Dyddiau Cynnar Chwarel Maenofferen

Cynhaliwyd cyfarfod mis Mawrth Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog ar y 18fed o’r mis a rhoddwyd croeso i’r siaradwr gwadd, Dylan Jones. Un a fagwyd yn y Blaenau yw Dylan ac un o hogiau Plas Canol ar y Stryd Fawr. Roedd ei dad, Geraint yn chwarelwr yn Chwarel Maenofferen a does ryfedd fod ganddo gymaint o wybodaeth ddifyr am y chwarel honno. 

Mae'n gweithio i Lywodraeth Cymru yng Nghyffordd Llandudno ac yn ymddiddori mewn hanes chwareli - yn enwedig rhai Stiniog. Mae wedi bod yn weithgar a brwd iawn i arbed dirywiad melin Chwarel Maenofferen a'i diogelu ar gyfer yr oesoedd a ddêl. Mae'n aelod selog o'r Fforwm Hanes ac wedi rhoi ambell sgwrs ar Chwarel Maenofferen. Yn rhifyn 41 o Rhamant Bro cyhoeddodd yr erthygl ddifyr Ffrwydrad Boeler Ager Chwarel Maenofferen yn 1882 -pan laddwyd 4 o weithwyr y chwarel a thrychineb i’r holl fro. 

Testun Dylan oedd Dyddiau Cynnar Chwarel Maenofferen a chafwyd ganddo druth o wybodaeth am ddechrau cloddio llechi ar y tir a berthyn i Arglwydd Newborough a sut oedd cysgod o’r chwarel wedi ei sefydlu yn ddiweddar yn y 18fed ganrif. Roedd yn enwi ffynonellau a thraethodau pwysig a hefyd roedd wedi ymchwilio i fywyd rhai o’r chwarelwyr cynnar ar ddechrau’r 19eg ganrif. 

Cyflwynodd dipyn o ganlyniadau ei ymchwil personol ac i rai nad oedd yn gyfarwydd â chyfnod cynnar y chwareli llechi roedd llawer o wybodaeth ddifyr a lluniau o wahanol ffynonellau. Mae Chwarel Maenofferen yn un o’r chwareli hanesyddol pwysicaf ym Mro Ffestiniog. Ddim hyd 1861, pan brydleswyd y tir a'r chwarel bresennol gan y perchennog Arglwydd Newborough y ffurfiwyd y Maenofferen Slate Quarry Company Cyf. Tyfodd i fod yn un o chwareli mwyaf llwyddiannus yn y fro a’r pumed cynhyrchydd mwyaf yn y rhanbarth.

Mae'r chwarel wedi'i lleoli o fewn tirwedd ddramatig o fynyddoedd garw a dyffrynnoedd serth, sy'n nodweddiadol o dirwedd Eryri. Mae Maenofferen yn adnabyddus am ei lechi glas tywyll nodweddiadol, a gafodd ei werthfawrogi'n fawr am ei wydnwch a'i rinweddau esthetig, gan ei wneud yn ddewis poblogaidd ar gyfer toi ac adeiladu. Mae'r chwarel yn cynnwys pyllau agored dwfn, siambrau tanddaearol, a thomennydd sbwriel helaeth. Mae olion seilwaith diwydiannol y chwarel, fel yr hen dai weindio, melinau prosesu, a systemau tramffyrdd, yn rhoi cipolwg ar dreftadaeth ddiwydiannol gyfoethog yr ardal. Roedd y strwythurau hyn yn hanfodol ar gyfer cludo a phrosesu llechi, ac roedd y systemau rheilffordd cul yn chwarae rhan hanfodol wrth symud y llechi i drefi a phorthladdoedd cyfagos i'w hallforio. 

Erbyn diwedd yr 20fed ganrif, daeth gweithrediadau chwareli ar raddfa fawr i ben, a gadawyd llawer o'r safle. Heddiw, mae Chwarel Maenofferen yn safle hanesyddol arwyddocaol, gyda rhai rhannau yn dal i fod yn hygyrch i ymwelwyr sydd â diddordeb mewn archwilio gweddillion diwydiant llechi Cymru, sydd wedi'i gydnabod fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO. 

