Stolpia -Doliau Glandŵr

Hen Ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-Pwll, gan Steffan ab Owain

Fel y crybwyllwyd yn y rhifyn diwethaf, credaf mai yn yr 1960au y trowyd Ysgoldy Glandŵr a berthynai i’r Methodistaidd Calfinaidd yn ffatri ar gyfer gwneud cofroddion a doliau Cymreig. 

Drychfeddwl John E. Williams, Heulfryn, neu ‘Jake’ fel yr adnabyddid ef yn ein hardal, sef tad Davina, y ddiweddar Jayne, Jacqueline a Julianne, oedd sefydlu ffatri o’r fath yno. Un enedigol o Feddgelert ydoedd yn wreiddiol ac roedd wedi bod yn gysylltiedig â’r math hwn o fusnes ers yr 1950au. Enw’r busnes yn yr ysgoldy oedd Glandŵr Industries a chyflogid nifer o ferched yno dros y blynyddoedd. 

Bu Gwen Williams, Dolrhedyn, Diane Stone, Manod ac Ann Williams (?Tanygrisiau) yn gweithio yno yn ystod yr 1970au yn gwneud doliau mewn gwisg Gymreig, teganau, a chofroddion eraill. Dyma lun o Diane ac Ann wrth eu gwaith yn y ffatri yn Glandŵr yn paratoi’r doliau ar gyfer eu gwerthu yn y siopau lleol a’r Siop Anrhegion oedd gan y cwmni gerllaw gorsaf Betws-y-coed.

Roedd y doliau Cymreig hyn yn boblogaidd iawn gan dwristiaid o bedwar ban byd, yn ogystal â Chymry o bell ac agos. Fel y gwelir yn y lluniau gwisgid y ddol gyda het ffelt ddu, les gwyn o’i hamgylch, a ruban gwyn i’w chlymu o dan yr ên. Gwisgid ei chorff gyda blows wen llewys hir a chỳffs o les gwyn, a throsto siôl goch, sgert ddu a gwyn siecrog a ffedog les wen. Roedd ei dillad isaf hefyd yn wyn, a sanau gwynion am ei choesau a’i thraed, ac esgidiau duon.

Ceid amrywiaeth o enwau Cymraeg ar y doliau hyn megis Crugwen, Eirwen ac Anwen, ac yn ddiau, rhai enwau eraill. Ceid enwau Saesneg i gydfynd ag enwau Cymraeg y ddwy gyntaf sef Snowhite a White Heather. 

Tybed pwy sydd efo un o’r doliau hyn a wnaethpwyd yn y ffatri yng Nglandŵr? Yn dilyn marwolaeth Mr Williams yn 1976, daeth Davina ei ferch, a’i fab yng nghyfraith, i redeg y busnes a bu ganddynt siop yn y Blaenau am beth amser. 

Onid yn yr adeilad lle mae Caffi Antur heddiw oedd y siop, ynteu a ydwyf yn cyfeiliorni? Er nad wyf yn sicr, credaf i’r busnes ddod i ben yn y ffatri yn ystod yr 1980au, serch hynny, y gallwch brynu rhai o ddoliau Glandŵr ar amryw o wefannau’r rhyngrwyd. Rhyw daflu golwg sydyn ar y busnes yr wyf wedi ei wneud yma. Yn ddiau, gall Davina ddweud llawer mwy amdano nag y medraf i ei wneud.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Hydref 2023

Stolpia- Ysgoldy Glandwr

Hen Ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-Pwll gan Steffan ab Owain

Nid Capel Soar, y soniwyd amdano eisoes, a oedd yr unig gapel neu ysgoldy crefyddol i gael ei weddnewid a’i droi yn ffatri yn yr ardaloedd hyn. Un arall a drowyd yn ffatri yn yr 1960au (mi gredaf) oedd Ysgoldy Glandwr (MC), sef adeilad a godwyd yn 1898. 

