 blynedd i gyd, ac ar ôl sicrhau llecyn o dir ar gost o £45 adeiladwyd ysgoldy newydd yn y fan y saif heddiw. Dechreuwyd ar y gwaith yn 1897, yna ei agor yn gyntaf ar 1 Mai, 1898, a’i gwblhau yn 1900 ar gost o £ 568. 2s 0. Un o’r rhesymau am y gwaith a’r gost ychwanegol oedd yr angen am ddosbarth ar wahân ar gyfer y plant bach. Cwynai’r oedolion ei bod yn anodd canolbwyntio yn eu dosbarthiadau oherwydd y sŵn a ddeuai oddi wrth cornel y plantos. Gyda llaw, erbyn y flwyddyn 1900 roedd cynnydd yn nifer y rhai a fynychai’r ysgoldy nes cyrraedd 137, a llawer iawn ohonynt yn blant. Yn ôl traddodiad yr oes, cafwyd te parti i ddathlu’r agoriad. 

Llun- Aelodau o Ysgoldy Glandwr ar gychwyn i Gymanfa y Methodistiaid rhywdro yn yr ? 1920au.
Gwelwn yn y llun bod adeilad ymhen isaf rhesdai Bryn Tirion, sef ar y dde eithaf. Yno, y byddai’r Capel Pren a fu mewn defnydd gan y Bedyddwyr ar un adeg. Diolch i Gareth T. Jones, Ysgrifennydd ein Cymdeithas Hanes am roi benthyg y llun inni.

Yn ôl Nia Williams, (Glaypwll Villa gynt) bu’r Ysgoldy mewn defnydd fel Ysgol Ddyddiol ar gyfer dosbarth y babanod ym mis Medi 1939 tra roedd Ysgol Glanypwll yn cael ei ailwampio. Bu’r plant yn cael eu dysgu yno tan mis Chwefror 1940. Credaf i finnau ei fynychu rhywdro yn yr 1950au tra roedd yn dal mewn defnydd fel ysgoldy gan y Methodistiaid Calfinaidd. Nid oes gennyf gof am yr hyn a oedd ymlaen yno, chwaith; efallai Ysgol Sul, neu noson o adloniant o fath.

Pwy sy’n cofio mynychu’r ysgol yno? Y tro nesaf, rwyf yn gobeithio dweud gair neu ddau am y ffatri doliau a fu yno.

Ysgoldy Glandwr heddiw. Llun Paul W

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Medi 2023

Stolpia- Pytiau am ardal Glan-y-pwll

Y mae’n rhaid imi ddweud mai ychydig iawn o hanes ardal Glan-y-pwll sydd wedi ei gofnodi yn ein llyfrau hanes. Ceir ychydig am hen fferm Glanypwll a’r chwarel yn y ddwy gyfrol Hanes Plwyf Ffestiniog: y gyntaf gan William Jones, Ffestinfab a gyhoeddwyd yn y flwyddyn 1879; a’r llall gan Gruffydd John Williams yn 1882. Ceir tipyn o hanes yr ysgol gynradd yn yr ail gyfrol, a chawn dipyn am y rheilffordd fach mewn cysylltiad â’r ardal mewn cyfrolau fel Festiniog Railway gan J.I.C. Boyd. 

Pa fodd bynnag, y mae llawer mwy o hanesion am y rhan hon o’n plwyf, yn enwedig os ewch i chwilota amdanynt.

Bu Glan-y-pwll yn lle hynod o brysur ar un adeg gyda dwy orsaf reilffordd, sef Stesion London yr LMS ar gyfer y trên mawr, a Stesion Fain, fel y’i gelwid ar gyfer trên bach Rheilffordd Ffestiniog. Ceid tair siop, tŷ tafarn, ysgol gynradd, ysgoldy Glandŵr (PC) a chae pêl-droed Parc Haygarth yma, a hynny nid ymhell yn ôl. 

Credaf mai yn 1931 y symudwyd o gae Parc Newborough (lle mae siop Londis heddiw) gan ei fod wedi mynd braidd yn ddyfrllyd a dewis chwarae pêl-droed ar Gae Haygarth yn ei le. Wrth gwrs, agorwyd ffatri Metcalfe ar y fan a’r lle yn 1954, ac y mae hi’n dal i weithio heddiw.

Nid gemau peldroed oedd yr unig bethau a ddarperid ar gyfer adlonni pobl Stiniog yn y cae hwn. 

 

Cynhelid ambell syrcas yno hefyd a bu un yno ym mis Awst 1934 lle ceid pob math o anifeiliaid, megis eliffantod, llewod, teigrod, eirth gwyn ac eirth duon, a ‘Boomerang’ y cangarŵ ar gyfer paffio, yn ogystal â cheffylau a merlod o bob math. 