Mae tirwedd y chwarel, gyda'i adfeilion dramatig a'i golygfeydd, yn cynnig atgof ingol o orffennol diwydiannol yr ardal a bywydau'r gweithwyr a oedd unwaith yn llafurio yno. Diolch i Dylan am gyflwyno’r hanes cynnar i’r hyn a dyfodd, maes o law, yn chwarel fasnachol lwyddiannus iawn.

Mae’r arlunydd Falcon Hildred wedi gwneud cyfres o frasluniau dyfrliw gwych o chwarel Maenofferen i’w gweld fan hyn ar wefan yr arlunydd [nid yw Llafar Bro yn gyfrifol am wefannau allanol].
TVJ
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2026

 

Stolpia- Chwarel Maenofferen

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Tra ar daith yn mynd heibio Chwarel Maenofferen yn ddiweddar synnais wrth weld cyflwr truenus y bonc a’r felin. Yn wir, methwn a chredu bod y lle wedi dirywio cymaint ers 1980 pan oeddwn yn gweithio yno.

Roedd y chwarel hon yn enwog yn ei dydd, ac yn yr 1860au roedd William Fothergill Cooke, Aber Iâ (Portmeirion heddiw), sef cyd-ddyfeisydd y telegraff trydan, yn un o berchnogion y cwmni. Dyna sut y cafwyd yr enw ‘Lefel Cooke’ ar y twnnel tanddaearol a naddwyd gyda pheiriant tynelu George Hunter yn ystod cyfnod W.F.Cooke fel cyfarwyddwr. (Diolch i Dylan Jones am y llun).

Datblygwyd y chwarel yn ystod y degawdau dilynol a bu’n eithaf llewyrchus gyda chynnydd sylweddol yn y cynnyrch, sef o ryw 400 tunnell yn 1861 i gymaint a 8,600 tunnell yn 1882, ac erbyn hynny, cyflogid oddeutu 430 o ddynion yno. Pa fodd bynnag, erbyn 1980au roedd wedi gostwng i ryw dri dwsin a daeth cloddio am lechfaen i ben yno ar ddiwedd yr 1990au.

Yn dilyn, ceir enwau rhai o’r sefydliadau a chwmniau a ddefnyddiodd llechi Chwarel Maenofferen tros y blynyddoedd i doi eu hadeiladau: Ysbyty Neilltuo (Isolation Hospital) Stanhope, Durham; General Omnibus Co Garages, Llundain; Pwerdy Trydan, Abertawe; Infantry Barracks, Aldershot; Swyddfa Bost y Fyddin, Regent’s Park, Llundain; Royal Carpet Factory, Wilton, Salisbury; Storfeydd Grawn y Llywodraeth, Caerdydd, Abertawe, Barri ac Avonmouth; Aircraft Factories, Waddon, Croydon, Machine Gun Factory, Burton,- a sawl lle arall. 

Towyd llawer o adeiladau y cwmniau rheilffyrdd canlynol, hefyd- London, Brighton and South Coast Railway; Great Northern Railway; Great Eastern Railway. 

 

Allforiwyd rhai i bedwar ban byd hefyd, e.e. British Residency, Penang, Malaysia; Club Building, Constantinople; Rheilffordd Orllewinol F.C. Ouset, Yr Ariannin; Neuadd y Dref, Copenhagen, Denmarc, ac amryw o leoedd eraill.

 

Rai blynyddoedd yn ôl deuthum ar draws y llun hwn yn hysbysu llechi’r chwarel mewn arddangosfa (O bosib yn yr 1930au) ond ymhle y bu hi tybed? Ysgwn i a oes un ohonoch chi yn gwybod ?

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2025

Blas ar sgwrs

Adroddiadau o gyfarfodydd Chwefror a Mawrth ambell un o gymdeithasau prysur yr ardal.

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog
Wrth groesawu’r aelodau i gyfarfod cyntaf tymor newydd y Gymdeithas Hanes, dywedodd y llywydd, Robin Davies, mor falch ydoedd o weld  cymaint o wynebau newydd. Diolchodd i Gareth Jones, yr ysgrifennydd, am baratoi rhaglen mor ddifyr ar gyfer 2016.
Gŵr gwadd y noson oedd yr hen ffefryn Steffan ab Owain, a’i destun ‘Chwarel y Moelwyn’.
Sefydlwyd y chwarel gyntaf ar lethrau’r Moelwyn Bach ar dir y goron, er fod gan Parc Llanfrothen a Stâd Ormsby-Gore Oakeley dir yn ymylu ar y safle. O 1805 ymlaen bu nifer o gwmnïau gwahanol yn cloddio am lechfaen ar y safle. Un o’r rheini oedd y Royal Cambrian Company a berchnogid gan deulu’r Rothschilds. Ond, fel pob cwmni arall o’i flaen, chafodd hwn, chwaith, fawr o lwyddiant.
Cyfeiriodd Steffan at y llwybr oedd yn rhedeg o’r chwarel i lawr i Groesor ac a adwaenid fel Ffordd yr Iddew Mawr.