Pa fodd bynnag, cyn imi fynd ati hi i ddweud gair am y ffatri, hoffwn roi tipyn o gefndir yr Ysgol Sul a’r lleoedd y cynhelid hi cyn codi adeilad yr ysgoldy. Gyda llaw, roedd bwriad i godi adeilad pwrpasol rhwng rhesdai Glandwr a Glanyllyn yn yr 1870au, ond methwyd a chael caniatâd gan y tirfeddiannwr. 

Yn ei dyddiau cynnar, sef o’r flwyddyn 1871 ymlaen, cynhelid hi mewn lle a elwid yr Hen Lofft a safai gerllaw. Yna, ar ôl bod yno am oddeutu 11 mlynedd symudwyd i dŷ Hugh Thomas, Glandwr, sef un o athrawon yr Ysgol Sul. Erbyn hynny amrywiai ei nifer rhwng 58 a 96, ond gan nad oedd lle i bawb yno mynychai mwyafrif y to hŷn yr ysgol yng Nghapel y Rhiw. Y plant a fyddai’n ei fynychu fwyaf, a byddai Evan Jones, Ffridd Lwyd a Thomas Roberts, Tai’n Foel, a rhai o’r chwiorydd, yn cynorthwyo Hugh Thomas i’w dysgu i ddarllen, gwrando ar storiau’r beibl, bod yn ufudd, ayyb. 

Wedi marwolaeth Hugh Thomas yn 1891, symudwyd i Ffridd Lwyd, cartref Evan Jones, ond wedi rhyw 10 wythnos yno cafwyd lle yn y Capel Pren a safai ar yr ochr uchaf i resdai Glandwr. Bu’r ysgol yno am ryw 6 blynedd i gyd, ac ar ôl sicrhau llecyn o dir ar gost o £45 adeiladwyd ysgoldy newydd yn y fan y saif heddiw. Dechreuwyd ar y gwaith yn 1897, yna ei agor yn gyntaf ar 1 Mai, 1898, a’i gwblhau yn 1900 ar gost o £ 568. 2s 0. Un o’r rhesymau am y gwaith a’r gost ychwanegol oedd yr angen am ddosbarth ar wahân ar gyfer y plant bach. Cwynai’r oedolion ei bod yn anodd canolbwyntio yn eu dosbarthiadau oherwydd y sŵn a ddeuai oddi wrth cornel y plantos. Gyda llaw, erbyn y flwyddyn 1900 roedd cynnydd yn nifer y rhai a fynychai’r ysgoldy nes cyrraedd 137, a llawer iawn ohonynt yn blant. Yn ôl traddodiad yr oes, cafwyd te parti i ddathlu’r agoriad. 

Llun- Aelodau o Ysgoldy Glandwr ar gychwyn i Gymanfa y Methodistiaid rhywdro yn yr ? 1920au.
Gwelwn yn y llun bod adeilad ymhen isaf rhesdai Bryn Tirion, sef ar y dde eithaf. Yno, y byddai’r Capel Pren a fu mewn defnydd gan y Bedyddwyr ar un adeg. Diolch i Gareth T. Jones, Ysgrifennydd ein Cymdeithas Hanes am roi benthyg y llun inni.

Yn ôl Nia Williams, (Glaypwll Villa gynt) bu’r Ysgoldy mewn defnydd fel Ysgol Ddyddiol ar gyfer dosbarth y babanod ym mis Medi 1939 tra roedd Ysgol Glanypwll yn cael ei ailwampio. Bu’r plant yn cael eu dysgu yno tan mis Chwefror 1940. Credaf i finnau ei fynychu rhywdro yn yr 1950au tra roedd yn dal mewn defnydd fel ysgoldy gan y Methodistiaid Calfinaidd. Nid oes gennyf gof am yr hyn a oedd ymlaen yno, chwaith; efallai Ysgol Sul, neu noson o adloniant o fath.

Pwy sy’n cofio mynychu’r ysgol yno? Y tro nesaf, rwyf yn gobeithio dweud gair neu ddau am y ffatri doliau a fu yno.