 

Neb yn meddwl fawr am driniaeth yr anifeiliaid gwylltion bryd hynny!

 

 

Y mae gennyf gof bach o fynd i weld un gêm bêl-droed yng Nghae Haygarth gyda rhai o’m cyfeillion yn yr 1950au cynnar. Os cofiaf yn iawn, cerdded i lawr y lein fach heibio’r Felin Goed a wnaethom ac ymwthio i mewn o dan y sitiau sinc neu’r ffens gan nad oedd arian gennym i dalu’r pris mynediad. Dim cof pwy oedd yn chwarae'r diwrnod hwnnw ond bod degau o gefnogwyr yn gwylio’r gêm fel y gwelwn yn y llun hwn a dderbyniais oddi wrth Mel ap Ior. Diolch iddo am ein hatgoffa o’r dyddiau pleserus hynny. 

Yn y llun gyntaf uchod gwelwn gae pêl-droed Parc Haygarth rhywdro yn 1950au gyda channoedd o bobl yn gwylio’r gêm. Tybed pwy all roi mwy o hanes yr hen gae pêl-droed inni? Efallai y caf innau sôn am rai pethau eraill o’r ardal y tro nesaf.

Steffan ab Owain
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2022

[Hanes y Bêl-droed yn y Blaenau- cyfres o 2006-2007]

Daeth yr ymateb yma i mewn ar gyfer rhifyn Rhagfyr:

Cae Pêldroed Parc Heygarth
Cyn yr ail ryfel byd roedd fy nhaid a nain, sef John a Nell Griffiths, yn cadw Siop Meffcin, dros y ffordd i gae Haygarth. Ar bob gêm gartref byddai’r ddau dȋm yn newid  yn y parlwr yng nghefn y siop cyn rhedeg dros y ffordd i’r cae.
Y gêm fawr a oedd yn tynnu tyrfa fawr oedd y gêm ar ddiwrnod Gŵyl San Steffan yn erbyn Porthmadog.
Gwyndaf Owen, Wrecsam

Stolpia -Rhiw a Glan-y-pwll

Cyfres boblogaidd Steffan ab Owain yn ôl!

Straeon o ardaloedd Glan-y-pwll a’r Rhiw: Gan fod rhai o aelodau ein Cymdeithas Hanes wedi cael blas ar rai o’r straeon a ddywedais am y ddwy ardal uchod yn y dyddiau gynt, dyma grybwyll ychydig mwy gan obeithio y bydden o ddiddordeb. 

Yr Offis Gron. Llun o gasgliad yr awdur

Hen enwau

Ar ddechrau’r daith soniais am enw un o’r rhesdai a fyddai ar stâd Glan-y-pwll yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sef Alma Row, a enwyd, o bosib, yn dilyn clwyfo Cyrnol Francis Haygarth (1820-1911) wrth ymladd yn Rhyfel Crimea yn 1854. Bu’r Cyrnol yn dal yr eiddo am sawl blwyddyn, ond collodd ei hawl arni am ysbaid oherwydd iddo dorri amodau ewyllys Richard Parry, Llwyn Ynn, Llanfair Dyffryn Clwyd, sef ei ewythr, a oedd wedi marw yn ddi-blant, ac wedi ei gadael iddo. O ganlyniad, aeth y stâd i’w frawd, y Canon Henry William Haygarth tan ei farwolaeth yn 1902, ac yna, dychwelodd fel eiddo’r Cyrnol tan 1911. 

Tybed pwy all ddweud wrthym ba resdai oedd hon gyda’r enw hwn arni hi? Mae hi’n bur debyg i’w henw gael ei newid rhywdro yn ddiweddarach. 

Gyda llaw, erys yr enw Haygarth ar un neu ddau o leoedd yng Nglan-y-pwll heddiw. Diddorol oedd darllen hanes y Canon Haygarth yn treulio wyth mlynedd yn yr anialdir yn Awstralia yn ŵr ifanc. 

Ysgrifennodd y gyfrol hon sy’n adrodd ei hanes yno.

 
Difrod Bwriadol

Ym mis Mawrth 1877 bu achos yn erbyn gŵr ifanc o’r enw Richard Evans, oedd yn wreiddiol o dref Trallwng, am achosi difrod bwriadol i eiddo Rheilffordd Ffestiniog. Roedd wedi bod yn yrrwr ar un o’r injans am gyfnod, ond yn dilyn ei ddiswyddiad am fod yn feddw wrth ei waith, penderfynodd ddial ar y cwmni drwy droi pwyntiau'r rheiliau yng Nglan-y-pwll, ac o ganlyniad, daeth yr injan a’r wagenni ‘oddi ar y bariau’, fel y dywedid, ond trwy ryw drugaredd ni anafwyd neb. Mae’n amlwg nad oedd gan y barnwr unrhyw gydymdeimlad ag ef a dedfrydwyd ef i 5 mlynedd o benyd-wasanaeth, sef carchar a llafur caled. 