Cwmnïau eraill a fu yno oedd y Great Moelwyn Slate Company Ltd yn 1860, yr Union Slate Company Ltd yn 1873 a Moelwyn Slate Company yn ddiweddarach. Bu gwŷr lleol hefyd yn ceisio cynnal y chwarel, megis Cadwaladr Roberts, Buarth Melyn. Fe gollodd ef ei dad tra yn gweithio yn y chwarel.

Adeiladwyd chwe inclên o’r chwarel i ymuno neu gysylltu â’r Lein Fach o'r Blaenau i Borthmadog ond diflannodd olion rhai ohonynt pan aed ati i greu’r orsaf drydan yn Nhanygrisiau a chodi argae Llyn Stwlan.

Roedd pawb, yn amlwg, wedi cael blas ar y sgwrs a bu cryn drafod wedyn efo pawb yn synnu at waith ymchwil manwl Steffan. John Hughes a dalodd y diolchiadau ffurfiol ac roedd yn gofidio ei fod ef ac eraill wedi colli’r cyfle i grwydro tir y chwarel tra’r oedden nhw’n gweithio yn y pwerdy.

 * * * * * *

Fis yn ddiweddarach, daeth cynulleidfa dda arall i glywed sgwrs gan Vivian Parry Williams ar destun: Y cynllun mawreddog i ddraenio chwareli Stiniog yn 1903.

Seiliwyd y ddarlith ar adroddiad gan Thomas Jones ym Mai 1903 i ddraenio'r miliynau o alwyni o ddŵr oedd yng nghrombil y chwareli. Yn yr Ocli er enghraifft defnyddir pympiau oedd yn pwmpio
allan 40,000 galwyn yr awr ond yr oedd angen un yn pwmpio 100,000 galwyn yr awr. Roedd yr adroddiad hefyd yn cynnwys chwareli Llechwedd, Foty a Maenofferen yn ogystal.

Bwriad a chynnig Thomas Jones i ddatrys y broblem oedd cloddio un o ddau dwnnel o’r chwareli i'w gwagio. I’r perwyl hwn cysylltodd â chwmni oedd yn creu twnnel Simplon yn y Swistir. Yr oeddynt yn defnyddio dril arbennig ac yr oedd ganddo ddiddordeb mawr yn y cynllun hwn.

Nod Jones oedd cysylltu’r bedair chwarel ag un twnnel i redeg i lawr i Ryd-y-sarn neu i Gymerau.
Amcangyfrifwyd mai cost y twnnel i Ryd-y-sarn oedd £75,000 a £65,000 i Gymerau ond teimlodd Thomas Jones y basa £100,000 yn clirio'r cyfan. Wedi ystyried hyn a hefyd cost y posibilrwydd o drydaneiddio y chwareli penderfynwyd gwrthod cynllun Thomas Jones.

Yr oedd Vivian yn dal allan mae'r rhesymau am wrthod y cynllun oedd diffyg cyfalaf, diffyg hyder a diffyg gweledigaeth. Tybiodd beth fasa’r sefyllfa heddiw pe baent wedi mynd ymlaen efo’r cynllun... Hwyrach y buasent yn parhau i weithio yn y chwareli, ac na fysa poblogaeth Blaenau wedi disgyn
o dan y 5,000. Byddai mwy o siopau yn y dref, ac ni fasa cymaint o gapeli wedi cau. Pwy a ŵyr?!

Yr oedd nifer y sylwadau ar y diwedd yn tystio fod y gwrandawyr wedi cymryd diddordeb mawr ac wedi mwynhau darlith am bwnc oedd yn hollol newydd iddynt. Talwyd y diolchiadau ffurfiol gan  Bill Jones gan dynnu ein sylw at un o’r sleidiau a ddangoswyd, un yn dangos rhediad y twneli
yn yr Ocli.
Robin Davies


Cymdeithas Hanes Bro Cynfal 
Pan gyfarfu’r gymdeithas yn y neuadd ym mis Chwefror, y gŵr gwadd oedd Bill Jones o’r Blaenau, sydd wedi bod yn gwneud gwaith archeolegol yng Nghwm Penamnen ers blynyddoedd bellach. 