Ysgoldy Glandwr heddiw. Llun Paul W

- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Medi 2023

Stolpia- diwedd y felin goed

Hen ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-pwll
Dyma barhau gydag ychydig o hanes y Felin Goed a fyddai ger Afon Barlwyd a thu ôl i Blaenyddol a thŷ Croesffordd Glanypwll. 

Gweithiai oddeutu saith o ddynion yno a’r fforman arnynt oedd y diweddar Iorwerth Powell, 2 Bryn Twrog. Roedd eisoes â phrofiad gyda’r math hwn o waith gan iddo fod yn gweithio mewn melinau coed yn Llansannan a Chonwy. Credaf bod Ellis Evans ac Elwyn Thomas, y ddau o’r Rhiw wedi gweithio yno am sbelan. Cyflogwyd y canlynol yno hefyd- Tom Powell, brawd Iorwerth, fy ewythr David J. Williams, Glanypwll a Jack Lloyd, Jones Street. 

Iorwerth Powell (de eithaf) David J Wms, (yr agosaf ato) a Tom Powell efo’r sgarff streipiau. Tybed pwy yw’r gweddill yn y llun? Diolch i Dewi Williams, Sgwâr y Parc am fenthyg y llun hwn.

Gan fod llawer o ddarnau coed a llwch lli yn sgil yr holl lifio yn y felin ceid pentwr o weddillion coed y tu ôl i dai Glan Barlwyd ar ochr y lein fach - a oedd wedi ei hatal y pryd hynny, wrth gwrs. Yn ogystal, ceid tomen fawr o lwch lli ar ochr draw i’r afon gyda phont bren wedi ei chodi gan ddynion y felin er hwyluso’r gwaith o’i gludo yno. Dyma’r lle y bu llawer o blant y Rhiw a Glan-y-pwll yn chwarae cowbois ac indians, gan mai hwn a fyddai’r anialwch gennym a’r brwyn islaw iddo yn lleoedd i guddiad pan oeddem mewn brwydr â’r gelyn. Gyda llaw, yno hefyd y byddai Glyn Griffiths Siop Jips (Glanypwll) yn claddu pennau’r pysgod, ac os tyllid i lawr i’r llwch lli mewn ambell le ceid oglau annymunol iawn yn eich ffroenau!

Byddai’r hogiau yn gwneud defnydd o’r darnau coed gorau yn y pentwr, megis dagerau pren, gynnau a reifflau a phicellau (spears). Cofiaf hefyd inni wneud polion i neidio tros yr afon oddi ar y wal gerllaw Cae Alun - a chael a chael weithiau i gyrraedd y lan ar yr ochr draw. Y mae gennyf gof hefyd imi gael hyd i ben bwyell ger yr afon un tro ac ar ôl gosod tamaid o bren o’r domen sgrap ynddi rhoes brawf ar ei hawch trwy ei tharo ar waelod y bont bren. Yna, clywais besychiad uwch fy mhen a phwy a oedd yno, ond Iorwerth Powell yn edrych yn ddig iawn. Credwch fi, ni arhosais yno yn hir iawn wedyn, yn enwedig pan ddaeth geiriau tebyg i hyn o’i enau: “Beth ar y ddaear rwyt ti’n ei feddwl wyt ti yn ei wneud y cena bach yn torri’n pont ni?” 

Y mae hi’n syndod bod y gwaith wedi parhau cystal gan nad oedd ffens ogylch y lle i’w ddiogelu, ac o ganlyniad, byddai cryn ladrata coed yn digwydd yno gyda’r nos gyda rhai o’r drwgweithredwyr yn eu taflu nhw i’r afon fel bod y lli yn mynd a nhw o olwg pobl onest. Byddai plant yn chwarae yno hefyd ac yn gwneud cestyll o’r blociau a’r planciau gan greu trafferth i’r gweithwyr bore drannoeth. Ategwyd hyn gan Nia (Glanypwll Villa gynt) mewn nodyn imi- Dyma ein maes chwarae ac ar fîn nos mi wnaem gytiau gyda’r coed. Weithiau disgynent ar ein pennau. Wnaeth y gweithwyr erioed gwyno am ein llanast.