Offis Gron

Wedi cyrraedd Glanypwll Cottage adroddais hanes Rees Roberts, un o oruchwylwyr Chwarel Holland a breswyliai yno yn ystod rhan o’r 1870au a’r 1880au. Roedd yn ewythr i’r bardd Humphrey Jones, neu ‘Bryfdir’, fel yr adnabyddid ef amlaf, ac yn hanu o Erw Fawr, Llanfrothen. Yn ôl yr hyn a glywais, swyddfa Rees Roberts oedd yr ‘Offis Gron’, fel y’i gelwid, a safai gerllaw Tai Holland a’r baricsod. 

Roedd iddi hi dair ffenest’ a dywedir bod ganddo gadair dro (swivel chair) yno er mwyn iddo fedru troi’n hwylus arni hi ac edrych drwy'r ffenestri i weld os yr oedd ei weithwyr yn torchi eu llewys. Mae'r hen lun uchod o’r swyddfa yn dangos rhai o weithwyr Chwarel Holland wedi ymgynnull o’i blaen.

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2022

Hen Luniau Rheilffyrdd Lleol

Erthygl gan Philip Lloyd

Dyma lun o hen orsaf Rheilffordd Ffestiniog yng Nglanypwll yn ei hanterth, gyda chanopi dros y platfform i warchod teithwyr boed weithwyr, ymwelwyr neu ddefnyddwyr eraill rhag y tywydd.
Dim ond lled ffordd sydd rhyngddi a gorsaf lein Dyffryn Conwy y London & North Western Railway (L.M.S. ar ôl grwpio’r cwmnïau yn 1921). Gwelir rhannau o’r orsaf honno yn y cefndir, yn uchel ar y dde.
 

Mae injan ‘Fairlie’ dau-fwyler yno, yn barod i dynnu trên am weddill y daith o Borthmadog i’r Blaenau, gan alw nesaf yn y gyfnewidfa â rheilffordd y Great Western. Yn y llun arall gwelir grŵp teuluol yn cychwyn ar eu taith oddi yno yn 1937 i ymweld â ffrindiau yn y Dduallt ar ôl disgyn o’r trên yn Rhoslyn a cherdded weddill y daith i’r tŷ.
 

Ar un adeg gorsaf Duffws oedd terfynfa Rheilffordd Ffestiniog yn y dref, lle byddai llechi’n dod i lawr o’r chwareli ar hyd dwy inclên cyn cael eu cludo oddi yno i borthladd Porthmadog. Y cyfan sydd ar ôl o’r orsaf heddiw yw’r adeilad a drowyd yn doiledau cyhoeddus. Ond ‘Duffws’ (neu Diffwys erbyn heddiw wrth gwrs. Gol.) yw enw’r maes parcio.
 

Daeth gwasanaeth Rheilffordd Ffestiniog i deithwyr i ben yn sydyn ar ddechrau rhyfel 1939-45 er gwaethaf addewidion hyderus y posteri am deithiau drwy ‘13½ Miles of Enchanting Scenery’ ar y ‘Festiniog [sic] Toy Railway ... Gauge 1 ft. 11½ ins.’.
 

Fel y gŵyr darllenwyr Llafar Bro, mae gorsafoedd y London & North Western a chyfnewidfa Rheilffordd Ffestiniog â’r Great Western wedi hen ddiflannu. Dyna dynged gorsaf Glanypwll yn ogystal. Ond mae’r gyfnewidfa newydd ger safle hen orsaf y Great Western yn gwasanaethu lein Dyffryn Conwy a threnau cwmni newydd Rheilffordd Ffestiniog.
 

Gwelir llu o luniau o hen orsafoedd y Blaenau ac o injans stêm yn y ddau lyfr: A Regional History of the Railways of Great Britain, Volume 11: North and Mid Wales gan Peter Baughan a Festiniog [sic] Railway Revival gan P.B. Whitehouse. Mae llyfr Whitehouse yn cynnwys map manwl o hen reilffyrdd y fro – cul a mesur-safonol.
 