Llywyddwyd y noson gan Emyr ac er fod nifer fechan o’r aelodau yn bresennol am wahanol resymau, mwynhawyd y cyflwyniad gan y rhai oedd yno. 

Roedd lluniau ardderchog gan Bill i gyd-fynd a’i sgwrs – lluniau o eglwys Dolwyddelan, Bryn y Bedd a Chwmorthin. Diolch i Bill am noson ddiddorol dros ben.


Merched y Wawr  Blaenau
Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y tymor newydd yn y Ganolfan Gymdeithasol o dan lywyddiaeth Ceinwen Humphries, a'r gŵr gwadd oedd Dafydd Roberts o'r Manod, gyda chymorth Gareth T. Jones ar y cyfrifiadur.

Dangosodd amryw o sleidiau o’r ardal a dynnwyd gan ei dad-yng-nghyfraith rai blynyddoedd yn ôl, a’u cymharu â rhai diweddar a dynnwyd gan Dafydd ei hun.

 

O hen ffordd Dolwen a'r Tyrpag Newydd i ganol y dref a'r diwydiant chwareli, gwelwyd newidiadau mawr.  Cyn gorffen cafwyd cwis  darluniadol o ddarnau addurniadol a dyddiadau a welir ar rai o adeiladau'r dref, a syndod oedd sylweddoli cyn lleied yr ydym yn sylwi ar yr hyn sydd o'n cwmpas.

Diolchwyd i'r ddau am noson ddifyr gan Ellen Evans.


Merched y Wawr Llan
Patrick Young, Cyfarwyddwr Artistig Cwmni OPRA Cymru, oedd y siaradwr gwadd yn ein cyfarfod fis Chwefror. Cawsom sgwrs ddifyr ganddo yn olrhain hanes sefydlu’r Cwmni, gan egluro sut yr oedd wedi gweld bod y Gymraeg yn benthyg ei hun i opera.

Clywsom mai ei weledigaeth oedd chwalu’r elfen uchelael sy’n nodweddiadol o opera, gan ddod â’r cyfrwng o fewn cyrraedd pawb. Wrth ddiolch iddo, llongyfarchodd Nan Rowlands y Cwmni ar lwyddiant ‘Carmenâd i Ysgolion’ a dymunodd yn dda i’r daith nesaf yn ystod mis Mawrth gyda ‘Deigryn yn y Dirgel’.
-------------------------------------------

Ymddangosodd yr adroddiadau uchod yn rhifynnau Chwefror a Mawrth 2016.
Gallwch ddilyn hanesion eraill o'r cymdeithasau efo'r dolenni isod.

Gwynfyd -crwydro

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro. Ond y tro hwn, ddim o'r archif, ond o rifyn Medi 2015.

Fuodd hi fawr o haf naddo. Er nad yn braf a chynnes, mi gawson ni ddigon o ddyddiau sych i fedru crwydro rhai o lwybrau’r fro. Mi fues i’n ail-droedio rhai llwybrau, a dilyn ambell i drywydd newydd hefyd, a chael amser wrth fy modd bob tro. Mae’n hawdd meddwl bod angen neidio yn y car i fynd am dro i rywle arall, ond mae amrywiaeth anhygoel o deithiau hir a byr yn cychwyn o ddrws y tŷ.

Mae Cwmbowydd yn cynnig sawl dewis i’r cerddwr, ac wrth ddilyn fy nhrwyn efo dwy o’r genod ganol Awst, mi gawsom ni fwynhau cyfoeth o flodau gwyllt mewn ardaloedd gwlyb wrth droed Cefn Trwsgl: tegeirian y rhos a llafn y bladur yn creu carped brith o biws a melyn, efo tamaid y cythraul ac amrywiaeth o fwsoglau yn glytwaith o wyrdd, melyn a choch.