Efallai bod rhai ohonoch yn cofio John Price, bachgen cloff o’r Blaenau a fyddai’n prynu sbarion coed yno ac yn eu torri yn goed tân a mynd o gwmpas yr ardal ar dryc bach i’w gwerthu. Erbyn diwedd y pumdegau roedd llai o alw am goed y felin gan fod y mewnforion i Brydain yn tueddu i ddisodli’r fasnach leol, ac o ganlyniad, dirywiodd y busnes. Os cofiaf yn iawn, aeth y felin ar dân tua 1959.

Fatima Industries eto- Ychydig o wybodaeth amdano oddi wrth Mrs Dilys Jones, Gwylfa, Cae Clyd:

Bu ei diweddar ŵr, a’n cyfaill, Griff R. Jones, yn gweithio fel saer yn y ffatri, sef gwneud rhai o’r peiriannau gwehyddu, yn ogystal â’u trwsio pan fyddai’r angen yn codi. 

Diolch hefyd i Nia Williams (Glanypwll Villa). Dywed Nia bod eu rhieni wedi prynu cyfranddaliadau yn y ffatri garpedi, ac efallai am fod ei thad yn gynghorydd ar y ward y penderfynodd fuddsoddi yn y fenter. Beth bynnag aeth y ffatri i’r gwellt a’r siars efo hi! Fel gwobr gysur cafodd mam ganfas hyd rug a llond bag o dameidiau gwlân heb eu torri. Bu’n pwytho y canfas clos am fisoedd a chafwyd rug o flaen y tân yn y diwedd.

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2023

Stolpia- melin goed Glan-y-pwll

Hen ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-Pwll, gan Steffan ab Owain

Gellir dweud bod amrywiaeth o ddiwydiannau wedi bod yn y ddwy ardal hon tros y blynyddoedd. Yn ddiau, y mae nifer o’r to hŷn yn cofio’r Felin Goed yn gweithio yng Nglan-y-pwll yn ystod y ‘40au a’r ‘50au. Sefydlwyd y felin goed gan gwmni Evan Tudor a’i fab, Trawsfynydd yn y flwyddyn 1939, ond ni chredaf iddi weithio rhyw lawer yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

Pa fodd bynnag, cyfrifoldeb Dafydd Tudor, y mab, oedd y felin goed o ddiwedd y 40au, a byddid yn cario coed yno o gyffiniau Dolgellau a’r Ganllwyd. Yna, ar ôl i’r cwmni brynu Stâd Glynllifon yn sir Gaernarfon yn 1948 ceid dewis o goed da o’r goedlan yno ar gyfer eu llifio yn blanciau a phlociau. 

Gyda llaw, yn ôl y ddiweddar Pegi Lloyd Williams, a fu’n ysgrifenyddes iddo, ymadawodd Dafydd Tudor o’r ysgol pan oedd yn naw neu ddeng mlwydd oed a gweithiodd yn galed ar hyd ei oes. Daeth yn gryn entrepreneur a gŵr busnes llwyddiannus gyda melin goed arall yng Nghonwy, yn ogystal â rhedeg Chwarel Bwlch Slatas ar ochr y Manod Mawr. Bu hefyd yn Gynghorydd Sir a phenodwyd ef yn Uchel Siryf Sir Feirionnydd yn 1951.

Roedd llawer o’r coed yn cael eu gwneud yn byst ar gyfer y pyllau glo, ac anfonid cannoedd o blanciau i sawl rhan o’r wlad ar y trên nwyddau. Ymhlith y rhai a gludai’r coed o’r felin i Gei London a’u llwytho ar y wageni yno ceid  Richard Parry, Creigle a’i fab, Tom (Regina Coaches yn ddiweddarach).

Cofier, roedd galwad lleol hefyd am rai o’r llifwydd, megis ais ar gyfer y chwareli a bocsus ar gyfer Ffatri Metcalfe - dafliad carreg o’r lle.  
(i’w barhau).