Gobeithio bydd darllenwyr Llafar Bro yn maddau i un a fagwyd yng nghymoedd glofaol y de am beidio â defnyddio geiriau sydd ar lafar yn lleol megis ‘Stesion Fain’. Ond o leiaf, ‘trên bach Port’ rydw i wedi dweud erioed, a’m taid yn hanu o Benrhyndeudraeth ond a fu’n byw yn Aberfan am flynyddoedd. ‘John Lloyd Sowth’ bydden nhw yn ei alw ar ei ymweliadau achlysurol â’i fro enedigol.
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol gwanwyn/haf 2020 ar gael am ddim ar wefan Bro360.

Briwsion -priodas ac angladd

Cyfres Nia Williams

Priodasau
Mi roedd priodas yn achlysur cymdeithasol i’r holl ardal. Adnewyddwyd Capel y Rhiw tua 1948 a bu nifer o briodasau yn dilyn hynny. Mrs Griffiths (mam June, Marjory a Dilys) oedd gofalwraig y capel. Y hi oedd yn rhoi’r arwydd, drwy chwifio hances, i’r organyddes gael gwybod bod y briodferch wedi cyrraedd. Yr organyddion fyddai – Elwyn Roberts (fu’n Brifathro Ysgol y Moelwyn), Alwena Davies, Mari Ceinwen, Gwen (mam Raymond ac Emlyn) a Jinny Wilson (mam Evelyn). Gyda llaw mi roedd Rhiannon awr yn hwyr yn cyrraedd a hithau‘n byw dros ffordd i’r capel!

Heidiai’r plant i seddau yng nghefn y capel, a chwarae teg inni fuo na erioed ddim stŵr. Tra oedd y pâr ifanc yn arwyddo’r cofrestr yn y festri, caem ni gyfle i sefyll wrth y rheiliau a chael gweld y tynnu lluniau.

Y priodasau ydw i yn gofio ydi  Rhiannon, Mari Ceinwen, Luned Pierce a Derek ac Alwena ac Elwyn. Tua diwedd y pnawn mi fyddai’r pâr priod yn gadael am eu mis-mêl ar y trên, Byddai clecars yn cael eu tanio fel bod y dref i gyd yn gwybod bod priodas wedi bod. Safem ni’r plant ger bont y lein yn chwifio.

Yn aml iawn digwyddai’r priodasau cyn diwedd y flwyddyn dreth, er mwyn rhyw fantais ariannol.

Angladdau
Bu dau angladd yn ardal Glanpwll pan oeddwn i tua 8 oed. Un oedd merch ifanc tua 20 oed, yn byw yn y tai steps ger pont y rheilffordd. Bu yn llesg am dipyn o amser. Er bod ein llenni ni wedi eu cau, mi welais yr arch yn cael ei chario i lawr y grisiau troellog cul. Dim ond hers a phawb arall yn cerdded. Mi gofiwch yn aml iawn y byddid yn cyhoeddi “cynhebrwng dynion yn unig” neu “cynhebrwng gwadd”.

Yr angladd arall oedd un hogyn tua 8 oed oedd o. Bu farw drwy ddamwain. Daeth lori lo, ac ar ôl dadlwytho neidiodd y gyrrwr i’r caban a chychwyn y lori, heb wybod ei fod o ac eraill wedi neidio, gan afael yng nghefn y lori er mwyn cael reid. Yn anffodus yn lle symud ymlaen, ysgytwodd y lori am yn ôl, collodd Robat afael yn y lori ac aeth olwyn y lori trosto. Cofiaf y Prifathro J.E. Williams (Dramodydd) yn rhoi teyrnged iddo yn y gwasanaeth – dweud mai bachgen mor annwyl oedd o. Hynny yn wir - mi roedd yn un o’n criw chwarae ni. Cawsom fel criw fynd i'w weld yn ei arch, edrychai fel pe bai yn cysgu. Ysgrifen ar ei wisg wen “Yr Arglwydd yw fy mugail…” Edrychai yn naturiol, yn fodlon dawel  wedi “llithro i’r tawelwch mawr yn ôl”. Wnaeth y profiad ddim codi braw na rhoi hunllef i mi - byw a marw yn bethau naturiol, yn rhan o fywyd, a’i brofi o gyda’r criw. Y marw ddim yn codi ofn. Does gen i ddim cof am y cynhebrwng - mae’n siŵr ei fod ar adeg pan oeddem ni yn yr ysgol. Fel plant mi wnaethom gynnal aml i wasanaeth claddu i adar ac ambell anifail - a hynny yn drefnus, gydag urddas a difrifoldeb.

Fe wyddem bod marwolaeth yn y fro pan welem y saer William Griffiths, Y Nest yn cerdded heibio.