Ymlaen â ni i’r ffordd fawr yng ngwaelod allt Dolwen, croesi’r afon, a throi ‘nôl i gyfeiriad y Blaenau heibio Llennyrch Moch, a gweld planhigion rhyfeddol chwys yr haul –sundew yn Saesneg- ar gors fach Neuadd Ddu, efo’u dail gludiog i ddal pryfaid a chael cynhaliaeth mewn lle gwlyb, sur a di-faeth. Eistedd yno am ychydig i wylio gweision neidr, yn hedfan ‘nôl a ‘mlaen dros y siglen yn hela’u tamaid. Gwaëll ddu (black darter) oedd yr unig rai inni weld y diwrnod hwnnw, gwas neidr sy’n fodlon ei fyd mewn pyllau bach yn ucheldir Gwynedd. Mi fu’n haf sâl iawn am weision neidr ar y cyfan, gwaetha’r modd.

Y Fechan yn astudio gwäell ddu fenywaidd. Llun PW.

bwrned 5 smotyn

O’r fan hyn gall rywun ddewis llwybrau i gyfeiriad Tyddyn Gwyn, neu heibio’r Neuadd Ddu a dilyn y rheilffordd, i lawr i Ffordd Cwmbowydd, neu i Benygwndwn.

Wrth gornel isa’r fynwent, mi fuon ni’n gwylio pedwar math o löyn byw yn hel neithdar o’r blodau, yn ogystal â’r gwyfynnod bwrned hardd du-a-coch sy’n hedfan yn ystod y dydd, yn wahanol i gymaint o’n moths eraill ni.

Mae sgrechian a gwibio’r gwennoliaid duon wedi peidio ers iddynt adael am wres Affrica yn wythnos cyntaf Awst, ac mae’n rhyfedd meddwl na fydd cywion eleni’n cyffwrdd tir eto nes y don’ nhw’n ôl yma i fagu cywion eu hunain mewn dwy neu dair blynedd! Adar rhyfeddol; ymysg yr olaf o’r adar mudol i gyrraedd Cymru, a’r cyntaf i adael. Mae’r rhain yn byw bywyd cyflym iawn.  Dwi’n edrych ymlaen at ddyddiau hirfelyn tesog y flwyddyn nesa i gael eu croesawu’n ôl.

Er gwaetha’r enw, tydi’r gwennoliaid duon ddim yn perthyn i’r wennol gyffredin o gwbl. Mae’r rhain yn dal i’w gweld ym mis Medi ond buan iawn yr ân’ nhw hefyd.

Tra’n crwydro ar ddiwrnod arall efo’r merched, roedd gwennoliaid yn gwmni i ni wrth iddynt hela’n isel dros domennydd chwarel Maenofferen. Roedd hi’n sych pan oedden ni’n cychwyn, gan gymryd y dyn tywydd wrth ei air.

Cerdded heibio’r Fuches Wen ac i ben allt Hafod Ruffydd. Oddi yno i ben y domen ac ymlaen i Faenofferen, a chyfarfod gwaelod y cwmwl wrth ddringo’n uwch, a chael ein hunain mewn niwl dopyn yn fuan iawn. Un funud yn gweld y dref oddi tanom, ac wedyn, gweld dim. Roedd hi fel cerdded trwy ddrws i ystafell arall a’r llenni wedi cau.

Ymhen dim daeth i dywallt y glaw, a fflachio mellt, ac mi fuon ni’n rhedeg a chwerthin bob yn ail, gan gyrraedd adref yn wlyb at ein crwyn. Ond wedi cael pnawn i’w gofio.

Waeth be fo’r tywydd, mae llwybrau Stiniog yn werth eu dilyn. Cewch weld archaeoleg a hanes, bywyd gwyllt, a chelf a diwylliant, i gyd mewn cwta awr o grwydro.

Mi ges i nifer o ddyddiau cofiadwy cyn gorfod dychwelyd i’r gwaith ar ddiwedd haf na fu. Gwyn fy myd.
-------------------------------------------

Ôl-nodyn. Ar ôl i'r uchod ymddangos yn Llafar Bro, ges i neges gan y swyddog hysbysebion yn dweud y dylia pob naturiaethwr gwerth ei halen wybod bod tywydd gwael ar ei ffordd pan mae gwennoliaid yn hedfan yn isel, ac y dyliwn roi mwy o goel yn arwyddion natur yn hytrach na choelio dynion tywydd! Gwir y gair, diolch Gwil!
-------------------------------------------

Awdur cyfres Gwynfyd ydi Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.