Llyn Barlwyd- Holwyd yn ddiweddar pa bryd y torrodd argae yr hen Lyn Barlwyd ac achosi cryn ddifrod yng nghyffiniau Rhiwbryfdir a Glan-y-pwll. Digwyddodd y llyn-doriad hwn ar fore dydd Iau, 11 Gorffennaf 1861, yn dilyn glaw trwm. Llifodd y dyfroedd yn un cerrynt anferth a drylliodd y ffordd fawr rhwng Talyweunydd ac Adwy Goch, yn ogystal â gwaelod Inclên Isaf Chwarel Llechwedd. Taflodd nifer o wageni i bob cyfeiriad a chariodd goed a cherrig mawr o’i flaen nes llenwi’r ffordd. Trwy ryw drugaredd, ni anafwyd neb gan i nifer o bobl ddianc drwy eu ffenestri a dringo i ben y tai. Drylliwyd un hen dŷ ger Pont Fawr y Rhiw a chollodd llawer eu dilladau, dodrefn a bwydydd yn y cenllif.
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2023

Stolpia- mwy o garpedi

Pennod arall gan Steffan ab Owain am hen ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-pwll, o rifyn Mai 2023

Dyma ragor o wybodaeth am ffatri Fatima Industries a sefydlwyd yn hen addoldy’r Wesleyaid yng Nghae Baltic, Rhiwbryfdir, sef Capel Soar gynt. Diolch i Aled Ellis, Minffordd am ei ddiddordeb ac am anfon y pytiau canlynol imi sydd yn dadlennu mwy o gefndir y stori.

Yn un rhan o’i hysbyseb disgrifid rygiau trwchus (deep pile) y ffatri gan un prynwr amlwg o Lundain fel y rhai mwyaf cain a wneid ym Mhrydain y pryd hwnnw, sef yn yr 1950au. Yn ogystal, cyfeirid at y gwehyddiad ‘W’ fel un unigryw, ac heb ei ddefnyddio yn flaenorol mewn gwneuthuriad carped a rygiau yn y wlad hon nag unman arall chwaith. 

Gyda’r dull newydd hwn, roedd modd cloi pen y carpedi a’r rygiau yn dynn, ac anodd a fyddai iddo ddatod neu ddadblethu, a phe tynnid arno, tueddai i gloi mwyfwy. Cyn iddynt ganfod y dull hwn o’u cloi, yr unig ffordd effeithiol oedd clymu pob edefyn ar wahan gyda’r llaw, sef techneg a ddefnyddid yn fyd-eang o Kashmir i Kidderminster mewn gwneuthuriad carpedi a rygiau a wneid gyda llaw.

Dyma restr o brisiau’r carpedi a rygiau’r cwmni yn nechrau’r 1950au :

Mesul llathen - £3 17s 3d (tua £3.86 yn arian heddiw)                  
Mesul llathen sgwâr - £5 3s 0d   (£5.15)                                                     
Ryg 4 troedfedd 6 modfedd x 27 modfedd - £5 15s 11d (£5.76)      
Ryg 6 troedfedd x 36 modfedd -  £10 6s 0d (£10.30)

Roedd  modd cael pris am garped gosod (fitted carpet) gan y cwmni hefyd gyda’r un math o wead ac ansawdd â’r rygiau. Byddai’n dda cael gwybod beth a fyddai’r gost o osod carped o wal i wal mewn tŷ sylweddol, oni byddai? 

Tybed hefyd a oes un o’r carpedi neu’r rygiau hyn wedi goroesi ac ar gael yn rhywle yn un o gartrefi’r Blaenau neu’r Llan?

 

O.N. 

Trwy ryw amryfusedd, diflannodd gweddill y frawddeg yn hanes yr adeilad yn rhan olaf fy strytyn yn rhifyn Ebrill.
Fel hyn y dylai fod ... ‘Bellach, y mae’r adeilad (sef yr hen gapel) wedi ei addasu yn gartref cysurus’.