Y cynhebrwng mwyaf niferus, o ran cerddwyr yn dilyn yr arch oedd un Owen Dwyryd (ar lafar gwlad Joni Blawd, gan mai melinydd ydoedd.) Teulu wedi arbenigo mewn canu penillion a chwarae telyn. Pan oedd angladd pwysig fel hyn byddai’r heddlu (un!) yn atal y traffig a byddai’r fintai yn cerdded drwy’r dre i Manod (mynwent Bethesda). Byddai chwarelwyr yn colli hanner diwrnod (hanner stem) o gyflog.
----------------------------------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod.

(Llun- Paul W)

Briwsion -deintydd Glanypwll

Cyfres Nia Williams

Lle mae 'Garmon House, Glanpwll heddiw, roedd yn arfer bod yna le deintydd.

Gŵr gydag atal dweud, mwstash bach, a thei bo oedd bob amser yn dwt, oedd Mr Williams. Car bach du (standard dwi’n meddwl?); yn aelod yng nghapel Annibynnwyr Bryn Bowydd.

Mi fyddai Mrs Williams wastad yn eistedd yn y 'bay-window' tu ol i leni net. Lle da i weld pawb yn pasio – rhai i Rhiw a rhai i Danygrisiau – pawb yn cerdded bryd hynny.

Mr Williams oedd y deintydd cyntaf i drin fy nannedd: hyn oherwydd fy mod wedi cael y ddannodd. Mi fyddai hyn cyn 1948 a dyfodiad yr NHS. Cofiaf na fynwn siarad drwy’r fin nos er mwyn cael cydymdeimlad, a byddwn yn cyfathrebu drwy sgwennu!

Mi roedd gan Mr Williams weithdy yn y cae tu cefn i’r ty- 'Cae Dentist'. Yma byddai yn creu dannedd gosod, ac mae’n rhaid bod ganddo lawer o gwsmeriaid, oherwydd mi fyddem ni yn cael digon o sialc (plaster paris) i ni chwarae 'London” (hop scotch).

Mi oedd gan Mrs Williams deulu yn y Penrhyn, cysylltiedig a Phont Briwat. Y peth oedd yn nodedig oedd eu bod yn byw mewn bynglo - doedd yna ddim bynglos yn y Blaenau – tai unllawr, ond dim bynglos.
---------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2018.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen 'Briwsion'.

Llun -Paul W

Briwsion

Cyfres newydd gan Nia Williams

Siop Chips Glanypwll

Fel plentyn y '40au mi roedd yna siop chips ardderchog yng Nglanypwll. Y perchnogion oedd Mr a Mrs Glyn Griffiths.  Mi roedd yna ddwy ferch - Gladys a Freda. Mae’n debyg bod Gladys wedi  bod yn mynd a fi am dro yn y pram ac o hynny ymlaen, y hi oedd yn fy ngwarchod yn ei chartref.  Dim ond rhyw wyth oed oedd hi.

Mi roedd Nain Gladys yn byw hefo nhw. Dynes yn gwisgo cap dyn, a barclod bras (sach) drwy’r amser, ac yn yfed te allan o soser.  Pan ddaeth yn amser imi fynd i’r ysgol - Gladys aeth a fi. Aeth i’r County, a chofiaf ei gweld yn gwisgo cap pig gyda chylchoedd melyn ar gefndir glas tywyll.

Aeth Gladys yn ei blaen i Goleg y Santes Fair ym Mangor, ac ymlaen wedyn fel athrawes. Cadwodd mewn cysylltiad â’r Blaenau tros y blynyddoedd trwy Mrs Anni Powell, Bryn Golau. Bu farw yn Swydd Gaer  y llynedd.  Credaf fod Freda yn Ficer ger Llwydlo.

Eglwyswyr oeddynt fel teulu. Mi oedd llun o’r tad yn llifrau côr yr eglwys. Roedd hyn yn rhyfedd i mi fel plentyn - dyn mewn coban wen. Mi oedd o hefyd yn aelod o’r  Frigâd Dân ac roeddem wrth ein boddau pan ddeuent i ymarfer ger y domen lwch lli.

Yn aml ar nos Wener caem bryd o “fish a chips” a byddwn wrth fy modd yn gwrando ar y sgwrsio a’r tynnu coes.  Cai'r tatws eu malu gyda pheiriant llaw a gorau po hiraf oedd rhaid disgwyl am y bwyd er mwyn cael gwrando ar y sgwrs!  Ymhen amser cafodd Glyn fan a byddai yn crwydro’r dref yn gwerthu pysgod.

Pan oedd Freda  tua wyth oed symudodd y teulu i fyw i Wigan ac yno y buont.
----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2018.

Llun -Paul W