Dolen i ran un yr hanes

Stolpia- Carpedi Soar

Pennod arall gan Steffan ab Owain, y tro hwn am hen ddiwydiannau Rhiw a Glan-y-pwll, o rifyn Ebrill 2023

Mae ail-ddefnyddio adeiladau crefyddol eu naws at ddibenion eraill wedi bod yn digwydd ers blynyddoedd maith, ac nid yw’n syndod bellach gweld hen eglwysi a chapeli o un pen o’r wlad i’r llall wedi eu haddasu yn anedd-dai, neu’n siopau, neu’n weithdai. 

Profwyd hyn yn ein bro tros y blynyddoedd. A chofio bod tua thri dwsin o gapeli a phedair eglwys wedi bod ein plwyf yn y dyddiau a fu nid yw’n syndod bod nifer ohonynt wedi cau eu drysau gyda thrai ym myd crefydd yn ein gwlad.

Un o’r capeli cyntaf yn ein bro i gael ei droi yn ffatri oedd Capel Soar a berthynai i’r Wesleyaid. Codwyd hwn yng Nghae Baltic, Rhiwbryfdir, sef ar ochr y ffordd fach sy’n arwain drwyddo. Agorwyd y capel yn swyddogol ym  mis Tachwedd 1904 er bod gwasanaethau wedi eu cynnal yno ychydig fisoedd ynghynt. Pa fodd bynnag, er bod yn hen gapel bach wedi ffynnu  yn ei ddyddiau cynnar, credir iddo gau oddeutu 1939.

Bu’r capel yn wag am oddeutu deng mlynedd. Yna, ar ôl i’r Cyngor Tref a Phwyllgor Diwydiannau Gwledig Meirionnydd bwyso ar y Llywodraeth i sefydlu diwydiant ysgafn ar gyfer dynion anabl y cylch llwyddodd y Bwrdd Masnach i sicrhau adeilad y capel. 

Aed ati hi wedyn i gasglu arian, sef £5000, ac ar ôl apêl Mr H. Evans Jones, clerc y Cyngor Tref derbyniwyd £2000 yn lleol o fewn y ddwy awr gyntaf, ac o fewn rhai dyddiau roedd addewid am fwy o arian er mwyn cyrraedd y nod.

Enw’r cwmni a sefydlodd ffatri yn y capel oedd Fatima Industries Ltd a chynhyrchu carpedi a rygiau Indiaidd o ansawdd da oedd ei swyddogaeth. 

Agorwyd y ffatri ym mis Ebrill 1949 gan bwysigion y dre a chyfarwyddwyr y cwmni newydd. 

Cyflogwyd pump o ddynion yno i ddechrau, rhai ohonynt yn chwarelwyr yn dioddef o effaith clefyd y llwch (silicosis). Bwriedid cael lle i 25 arall o fewn ychydig fisoedd,  a’r gobaith am fwy yn ddiweddarach. 

Ymhlith y rhai a gyflogwyd yno ceid Mr Bob Jones a fu’n gweithio yn y chwarel am 43 o flynyddoedd, Mr Bob Pierce, Mr H. E. Jones, cyn filwr methedig, Mr Eric W. Jones, Mr James Hughes ac R. O. Davies, gyda Mr E. F. Chopin yn eu hyfforddi. 

Gwnaed y carpedi a’r rygiau o wahanol liwiau, megis llwydwyn, rhosliw, gwyrdd, llwydfelyn (beige) a lliw rhwd a dewis o’r mesurau canlynol: 4 troedfedd 6 modfedd wrth 27 modfedd; a 6 troedfedd wrth 27 modfedd.

Nid wyf yn sicr am ba hyd y bu’r ffatri yno, ond nid oes dwywaith amdani iddi roi hwb i’r rhai hynny a oedd wedi colli eu hiechyd ac nad allai wneud gwaith trwm. Rhywfodd credaf iddi ddod i ben cyn y flwyddyn 1961.

Tybed a oes rhai o’r darllenwyr yn cofio rhai’n gweithio yno? Bellach, y mae’r adeilad (sef yr hen gapel) wedi ei addasu yn gartref cysurus.